بهداشت (قرآن)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



به مجموعه فعالیتها و اقداماتی که برای بهبود و ارتقای تندرستی و توانایی یک فرد یا جامعه انجام شود، بهداشت می‌گویند که شامل همه دانشها و روشهایی است که به حفظ سلامت فرد و جامعه کمک کند.


معنای لغوی

[ویرایش]

بهداشت، به معنای حفظ صحت است.
[۱] فرهنگ فارسی، ج۱، ص۶۱۱، «بهداشت».


معنای اصطلاحی

[ویرایش]

در اصطلاح به مجموعه فعالیتها و اقداماتی که برای بهبود و ارتقای تندرستی و توانایی یک فرد یا جامعه انجام شود، بهداشت می‌گویند که شامل همه دانشها و روشهایی است که به حفظ سلامت فرد و جامعه کمک کند.
[۲] کتاب بهداشت، زیر نظر جمعی از پزشکان، سال ۱۳۶۳ ش.
در این مدخل از واژه‌های «طیبات»، « طهارت » و مشتقات آن استفاده شده است.

آثار بهداشت

[ویرایش]


← دوستی خدا


مراعات بهداشت و پاکیزگی، باعث جلب دوستی خدا می شود: «... ان الله یحب التوبین ویحب المتطهرین»، ...خداوند، توبه کنندگان را دوست دارد، و پاکان را (نیز) دوست دارد.
مردی به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم عرض کرد: من با آب استنجا می‌کنم، حضرت فرمود: بسیار کار خوبی است، همانا خدای ـ عزوجل ـ درباره تو آیه «ان الله یحب التوبین و یحب المتطهرین» را نازل کرده است.قابل ذکر است که طهارت در آیه مطلق بوده و شامل همه مراتب (ظاهری و باطنی) آن می‌شود.

← رستگاری


«یـایها الذین ءامنوا انما الخمر... رجس... فاجتنبوه لعلکم تفلحون»، ای کسانی که ایمان آورده‌اید شراب و قمار و بتها و از لام (که یکنوع بخت آزمائی بوده) پلیدند و از عمل شیطانند از آنها دوری کنید تا رستگار شوید.

← معنای خمر و میسر و انصاب و ازلام


«خمر» عبارتست از هر مایعى که در اثر تخمیر (ورآمدن ) خاصیت سکر و مستى بخود گرفته باشد، و خوردنش عقل را تیره و بیهوده کند،و «میسر» عبارتست از جمیع انحاء قمار، و «انصاب» عبارتست از همان بت ها و یا سنگ هائى که براى ذبح قربانیها در اطراف خانه کعبه نصب مى کرده اند، سنگهائى بوده که مردم به آن تبرک مى جسته و درباره آن عقیده هائى داشتند، و «ازلام» عبارتست از چوبهائى که با آن بطرز مخصوصى قمار مى کرده اند، و چه بسا اطلاق بر چوبه تیرهائى مى شده که در ابتداى هر کار مثلا در موقع عزیمت به سفر و امثال آن با آنها تفأل مى زده اند.

←← معنای رجس و قذر


«رجس» در لغت به معنای قذر آمده است قذر ضد نظافت است.

اهمیت بهداشت

[ویرایش]

«قل لایستوی الخبیث والطیب ولو اعجبک کثرة الخبیث فاتقوا الله یـاولی الالبـب لعلکم تفلحون»، بگو (هیچگاه) ناپاک و پاک مساوی نیستند اگر چه کثرت ناپاکها تو را به شگفتی بیندازد، از (مخالفت) خدا بپرهیزید‌ای صاحبان خرد، تا رستگار شوید.

← ملاک ارزش گذاری


پاکیزگی و بهداشت، از ملاکهای ارزش گذاری اشیا می باشد: «قل لایستوی الخبیث والطیب ولو اعجبک کثرة الخبیث فاتقوا الله یـاولی الالبـب لعلکم تفلحون»، بگو (هیچگاه) ناپاک و پاک مساوی نیستند اگر چه کثرت ناپاکها تو را به شگفتی بیندازد، از (مخالفت) خدا بپرهیزید‌ای صاحبان خرد، تا رستگار شوید.

← مساوی نبودن پاک و ناپاک


مساوی نبودن اشیای پلید و غیر بهداشتی با اشیای پاکیزه و بهداشتی نشان از اهمیت بهداشت دارد: «قل لایستوی الخبیث والطیب ولو اعجبک کثرة الخبیث فاتقوا الله یـاولی الالبـب لعلکم تفلحون»، بگو (هیچگاه) ناپاک و پاک مساوی نیستند اگر چه کثرت ناپاکها تو را به شگفتی بیندازد، از (مخالفت) خدا بپرهیزید‌ای صاحبان خرد، تا رستگار شوید.

← پاکی شرط بهره وری


پاکیزه و سالم بودن وسازگاری با طبع انسان، شرط اساسی در بهره وری از فراورده‌های زمین می باشد: «یـایها الناس کلوا مما فی الارض حلـلا طیبا ولاتتبعوا خطوت الشیطـن انه لکم عدو مبین»، ای مردم از آنچه در زمین است حلال و پاکیزه بخورید و از گامهای شیطان پیروی نکنید، چه اینکه او دشمن آشکار شما است.
طیب در اصل، چیزی است که حواس و نفس از آن لذت می‌برد.و آن ضد خبیث است.

← زشتی حرام شمردن پاکی ها


حرام شمردن مواهب پاکیزه سالم و سازگار با طبع انسان ، افترا به خداوند است: «قل من حرم زینة الله التی اخرج لعباده والطیبـت من الرزق قل هی للذین ءامنوا فی الحیوة الدنیا خالصة یوم القیـمة کذلک نفصل الایـت لقوم یعلمون»، بگو چه کسی زینت‌های الهی را که برای بندگان خود آفریده و روزیهای پاکیزه را حرام کرده است؟ بگو اینها در زندگی دنیا برای کسانی است که ایمان آورده‌اند (اگر چه دیگران نیز با آنها مشارکت دارند ولی) در قیامت خالص (برای مؤ منان) خواهد بود اینچنین آیات (خود) را برای کسانی که آگاهند شرح می‌دهیم.

← استفاده درست از نعمتهای پاک


پیروی نکردن از شیطان، در استفاده کردن از نعمتهای پاکیزه، سالم و سازگار با طبع از وظایف انسان و نشان از ضرورت بهداشت دارد: «یـایها الناس کلوا مما فی الارض حلـلا طیبا ولاتتبعوا خطوت الشیطـن انه لکم عدو مبین»، ای مردم از آنچه در زمین است حلال و پاکیزه بخورید و از گامهای شیطان پیروی نکنید، چه اینکه او دشمن آشکار شما است.

← انفاق از پاکیها


مؤمنان، مؤظف به انفاق از دستاوردهای پاکیزه و دلپسند می باشند: «یـایها الذین ءامنوا انفقوا من طیبـت ما کسبتم ومما اخرجنا لکم من الارض ولاتیمموا الخبیث منه تنفقون ولستم بـاخذیه الا ان تغمضوا فیه...»، ای کسانی که ایمان آورده اید! از قسمتهای پاکیزه اموالی که (از طریق تجارت ) به دست آوردهاید، و از آنچه از زمین برای شما خارج ساختهایم (از منابع و معادن و درختان و گیاهان)، انفاق کنید! و برای انفاق، به سراغ قسمتهای ناپاک نروید در حالی که خود شما، (به هنگام پذیرش اموال،) حاضر نیستید آنها را بپذیرید، مگر از روی اغماض و کراهت! و بدانید خداوند، بینیاز و شایسته ستایش است.

← تشریع غسل و وضو


پاکیزه شدن اهل ایمان، هدف از تشریع غسل جنابت و وضو می باشد: «یـایها الذین ءامنوا اذا قمتم الی الصلوة فاغسلوا وجوهکم وایدیکم الی المرافق وامسحوا برءوسکم وارجلکم الی الکعبین وان کنتم جنبا فاطهروا... ما یرید الله لیجعل علیکم من حرج ولـکن یرید لیطهرکم...»، ای کسانی که ایمان آورده‌اید هنگامی که برای نماز بپاخاستید صورت و دستها را تا آرنج بشوئید و سر و پاها را تا مفصل (یا برآمدگی پشت پا) مسح کنید و اگر جنب باشید خود را بشوئید ( غسل کنید) و اگر بیمار یا مسافر باشید یا یکی از شما از محل پستی آمده (قضای حاجت کرده) یا با زنان تماس گرفته باشید (آمیزش جنسی کرده‌اید) و آب (برای غسل یا وضو ) نیابید با خاک پاکی تیمم کنید و از آن بر صورت (پیشانی) و دستها بکشید، خداوند نمی‌خواهد مشکلی برای شما ایجاد کند بلکه می‌خواهد شما را پاک سازد و نعمتش را بر شما تمام نماید شاید شکر او را بجا آورید.
یکی از حکمتهای وضو و غسل، تحصیل بهداشت بدن و شستشوی بدن است و لازم نیست که این حکمت، جامع تمام افراد باشد، همین که حکمت غالبی باشد کافی است و طاهر بودن در اهداف آیه «ولکن یرید لیطهرکم»، تطهیر جسم و روح و مادی و معنوی است.

← دفن مردگان


ضرورت دفن و خاکسپاری مردگان، به منظور حفظ سلامت و بهداشت محیط و جامعه اهمیت بهداشت را میرساند: «فبعث الله غرابا یبحث فی الارض لیریه کیف یوری سوءة اخیه قال یـویلتی اعجزت ان اکون مثل هـذا الغراب فاوری سوءة اخی فاصبح من الندمین»، سپس خداوند زاغی را فرستاد که در زمین جستجو (و کند و کاو) میکرد تا به او نشان دهد چگونه جسد برادر خود را دفن کند، او گفت: وای بر من! آیا من نمیتوانم مثل این زاغ باشم و جسد برادر خود را دفن کنم، و سرانجام (از ترس رسوائی و بر اثر فشار وجدان از کار خود) پشیمان شد.
هدف از آموزش خاکسپاری به قابیل، برخاسته از ضرورت دفن مردگان بوده، چنان که از امام رضا علیه السلام نقل شده است: به دفن مرده دستور داده شده برای اینکه کسی بر فساد جسدش و زشتی و تغییر بوی آن مطلع و متاذی نشود.

← حلال بودن پاکیها


حکم به حلال بودن چیزهای پاکیزه و سالم و سازگار با طبع انسان و تحریم ناپاکها، از وظایف پیامبر صلی الله علیه وآله می باشد: «الذین یتبعون الرسول النبی الامی الذی یجدونه مکتوبا عندهم فی التورلـة والانجیل یامرهم بالمعروف وینهلـهم عن المنکر ویحل لهم الطیبـت ویحرم علیهم الخبـئث...» آنها که از فرستاده (خدا) پیامبر «امی» پیروی می‌کنند کسی که صفاتش را در تورات و انجیلی که نزدشان است می‌یابند و آنها را به معروف دستور می‌دهد و از منکر باز می‌دارد، پاکیزه‌ها را برای آنها حلال می‌شمرد، ناپاکها را تحریم می‌کند... .

← شکر مواهب پاک


ضرورت شکرگزاری به درگاه خداوند، به سبب بهره مندی انسان از مواهب پاکیزه و موافق با طبع نشان دهنده اهمیت بهداشت می باشد: «واذکروا اذ انتم قلیل مستضعفون فی الارض تخافون ان یتخطفکم الناس فـاولـکم وایدکم بنصره ورزقکم من الطیبـت لعلکم تشکرون»، و به خاطر بیاورید هنگامی که شما گروهی کوچک و اندک و ضعیف در روی زمین بودید آنچنان که می‌ترسیدید مردم شما را بربایند ولی او شما را پناه داد و یاری کرد و از روزیهای پاکیزه بهره مند ساخت تا شکر نعمتش را به جا آورید.

← تکریم انسان با مواهب پاک


بهره مند ساختن انسان از مواهب پاکیزه و متناسب با طبع، جلوه‌ای از تکریم خداوند به انسان می باشد: «ولقد کرمنا بنی ءادم وحملنـهم فی البر والبحر ورزقنـهم من الطیبـت...»، ما بنی آدم را گرامی داشتیم و آنها را در خشکی و دریا (بر مرکبهای راهوار) حمل كرديم، و از انواع روزیهای پاكيزه به آنها روزی داديم، و بر بسیاری از خلق خود برتری بخشیدیم.

← محبوبیت افراد پاک


محبوب بودن افراد پاکیزه و تمیز، در درگاه خداوند نشان از اهمیت پاکیزگی دارد: «... ان الله یحب التوبین ویحب المتطهرین»، ...خداوند، توبه کنندگان را دوست دارد، و پاکان را (نیز) دوست دارد.

عناوین مرتبط

[ویرایش]

بهداشت بدن، بهداشت تغذیه، بهداشت خاک، بهداشت در آمیزش جنسی، بهداشت در حج، بهداشت شهر، بهداشت لباس، بهداشت بهشت ، بهداشت خانه خدا، بهداشت مسجدالحرام، بهداشت و آب، بهداشت و انبیا، بهداشت و بنی اسرائیل، بهداشت و عبادت، مؤمنان و بهداشت.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. فرهنگ فارسی، ج۱، ص۶۱۱، «بهداشت».
۲. کتاب بهداشت، زیر نظر جمعی از پزشکان، سال ۱۳۶۳ ش.
۳. بقره/سوره۲، آیه۲۲۲.    
۴. حسینی بحرانی، هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۴۶۴.    
۵. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۲، ص۳۱۷.    
۶. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۲، ص۸۷.    
۷. مائده/سوره۵، آیه۹۰.    
۸. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۴۱۰.    
۹. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۶، ص۱۷۴- ۱۷۵.    
۱۰. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۵، ص۷۲.    
۱۱. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۴۰۹- ۴۱۰.    
۱۲. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج۶، ص۹۴، «رجس».    
۱۳. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص۱۸۸، «رجس»    
۱۴. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج۵، ص۸۰، «قذر».    
۱۵. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۴۱۰.    
۱۶. مائده/سوره۵، آیه۱۰۰.    
۱۷. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۶، ص۲۱۸.    
۱۸. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۵، ص۹۳.    
۱۹. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۴۲۶.    
۲۰. مائده/سوره۵، آیه۱۰۰.    
۲۱. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۶، ص۲۱۸.    
۲۲. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۵، ص۹۳.    
۲۳. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۴۲۶.    
۲۴. مائده/سوره۵، آیه۱۰۰.    
۲۵. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۶، ص۲۱۷.    
۲۶. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۶، ص۲۱۸.    
۲۷. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۵، ص۹۳.    
۲۸. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۴۲۶.    
۲۹. بقره/سوره۲، آیه۱۶۸.    
۳۰. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۱، ص۶۳۱.    
۳۱. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱، ص۵۶۹.    
۳۲. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱، ص۴۶۶- ۴۶۷.    
۳۳. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص۳۰۸، «طیب».    
۳۴. معجم ابن فارس، مقاییس اللغه، ج۳، ص۴۳۵، «طیب».    
۳۵. اعراف/سوره۷، آیه۳۲.    
۳۶. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۶، ص۱۸۶.    
۳۷. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۶، ص۱۴۹.    
۳۸. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۴، ص۲۴۵.    
۳۹. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، ج۲، ص۱۹۱.    
۴۰. بقره/سوره۲، آیه۱۶۸.    
۴۱. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۱، ص۶۳۱.    
۴۲. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱، ص۵۶۹.    
۴۳. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱، ص۴۶۶- ۴۶۷.    
۴۴. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، ج۱، ص۲۱۰.    
۴۵. بقره/سوره۲، آیه۲۶۷.    
۴۶. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۲، ص۶۱۸.    
۴۷. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲، ص۳۳۱- ۳۳۲.    
۴۸. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، ج۱، ص۲۹۷.    
۴۹. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۲، ص۱۹۱.    
۵۰. مائده/سوره۵، آیه۶.    
۵۱. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۵، ص۳۵۵- ۳۷۰.    
۵۲. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۴، ص۲۸۵.    
۵۳. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، ج۲، ص۱۴- ۱۹.    
۵۴. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۲۸۲- ۲۸۹.    
۵۵. مائده/سوره۵، آیه۳۱.    
۵۶. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۵، ص۴۹۹.    
۵۷. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۴، ص۳۵۱.    
۵۸. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، ج۲، ص۲۹.    
۵۹. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۳۱۸.    
۶۰. حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۳، ص۱۴۱.    
۶۱. اعراف/سوره۷، آیه۱۵۷.    
۶۲. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۸، ص۳۶۱- ۳۶۲.    
۶۳. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۶، ص۳۹۷.    
۶۴. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، ج۲، ص۲۴۳.    
۶۵. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۴، ص۳۷۳- ۳۷۴.    
۶۶. انفال/سوره۸، آیه۲۶.    
۶۷. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۹، ص۶۷.    
۶۸. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۷، ص۱۳۳.    
۶۹. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، ج۲، ص۲۹۰.    
۷۰. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۴، ص۴۵۴.    
۷۱. اسراء/سوره۱۷، آیه۷۰.    
۷۲. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۱۳، ص۲۱۶.    
۷۳. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۸، ص۲۴۱.    
۷۴. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، ج۳، ص۲۰۵.    
۷۵. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۶، ص۲۷۴.    
۷۶. بقره/سوره۲، آیه۲۲۲.    
۷۷. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۲، ص۳۱۷.    
۷۸. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۲، ص۸۷.    


منبع

[ویرایش]

مرکز فرهنگ و معارف قرآن، فرهنگ قرآن، ج۶، ص۴۵۹، برگرفته از مقاله «بهداشت».    


رده‌های این صفحه : بهداشت | موضوعات قرآنی




جعبه ابزار