بنی افطس

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بَنی‌ْ اَفْطَس‌، از دولت‌های‌ ملوک‌ الطوایف‌ اندلس‌ که‌ پس‌ از فروپاشی‌ خلافت‌ اموی‌، بر باختر میانی‌ اندلس‌ فرمانروایی‌ کرد. (۴۱۳- ۴۸۷ق‌/۱۰۲۲-۱۰۹۴م‌)


بنیان‌گذار دولت‌ بنی‌افطس

[ویرایش]

شالوده این‌ دولت‌ را یکی‌ از غلامان‌ ایرانی‌ فائق‌، از موالی‌ الحَکَم‌، ملقب‌ به‌ المستنصربالله‌ اموی‌ (حک ۳۵۰-۳۶۶ق‌/۹۶۱-۹۷۷م‌،) به‌ نام‌ شاپور (سابور الفارسی‌) ریخت‌. در اوایل‌ سده ۵ ق‌ که‌ خلافت‌ اموی‌ روی‌ به‌ ضعف‌ نهاد و آشوب‌ و پراکندگی‌ اندلس‌ را فرا گرفت‌، شاپور هم‌ که‌ در زمان‌ هشام‌ ثانی‌، ملقب‌ به‌ المؤید (حک ۳۶۶-۳۹۹ق‌/۹۷۶-۱۰۰۹م‌) والی‌ ولایت‌ غرب‌ بود، نیمه شمالی‌ ولایت‌ غربی‌ اندلس‌ (ثَغرالجوفی‌) را با شهرهای‌ معروف‌ آن‌ مانند بَطَلیوس‌، شَنتَرین‌ و اُشبونه‌ در اختیار گرفت‌.
[۱] ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۳۳۶، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
[۲] آشباخ‌، یوزف‌، تاریخ‌ الاندلس‌ فی‌ عهد المرابطین‌ و الموحدین‌، ج۱، ص۳۷، ترجمه محمد عبدالله‌ عنان‌، قاهره‌، ۳۷۷ق‌.
و ۱۳ سال‌ بر آن‌ حکم‌ راند. شاپور با آنکه‌ مردی‌ دلیر بود، کشورداری‌ نمی‌دانست‌ و وزیرش‌ ابومحمد عبدالله‌ ابن‌ افطس‌ رشته کارها را در دست‌ داشت‌. شاپور در ۴۱۳ق‌/ ۱۰۲۲م‌ درگذشت‌ و دو پسر نابالغ‌ به‌ نام‌های‌ عبدالملک‌ و عبدالعزیز بر جای‌ نهاد و وصیت‌ کرد که‌ عبدالله‌ تا رسیدن‌ این‌ کودکان‌ به‌ سن‌ رشد کارها را اداره‌ کند؛ اما وی‌ بر همه امور مسلط شد و بر ما ترک‌ شاپور چنگ‌ انداخت‌ و عملاً فرمانروای‌ سرزمینی‌ شد که‌ حتی‌ زمانی‌ به‌ اِشبیلیه‌ هم‌ رسید.
[۳] ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۳۳۶، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
[۴] محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ج۱، ص۸۰ -۸۱، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.


← قلمرو این‌ دولت‌


دولت‌ افطسی‌ در واقع‌ با مرگ‌ شاپور و استقلال‌ عبدالله‌ بنیاد یافت‌. قلمرو این‌ دولت‌ که‌ گاه‌ به‌ نام‌ مرکز سیاسی‌ آن‌، مملکت‌ بطلیوس‌ هم‌ نامیده‌ شده‌ است‌، در قسمت‌ باختری‌ اندلس‌ قرار داشت‌ و در جنوب‌ تقریباً تا خاک‌ پرتغال‌ را در برمی‌گرفت‌ و جز شهرهای‌ یاد شده‌، شهرهای‌ دیگری‌ چون‌ مارِده‌، یا بُره‌، شِنتَره‌، قُلَمریه‌ و بازو نیز از توابع‌ این‌ دولت‌ شمرده‌ می‌شدند.
[۵] محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ج۱، ص۸۰، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
دولت‌ بنی‌ ذوالنون‌ طُلیطله‌ (۴۲۷- ۴۷۸ق‌/۱۰۳۵- ۱۰۸۵م‌) همسایه خاوری‌، و دولت‌ بنی‌ عباد اشبیلیه‌ که‌ مهم‌ترین‌ دولت‌ عصر ملوک‌ الطوایف‌ اندلس‌ به‌ شمار می‌رفت‌، همسایه جنوبی‌ دولت‌ افطسی‌ بودند. رشته‌ کوه‌های‌ بزرگ‌ الشارات‌ الکبری‌ دو دولت‌ بنی‌ افطس‌ و بنی‌ عباد را تقریباً از هم‌ جدا می‌کرد.
[۶] محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ص۸۰، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
بی‌آنکه‌ مانع‌ تیرگی‌ و درگیری‌ میان‌ آنها شود.

نخستین‌ حاکم‌ افطسی‌

[ویرایش]

نخستین‌ حاکم‌ افطسی‌ مملکت‌ بطلیوس‌، ابومحمد عبدالله‌ بن‌ محمد ابن‌ مَسلَمه بن‌ افطس‌، نیاکانش‌ از بربرهای‌ مِکناسه‌ بودند که‌ در فَحص‌ البَلّوط قرطبه‌ اقامت‌ گزیده‌ بودند.
[۸] ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۲۳۵، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
[۹] IA، ج۴، ص۱۹۳..
ابن‌ حیان‌ از اینکه‌ عبدالله‌ را به‌ تُجیب‌ (از قبایل‌ یمن‌) نسبت‌ داده‌، او را ابن‌ مَسلَمه تُجیبی‌ می‌خواندند، اظهار شگفتی‌ کرده‌ است‌.
[۱۱] IA، ج۴، ص۱۹۳.
عبدالله‌ پس‌ از استقلال‌، لقب‌ المنصور گرفت‌، بطلیوس‌ را مرکز حکومت‌ خود قرار داد و پسرش‌ ابوبکر محمد (المظفر) را ولی‌عهد خود گردانید.

کینه‌ میان‌ بنی‌افطس‌ و بنی‌عباد

[ویرایش]

المنصور اگرچه‌ هم‌ پیمان‌های‌ نیرومندی‌ از تُجیبی‌های‌ بنی‌ هود در سرقسطه دور دست‌ داشت‌، اما همسایگان‌ نزدیکش‌ چون‌ بنی‌ جَهْوَر در قرطبه‌ و بنی‌ عبّاد در اشبیلیه‌ و بنی‌ بِرْزال‌ در قَرْمونه‌ به‌ مقابله‌ با او برخاستند و یکی‌ از جنگ‌های‌ خطرناک‌ او با بنیان‌گذار دولت‌ بنی‌ عباد (قاضی‌ ابوالقاسم‌ محمد) بر سر استیلا بر شهر باجه‌ در گرفت‌. امیرعبادی‌ پسرش‌ اسماعیل‌ را به‌ سرکردگی‌ جمعی‌ از برگزیدگان‌ سپاه‌ خویش‌، همراه‌ با نیروهای‌ بربرِ محمد بن‌ عبدالله‌ برزالی‌ به‌ مقابله عبدالله‌ فرستاد. شهر باجه‌ پس‌ از دادن‌ کشته‌ و اسیر بسیار به‌ دست‌ نیروهای‌ مشترک‌ افتاد. محمد ولی‌عهد دولت‌ افطس‌ هم‌ در میان‌ اسیران‌ بود که‌ چندی‌ در زندان‌ قرمونه‌ ماند تا در ۴۲۱ق‌/۱۰۳۰م‌ آزاد شد.
[۱۳] محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ج۱، ص۸۱- ۸۲، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
[۱۴] IA، ج۴، ص۱۹۴.
المنصور انتقام‌ این‌ شکست‌ بزرگ‌ را ۴ سال‌ بعد گرفت‌، آن‌گاه‌ که‌ به‌ نیروی‌ عبادی‌ اجازه‌ داد از سرزمین‌ او برای‌ جنگ‌ با مملکت‌ مسیحی‌ لیون بگذرد، اما در بازگشت‌ بر آن‌ شبیخون‌ زد و بسیاری‌ را کشت‌ و اسماعیل‌ عبادی‌ به‌ سختی‌ جان‌ به‌ در برد و به‌ اشبونه‌ گریخت‌. بدین‌سان‌، ریشه‌های‌ کینه‌ میان‌ بنی‌ افطس‌ و بنی‌ عباد قوی‌تر شد.
[۱۵] محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ج۱، ص۸۲، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
[۱۶] عبدالحلیم‌، رجب‌ محمد، العلاقات‌ بین‌ الاندلس‌ الاسلامیه و اسبانیا النصرانیه فی‌ عصر بنی‌ امیه و ملوک‌ الطوائف‌، ج۱، ص۲۸۵، قاهره‌، دارالکتب‌ الاسلامیه‌.
المنصور یک‌ بار نیز گرفتار شورشی‌ در دورترین‌ مرزهای‌ قلمرو خود در اشبونه‌ شد و سبب‌ آن‌، قیام‌ عبدالملک‌ پسر شاپور بود که‌ به‌ زودی‌ سرکوب‌ شد و عبدالملک‌ به‌ قرطبه‌ گریخت‌ و تا آخر عمر در آن‌جا ماند.
[۱۷] ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۳۳۷، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.


مرگ المنصور

[ویرایش]

المنصور در جمادی‌الاخر ۴۳۷/دسامبر ۱۰۴۵ درگذشت‌.
[۱۸] ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۲۳۶، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
[۱۹] ابن‌ خلدون‌، العبر، ج۴، ص۲۰۵، به‌ کوشش‌ خلیل‌ شحاده‌ و سهیل‌ زکار، بیروت‌، ۴۰۱ق‌/۹۸۱م‌.
که‌ تاریخ‌ فوت‌ المنصور را به‌ اشتباه‌ ۴۶۱ق‌ آورده‌ است‌.

فرمانروایی‌ المظفر

[ویرایش]

پس‌ از المنصور، پسرش‌ ابوبکر محمد، ملقب‌ به‌ المظفر بر تخت‌ نشست‌. چند سال‌ نخستین‌ فرمانروایی‌ المظفر به‌ درگیری‌ با همسایگان‌ ذی‌النونی‌ و عبادی‌ خود گذشت‌. وی‌ زمانی‌ برای‌ یاری‌ رساندن‌ به‌ ابن‌ یحیی‌ امیر لَبله‌ با المعتضد عبادی‌ جنگید و در ۴۳۹ق‌/۱۰۴۷م‌ شکست‌ سختی‌ بر لشکریان‌ اشبیلیه‌ وارد آورد؛ اما در ۴۴۲ق‌/۱۰۵۰م‌ بر اثر دشمنی‌ با ابن‌ یحیی‌ و حمله‌ به‌ لبله‌، از المعتضد شکست‌ فاحشی‌ خورد و در چند درگیری‌ دیگر هم‌ با ناکامی‌ روبه‌رو شد و احوال‌ مملکت‌ بطلیوس‌ روی‌ به‌ پریشانی‌ نهاد. تنها وسیله‌ای‌ که‌ او را نجات‌ داد، مداخله وزیر ابوالولید ابن‌ جهور بود که‌ برای‌ تأمین‌ اهداف‌ خود میان‌ المعتضد و المظفر پا در میانی‌ کرد و در ۴۴۳ق‌/۱۰۵۱م‌ پیمان‌ آشتی‌ میان‌ آن‌ دو بسته‌ شد.
[۲۰] ابن‌ خلدون‌، العبر، ج۴، ص۲۰۵، به‌ کوشش‌ خلیل‌ شحاده‌ و سهیل‌ زکار، بیروت‌، ۴۰۱ق‌/۹۸۱م‌.
[۲۱] ابن‌ بسام‌ شنترینی‌، علی‌، الذخیره فی‌ محاسن‌ اهل‌ الجزیره، ج۱، ص۳۸۶-۳۸۷، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ۹۷۵م‌.
[۲۲] ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۲۳۷، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
[۲۳] ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۲۴۰، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
[۲۴] محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ج۱، ص۸۳ -۸۴، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
[۲۵] آشباخ‌، یوزف‌، تاریخ‌ الاندلس‌ فی‌ عهد المرابطین‌ و الموحدین‌، ج۱، ص۴۵-۴۶، ترجمه محمد عبدالله‌ عنان‌، قاهره‌، ۳۷۷ق‌.

در اثنای‌ این‌ کشاکش‌ها، تهدید دیگری‌ از سوی‌ نیروهای‌ مسیحی‌ شمال‌ هم‌ بر نگرانی‌ و گرفتاری‌ ابن‌ افطس‌ می‌افزود. فرناندوی‌ اول‌ پسر سانچو، پادشاه‌ قشتاله‌ ولیون‌ِ متحد شده‌، با استفاده‌ از تفرقه امرای‌ مسلمان‌، چشم‌ طمع‌ به‌ شهرهای‌ شمالی‌ دور افتاده‌ و بی‌دفاع‌ سرزمین‌ بطلیوس‌ دوخت‌ و در ۴۴۹ق‌/۱۰۵۷م‌ بر آن‌ها تاخت‌. شهرهای‌ لَمیقه‌ (لامیگو) و بازو (در شمال‌ پرتغال‌) را گرفت‌ و مسلمانان‌ را اسیر و برده‌ کرد و مسیحیان‌ را به‌ جای‌ آنان‌ نشاند، ولی‌ نتوانست‌ امیر افطسی‌ را به‌ تأدیه خراج‌ وادارد. با این‌همه‌، چند سال‌ بعد که‌ شهر شنترین‌ هدف‌ تعرض‌ نیروهای‌ فرناندو قرار گرفت‌، المظفر به‌ ناچار پذیرفت‌ که‌ سالانه‌ ۵ هزار دینار به‌ امیر مسیحی‌ بپردازد. در ۴۵۶ق‌/۱۰۶۴م‌ شهر قلمریه‌ در شمال‌ پرتغال‌ - که‌ در دست‌ یکی‌ از غلامان‌ ابن‌ افطس‌ بود - به‌ علت‌ خیانت‌ حاکمش‌ به‌ دست‌ مسیحیان‌ افتاد.
[۲۶] ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۲۳۸-۲۳۹، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
[۲۷] ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۲۵۳، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
[۲۸] محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ج۱، ص۸۴ - ۸۵، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
المظفر در ۴۶۰ق‌/۱۰۶۸م‌ درگذشت‌.
[۲۹] ابن‌ خطیب‌، محمد، اعمال‌ الاعلام‌، ج۱، ص۱۸۴، به‌ کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۵۶م‌.


← آثار المظفر


المظفر را به‌ دلیری‌ و فضل‌ و دانش‌ ستوده‌اند.
[۳۰] ابن‌ خطیب‌، محمد، اعمال‌ الاعلام‌، ج۱، ص۱۸۳، به‌ کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۵۶م‌.
در واقع‌ آنچه‌ بیشتر مایه نام‌آوری‌ و ماندگاری‌ یاد او شده‌ است‌، اثر بزرگ‌ تاریخی‌ و ادبی‌ او با عنوان‌ المظفری‌ یا التذکره و کتاب‌ المظفر التذکر المظفری‌ است‌ که‌ گویا شخصاً فراهمش‌ آورد و جز کاتبش‌ ابوعثمان‌ سعید بن‌ خیره‌ از کسی‌ دیگر در تدوین‌ آن‌ یاری‌ نگرفت‌. این‌ کتاب‌ که‌ جز اندکی‌ از آن‌ در دست‌ نیست‌، در حدود ۵۰ مجلد ۱۰۰ مجلد و به‌سان‌ دائره المعارفی‌ شامل‌ مغازی‌، سیر، مثل‌، آداب‌ نیکو، نوادر و لغات‌ غریب‌ بوده‌ است‌. به‌ علت‌ بزرگی‌ کتاب‌، هر کسی‌ را توان‌ به‌ دست‌ آوردن‌ آن‌ نبود و تنها در گنجینه شاهان‌ می‌توانست‌ باشد.

← ادیب عصر خود


المظفر در میان‌ شاهان‌ عصر خود ادیبی‌ بی‌رقیب‌ و معاشر اهل‌ علم‌ بود. شعر بیش‌تر شاعران‌ زمانش‌ را نمی‌پسندید و می‌گفت‌ «هر کسی‌ نمی‌تواند مانند متنبی‌ و معری‌ شعر بسراید، بهتر است‌ که‌ خاموش‌ باشد»
[۳۵] ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۲۳۶-۲۳۷، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
[۳۷] محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ج۱، ص۸۶.، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
با این‌همه‌، ابن‌ شرف‌ قیروانی‌ از طلیطله‌ قصیده‌ای‌ در مدح‌ المظفر فرستاد و یک‌ هزار مثقال‌ سکه‌ پاداش‌ یافت‌. ابن‌ عبدالبر قرطبی‌ مؤلف‌ الاستیعاب‌، منصب‌ قضای‌ اشبونه‌ و شنترین‌ را در عصر المظفر برعهده‌ داشت‌.

فرزندان المظفر

[ویرایش]

از المظفر دو پسر ماند: یحیی‌ که‌ با لقب‌ المنصور در بطلیوس‌ به‌ فرمانروایی‌ نشست‌، و دیگری‌ عمر که‌ با لقب‌ المتوکل‌ (علی‌الله‌)، یابُره‌ و متعلقات‌ آن‌ در منطقه مرزی‌ باختری‌ را - که‌ در زمان‌ مرگ‌ پدر حاکم‌ آن‌ بود - در اختیار گرفت‌.

← کشاکش‌ میان‌ دو برادر


میان‌ دو برادر کشاکش‌ درازی‌ بر سر حکمرانی‌ سرزمین‌ بطلیوس‌ پیش‌ آمد. در این‌ درگیری‌ها، عمر از مأمون‌ ذوالنونی‌ حاکم‌ طلیطله‌، و یحیی‌ از معتضد عبادی‌ در اشبیلیه‌ یاری‌ خواست‌. آلفونسوی‌ ششم‌ هم‌ که‌ در کمین‌ دولت‌های‌ مسلمان‌ اندلس‌ بود، به‌ این‌ آتش‌ دامن‌ زد.
[۴۳] ابن‌ خطیب‌، محمد، اعمال‌ الاعلام‌، ج۱، ص۱۸۴، به‌ کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۵۶م‌.
در ۴۷۰ق‌/۱۰۷۷م‌ زمانی‌ که‌ آلفونسو بر طلیطله‌ هجوم‌ برد، تنها امیر اندلس‌ که‌ برای‌ نجات‌ شهر حرکت‌ کرد، المنصور یحیی‌ بود؛ اما میان‌ آن‌ دو تلاقی‌ روی‌ نداد. آلفونسو پس‌ از تخریب‌ قلعه‌ها و نابود کردن‌ محصول‌ بازگشت‌.
[۴۴] محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ج۱، ص۸۹، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
و یحیی‌ هم‌ به‌ قرارگاه‌ خود باز آمد و چندی‌ بعد در ۴۷۳ق‌/۱۰۸۰م‌ درگذشت‌. عنان
[۴۵] محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
این‌ تاریخ‌ را برای‌ مرگ‌ یحیی‌ نمی‌پذیرد و به‌ استناد ابن‌ خلدون‌ آن‌ را در ۴۶۴ق‌/۱۰۷۲م‌ می‌داند. زامباور
[۴۶] زامباور، نسب‌نامه خلفا و شهریاران‌، ج۱، ص‌ ۸۹، ترجمه محمدجواد مشکور، تهران‌، ۳۵۶ش‌.
تاریخ‌ ۴۷۳ق‌ را تأیید می‌کند.
[۴۷] IA، ج۴، ص۱۹۴..


عمر المتوکل‌

[ویرایش]

پس‌ از مرگ‌ یحیی‌، عمر المتوکل‌ فرزندانش‌ عباس‌ را به‌ حکمرانی‌ یابره‌، و فضل‌ را به‌ والی‌گری‌ مارده‌ گمارد و خود در بطلیوس‌ مستقر شد.
[۵۰] آشباخ‌، یوزف‌، تاریخ‌ الاندلس‌ فی‌ عهد المرابطین‌ و الموحدین‌، ج۱، ص۶۲، ترجمه محمد عبدالله‌ عنان‌، قاهره‌، ۳۷۷ق‌.
از نگرانی‌های‌ بزرگ‌ او تهدید طلیطله‌ از سوی‌ آلفونسو بود. المتوکل‌ قصد نجات‌ شهر و یا طمع‌ تصرف‌ آن‌ را داشت‌.
[۵۱] ابن‌ خطیب‌، محمد، اعمال‌ الاعلام‌، ج۱، ص۱۸۵، به‌ کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۵۶م‌.
اما خطر از دست‌ رفتن‌ اشبیلیه‌ نمی‌گذاشت‌ که‌ او از همه امکاناتش‌ در این‌ راه‌ بهره‌ گیرد؛ زیرا نیروهایی‌ را که‌ او به‌ سرداری‌ فضل‌ فرستاده‌ بود، شکست‌ خوردند ۴۷۸ق‌ و در فرجام‌ کار، طلیطله‌ تسلیم‌ آلفونسو شد و پس‌ از ۳۲۷ سال‌ فرمانروایی‌ مسلمانان‌، به‌ قلمرو مسیحیت‌ بازگشت‌ و پایتخت‌ جدید اسپانیا شناخته‌ شد.
[۵۲] آشباخ‌، یوزف‌، تاریخ‌ الاندلس‌ فی‌ عهد المرابطین‌ و الموحدین‌، ترجمه محمد عبدالله‌ عنان‌، قاهره‌، ۳۷۷ق‌.
[۵۳] ابن‌ سعید مغربی‌، المغرب‌ فی‌ حلی‌ المغرب‌، ج۲، ص۱۳، به‌ کوشش‌ شوقی‌ ضیف‌، قاهره‌، ۹۵۳- ۹۵۵م‌.
که‌ تاریخ‌ تسلیم‌ طلیطله‌ را ۴۷۵ق‌ نوشته‌ است‌.

آلفونسو در مقابل مسلمانان

[ویرایش]

پیشروی‌ آلفونسو در ولایات‌ مسلمان‌نشین‌ و تهدید مراکز بزرگ‌ دیگر مانند مارده‌، بطلیوس‌ و قرطبه‌، نه‌ فقط المعتمد عبادی‌ را از هم‌ - پیمانی‌ با این‌ امیر مسیحی‌ پشیمان‌ کرد، بلکه‌ سبب‌ شد تا فرمانروایان‌ مسلمان‌ اندلس‌ به‌ مددخواهی‌ از یوسف‌ بن‌ تاشفین‌، امیر مرابطی‌ مغرب‌ برخیزند.
[۵۴] سلاوی‌، احمد، الاستقصاء، ج۲، ص۳۳، به‌ کوشش‌ جعفر ناصری‌ و محمد ناصری‌، دارالبیضاء، ۹۵۴م‌.
قضات‌ بطلیوس‌ و غرناطه‌ و نیز قاضی‌ قرطبه‌ و وزیر المعتمد به‌ عنوان‌ سفرای‌ اندلس‌ نزد ابن‌ تاشفین‌ رفتند. امیر لمتونی‌ با نیروهایش‌ به‌ اندلس‌ درآمد و تا نزدیکی‌ بطلیوس‌ پیش‌ رفت‌. در آنجا، المتوکل‌ به‌ استقبال‌ و مهمانداری‌ پیش‌ آمد. نیروهای‌ آلفونسو هم‌ در غرب‌ اندلس‌ پیشروی‌ می‌کردند. درگیری‌ دو طرف‌ در شمال‌ بطلیوس‌ در محل‌ زَلاّقه‌ (۱۲ رجب‌ ۴۷۹ق‌/۲۳ اکتبر ۱۰۸۶م‌) به‌ شکست‌ سنگین‌ آلفونسو انجامید.
[۵۵] سلاوی‌، احمد، الاستقصاء، ج۲، ص۳۹-۴۳، به‌ کوشش‌ جعفر ناصری‌ و محمد ناصری‌، دارالبیضاء، ۹۵۴م‌.
[۵۶] عبدالله‌ زیری‌، مذکّرات‌، ج۱، ص۱۰۴- ۱۰۵، به‌ کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، قاهره‌، ۹۵۵م‌.
[۵۸] الحلل‌ الموشیه فی‌ ذکر الاخبار المراکشیه‌، به‌ کوشش‌ سهیل‌ زکار و عبدالقادر زمامه‌، ج۱، ص۵۶ -۶۳، دارالبیضاء، ۹۷۹م‌.
[۶۰] آشباخ‌، یوزف‌، تاریخ‌ الاندلس‌ فی‌ عهد المرابطین‌ و الموحدین‌، ج۱، ص۷۸-۸۲، ترجمه محمد عبدالله‌ عنان‌، قاهره‌، ۳۷۷ق‌.
[۶۱] محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ج۲، ص۸۹ - ۹۰، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.

این‌ شکست‌ با همه سنگینی‌ مسیر تحولات‌ اندلس‌ را دگرگون‌ نکرد. برتری‌ نیروی‌ نظامی‌ و اراده فرماندهی‌ اسپانیای‌ مسیحی‌ از یک‌ طرف‌، تفرقه‌ و دو دلی‌های‌ امرای‌ مسلمان‌ِ غرقه‌ در خوش‌گذرانی‌ - که‌ برضد همدیگر حتی‌ با امرای‌ مسیحی‌ هم‌پیمان‌ می‌شدند - اندلس‌ و مردم‌ مسلمان‌ آن‌ را به‌ آینده‌ای‌ خطرناک‌ تهدید می‌کرد. ابن‌ تاشفین‌ هم‌ به‌ خوبی‌ دریافته‌ بود که‌ نگهداری‌ اندلس‌ در برابر آلفونسو با این‌ امرای‌ راحت‌طلب‌ و مردد ممکن‌ نیست‌ و برای‌ مقابله‌ با تهدید مسیحیان‌، لازم‌ است‌ پراکندگی‌ سیاسی‌ اندلس‌ به‌ یگانگی‌ نیرومندی‌ تبدیل‌ شود. از این‌رو، دو سال‌ بعد که‌ آلفونسو اشبیلیه‌ را تهدید کرد و معتمد عبادی‌ به‌ ابن‌ تاشفین‌ متوسل‌ شد، امیر لمتونی‌ درصدد اجرای‌ نقشه یکپارچه‌سازی‌ اندلس‌ مسلمان‌ برآمد. نیروهای‌ مرابطی‌ ولایات‌ اندلس‌ را یکی‌ پس‌ از دیگری‌ به‌ تصرف‌ درآوردند.
[۶۲] Watt، WM، ج۱، ص۹۸-۹۹.، A History of Islamic Spain، Edinburgh، ۱۹۶۵.
و پس‌ از چند پیکار، سرانجام‌ بطلیوس‌ را گرفتند؛ المتوکل‌ و پسرانش‌ کشته‌ شدند و دولت‌ بنی‌ افطس‌ در صفر ۴۸۷/مارس‌ ۱۰۹۴ سقوط کرد. المنصور پسر دیگر المتوکل‌ به‌ مسیحیان‌ پیوست‌ و به‌ انتقام‌ خون‌ پدر همراه‌ آنان‌ در بلاد مسلمانان‌ به‌ تکاپو پرداخت‌. از پسر دیگر المتوکل‌ با لقب‌ نعیم‌الدوله‌ یا نجم‌الدوله‌ سعد یاد کرده‌اند که‌ گویا اسیر و گرفتار بندی‌ دراز مدت‌ شد.
[۶۳] عبدالله‌ زیری‌، مذکّرات‌، ج۱، ص۱۷۲-۱۷۴، به‌ کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، قاهره‌، ۹۵۵م‌.
[۶۵] ابن‌ خطیب‌، محمد، اعمال‌ الاعلام‌، ج۱، ص۱۸۶، به‌ کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۵۶م‌.
[۶۶] آشباخ‌، یوزف‌، تاریخ‌ الاندلس‌ فی‌ عهد المرابطین‌ و الموحدین‌، ج۱، ص۱۰۱، ترجمه محمد عبدالله‌ عنان‌، قاهره‌، ۳۷۷ق‌.
ابومحمد ابن‌ عبدون‌ قصیده رائیه‌ای‌ در سوگ‌ المتوکل‌ سروده‌ است‌.
[۶۸] ه د، ج۴، ص۲۰۵.


خصوصیات المتوکل‌

[ویرایش]

المتوکل‌ با همه گرفتاری‌های‌ آشفته‌ بازار سیاست‌ آن‌ روز اندلس‌، از زندگی‌ پر تنعم‌ شاهانه‌ حظ کامل‌ می‌یافت‌؛ در ادب‌ و شعر هم‌ دست‌ داشت‌ و از هم‌نشینی‌ با اهل‌ فضل‌ بهره‌مند می‌شد. حکایت‌های‌ بسیاری‌ از قدرت‌ بیان‌، بدیهه‌گویی‌ و ذوق‌ و ظرافت‌ او در منابع‌ نقل‌ شده‌ است‌.
[۷۰] ابن‌ بسام‌ شنترینی‌، علی‌، الذخیره فی‌ محاسن‌ اهل‌ الجزیره، ج۲، ص۶۵۱ -۶۵۲، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ۹۷۵م‌.
[۷۲] مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج۲، ص۱۸۵- ۱۸۷، به‌ کوشش‌ یوسف‌ محمد بقاعی‌، بیروت‌، ۴۰۶ق‌/۹۸۶م‌.
مقری‌ در مقایسه المتوکل‌ و المعتمد، المتوکل‌ را نویسنده‌تر، و معتمد را سراینده‌تر ارزیابی‌ کرده‌ است‌.
[۷۳] مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج۲، ص۱۸۵- ۱۸۷، به‌ کوشش‌ یوسف‌ محمد بقاعی‌، بیروت‌، ۴۰۶ق‌/۹۸۶م‌.
ابوالولید ابن‌ حضرمی‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ ایمن‌، ابوزید عبدالرحمان‌ بن‌ مولود و ابومحمد ابن‌ عبدون‌ (ه م‌) از وزیران‌ المتوکل‌ بودند.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) آشباخ‌، یوزف‌، تاریخ‌ الاندلس‌ فی‌ عهد المرابطین‌ و الموحدین‌، ترجمة محمد عبدالله‌ عنان‌، قاهره‌، ۳۷۷ق‌.
(۲) ابن‌ ابار، محمد، الحلة السیراء، به‌ کوشش‌ حسین‌ مونس‌، قاهره‌، ۹۸۵م‌.
(۳) ابن‌ اثیر، الکامل‌.
(۴) ابن‌ بسام‌ شنترینی‌، علی‌، الذخیرة فی‌ محاسن‌ اهل‌ الجزیرة، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ۹۷۵م‌.
(۵) ابن‌ خطیب‌، محمد، اعمال‌ الاعلام‌، به‌ کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۵۶م‌.
(۶) ابن‌ خلدون‌، العبر، به‌ کوشش‌ خلیل‌ شحاده‌ و سهیل‌ زکار، بیروت‌، ۴۰۱ق‌/۹۸۱م‌.
(۷) ابن‌ خلکان‌، وفیات‌.
(۸) ابن‌ سعید مغربی‌، المغرب‌ فی‌ حلی‌ المغرب‌، به‌ کوشش‌ شوقی‌ ضیف‌، قاهره‌، ۹۵۳- ۹۵۵م‌.
(۹) ابن‌ عبدالمنعم‌ حمیری‌، محمد، صفة جزیرة الاندلس‌، به‌ کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، قاهره‌، ۹۳۷م‌.
(۱۰) ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
(۱۱) الحلل‌ الموشیة فی‌ ذکر الاخبار المراکشیه‌، به‌ کوشش‌ سهیل‌ زکار و عبدالقادر زمامه‌، دارالبیضاء، ۹۷۹م‌.
(۱۲) زامباور، نسب‌نامة خلفا و شهریاران‌، ترجمة محمدجواد مشکور، تهران‌، ۳۵۶ش‌.
(۱۳) سلاوی‌، احمد، الاستقصاء، به‌ کوشش‌ جعفر ناصری‌ و محمد ناصری‌، دارالبیضاء، ۹۵۴م‌.
(۱۴) عبدالحلیم‌، رجب‌ محمد، العلاقات‌ بین‌ الاندلس‌ الاسلامیة و اسبانیا النصرانیة فی‌ عصر بنی‌ امیة و ملوک‌ الطوائف‌، قاهره‌، دارالکتب‌ الاسلامیه‌.
(۱۵) عبدالله‌ زیری‌، مذکّرات‌، به‌ کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، قاهره‌، ۹۵۵م‌.
(۱۶) محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
(۱۷) فتح‌ بن‌ خاقان‌، قلائد العقیان‌، بولاق‌، ۲۸۹ق‌.
(۱۸) مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، به‌ کوشش‌ یوسف‌ محمد بقاعی‌، بیروت‌، ۴۰۶ق‌/۹۸۶م‌.
(۱۸) IA.
(۱۸) Watt، WM، A History of Islamic Spain، Edinburgh، ۱۹۶۵.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۳۳۶، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
۲. آشباخ‌، یوزف‌، تاریخ‌ الاندلس‌ فی‌ عهد المرابطین‌ و الموحدین‌، ج۱، ص۳۷، ترجمه محمد عبدالله‌ عنان‌، قاهره‌، ۳۷۷ق‌.
۳. ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۳۳۶، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
۴. محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ج۱، ص۸۰ -۸۱، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۵. محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ج۱، ص۸۰، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۶. محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ص۸۰، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۷. ابن‌ اثیر، الکامل‌ فی التاریخ، ج۹، ص۲۸۸.    
۸. ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۲۳۵، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
۹. IA، ج۴، ص۱۹۳..
۱۰. ابن‌ ابار، محمد، الحله السیراء، ج۲، ص۹۶-۹۷، به‌ کوشش‌ حسین‌ مونس‌، قاهره‌، ۹۸۵م‌.    
۱۱. IA، ج۴، ص۱۹۳.
۱۲. ابن‌ بسام‌ شنترینی‌، علی‌، الذخیره فی‌ محاسن‌ اهل‌ الجزیره، ج۴، ص۶۴۱، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ۹۷۵م‌.    
۱۳. محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ج۱، ص۸۱- ۸۲، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۱۴. IA، ج۴، ص۱۹۴.
۱۵. محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ج۱، ص۸۲، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۱۶. عبدالحلیم‌، رجب‌ محمد، العلاقات‌ بین‌ الاندلس‌ الاسلامیه و اسبانیا النصرانیه فی‌ عصر بنی‌ امیه و ملوک‌ الطوائف‌، ج۱، ص۲۸۵، قاهره‌، دارالکتب‌ الاسلامیه‌.
۱۷. ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۳۳۷، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
۱۸. ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۲۳۶، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
۱۹. ابن‌ خلدون‌، العبر، ج۴، ص۲۰۵، به‌ کوشش‌ خلیل‌ شحاده‌ و سهیل‌ زکار، بیروت‌، ۴۰۱ق‌/۹۸۱م‌.
۲۰. ابن‌ خلدون‌، العبر، ج۴، ص۲۰۵، به‌ کوشش‌ خلیل‌ شحاده‌ و سهیل‌ زکار، بیروت‌، ۴۰۱ق‌/۹۸۱م‌.
۲۱. ابن‌ بسام‌ شنترینی‌، علی‌، الذخیره فی‌ محاسن‌ اهل‌ الجزیره، ج۱، ص۳۸۶-۳۸۷، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ۹۷۵م‌.
۲۲. ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۲۳۷، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
۲۳. ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۲۴۰، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
۲۴. محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ج۱، ص۸۳ -۸۴، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۲۵. آشباخ‌، یوزف‌، تاریخ‌ الاندلس‌ فی‌ عهد المرابطین‌ و الموحدین‌، ج۱، ص۴۵-۴۶، ترجمه محمد عبدالله‌ عنان‌، قاهره‌، ۳۷۷ق‌.
۲۶. ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۲۳۸-۲۳۹، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
۲۷. ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۲۵۳، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
۲۸. محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ج۱، ص۸۴ - ۸۵، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۲۹. ابن‌ خطیب‌، محمد، اعمال‌ الاعلام‌، ج۱، ص۱۸۴، به‌ کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۵۶م‌.
۳۰. ابن‌ خطیب‌، محمد، اعمال‌ الاعلام‌، ج۱، ص۱۸۳، به‌ کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۵۶م‌.
۳۱. ابن‌ بسام‌ شنترینی‌، علی‌، الذخیره فی‌ محاسن‌ اهل‌ الجزیره، ج۴، ص۶۴۰، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ۹۷۵م‌.    
۳۲. مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج۳، ص۳۸۰.    
۳۳. ابن‌ سعید مغربی‌، المغرب‌ فی‌ حلی‌ المغرب‌، ج۱، ص۳۶۴، به‌ کوشش‌ شوقی‌ ضیف‌، قاهره‌، ۹۵۳- ۹۵۵م‌.    
۳۴. ابن‌ بسام‌ شنترینی‌، علی‌، الذخیره فی‌ محاسن‌ اهل‌ الجزیره، ج۴، ص۶۴۰ -۶۴۱، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ۹۷۵م‌.    
۳۵. ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، ج۳، ص۲۳۶-۲۳۷، به‌ کوشش‌ کولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۳۰م‌.
۳۶. مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج۳، ص۳۸۰.    
۳۷. محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ج۱، ص۸۶.، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۳۸. ابن‌ بسام‌ شنترینی‌، علی‌، الذخیره فی‌ محاسن‌ اهل‌ الجزیره، ج۴، ص۶۴۱ - ۶۴۳، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ۹۷۵م‌.    
۳۹. ابن‌ خلکان‌، یحیی بن اکثم، وفیات‌ الاعیان، ج۷، ص۶۶ -۶۷.    
۴۰. ابن‌ ابار، محمد، الحله السیراء، ج۲، ۹۷- ۹۸، به‌ کوشش‌ حسین‌ مونس‌، قاهره‌، ۹۸۵م‌.    
۴۱. ابن‌ بسام‌ شنترینی‌، علی‌، الذخیره فی‌ محاسن‌ اهل‌ الجزیره، ج۴، ص۶۴۷ - ۶۴۹، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ۹۷۵م‌.    
۴۲. ابن‌ بسام‌ شنترینی‌، علی‌، الذخیره فی‌ محاسن‌ اهل‌ الجزیره، ج۴، ص۶۵۰، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ۹۷۵م‌.    
۴۳. ابن‌ خطیب‌، محمد، اعمال‌ الاعلام‌، ج۱، ص۱۸۴، به‌ کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۵۶م‌.
۴۴. محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ج۱، ص۸۹، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۴۵. محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۴۶. زامباور، نسب‌نامه خلفا و شهریاران‌، ج۱، ص‌ ۸۹، ترجمه محمدجواد مشکور، تهران‌، ۳۵۶ش‌.
۴۷. IA، ج۴، ص۱۹۴..
۴۸. ابن‌ ابار، محمد، الحله السیراء، ج۲، ص۹۸، به‌ کوشش‌ حسین‌ مونس‌، قاهره‌، ۹۸۵م‌.    
۴۹. ابن‌ بسام‌ شنترینی‌، علی‌، الذخیره فی‌ محاسن‌ اهل‌ الجزیره، ج۴، ص۶۵۱، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ۹۷۵م‌.    
۵۰. آشباخ‌، یوزف‌، تاریخ‌ الاندلس‌ فی‌ عهد المرابطین‌ و الموحدین‌، ج۱، ص۶۲، ترجمه محمد عبدالله‌ عنان‌، قاهره‌، ۳۷۷ق‌.
۵۱. ابن‌ خطیب‌، محمد، اعمال‌ الاعلام‌، ج۱، ص۱۸۵، به‌ کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۵۶م‌.
۵۲. آشباخ‌، یوزف‌، تاریخ‌ الاندلس‌ فی‌ عهد المرابطین‌ و الموحدین‌، ترجمه محمد عبدالله‌ عنان‌، قاهره‌، ۳۷۷ق‌.
۵۳. ابن‌ سعید مغربی‌، المغرب‌ فی‌ حلی‌ المغرب‌، ج۲، ص۱۳، به‌ کوشش‌ شوقی‌ ضیف‌، قاهره‌، ۹۵۳- ۹۵۵م‌.
۵۴. سلاوی‌، احمد، الاستقصاء، ج۲، ص۳۳، به‌ کوشش‌ جعفر ناصری‌ و محمد ناصری‌، دارالبیضاء، ۹۵۴م‌.
۵۵. سلاوی‌، احمد، الاستقصاء، ج۲، ص۳۹-۴۳، به‌ کوشش‌ جعفر ناصری‌ و محمد ناصری‌، دارالبیضاء، ۹۵۴م‌.
۵۶. عبدالله‌ زیری‌، مذکّرات‌، ج۱، ص۱۰۴- ۱۰۵، به‌ کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، قاهره‌، ۹۵۵م‌.
۵۷. ابن‌ عبدالمنعم‌ حمیری‌، محمد، صفه جزیره الاندلس‌، ج۱، ص۸۶ - ۹۰، به‌ کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، قاهره‌، ۹۳۷م‌.    
۵۸. الحلل‌ الموشیه فی‌ ذکر الاخبار المراکشیه‌، به‌ کوشش‌ سهیل‌ زکار و عبدالقادر زمامه‌، ج۱، ص۵۶ -۶۳، دارالبیضاء، ۹۷۹م‌.
۵۹. ابن‌ ابار، محمد، الحله السیراء، ج۲، ص۹۸-۱۰۱، به‌ کوشش‌ حسین‌ مونس‌، قاهره‌، ۹۸۵م‌.    
۶۰. آشباخ‌، یوزف‌، تاریخ‌ الاندلس‌ فی‌ عهد المرابطین‌ و الموحدین‌، ج۱، ص۷۸-۸۲، ترجمه محمد عبدالله‌ عنان‌، قاهره‌، ۳۷۷ق‌.
۶۱. محمدعبدالله‌ عنان‌، دول‌ الطوائف‌، ج۲، ص۸۹ - ۹۰، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۶۲. Watt، WM، ج۱، ص۹۸-۹۹.، A History of Islamic Spain، Edinburgh، ۱۹۶۵.
۶۳. عبدالله‌ زیری‌، مذکّرات‌، ج۱، ص۱۷۲-۱۷۴، به‌ کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، قاهره‌، ۹۵۵م‌.
۶۴. ابن‌ ابار، محمد، الحله السیراء، ج۲، ص۱۰۳-۱۰۴، به‌ کوشش‌ حسین‌ مونس‌، قاهره‌، ۹۸۵م‌.    
۶۵. ابن‌ خطیب‌، محمد، اعمال‌ الاعلام‌، ج۱، ص۱۸۶، به‌ کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ۹۵۶م‌.
۶۶. آشباخ‌، یوزف‌، تاریخ‌ الاندلس‌ فی‌ عهد المرابطین‌ و الموحدین‌، ج۱، ص۱۰۱، ترجمه محمد عبدالله‌ عنان‌، قاهره‌، ۳۷۷ق‌.
۶۷. فتح‌ بن‌ خاقان‌، قلائد العقیان‌، ج۱، ص۳۷-۴۰، بولاق‌، ۲۸۹ق‌.    
۶۸. ه د، ج۴، ص۲۰۵.
۶۹. فتح‌ بن‌ خاقان‌، قلائد العقیان‌، ج۱، ص۴۰- ۴۵، بولاق‌، ۲۸۹ق‌.    
۷۰. ابن‌ بسام‌ شنترینی‌، علی‌، الذخیره فی‌ محاسن‌ اهل‌ الجزیره، ج۲، ص۶۵۱ -۶۵۲، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ۹۷۵م‌.
۷۱. ابن‌ سعید مغربی‌، المغرب‌ فی‌ حلی‌ المغرب‌، ج۲، ص۱۶، به‌ کوشش‌ شوقی‌ ضیف‌، قاهره‌، ۹۵۳- ۹۵۵م‌.    
۷۲. مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج۲، ص۱۸۵- ۱۸۷، به‌ کوشش‌ یوسف‌ محمد بقاعی‌، بیروت‌، ۴۰۶ق‌/۹۸۶م‌.
۷۳. مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج۲، ص۱۸۵- ۱۸۷، به‌ کوشش‌ یوسف‌ محمد بقاعی‌، بیروت‌، ۴۰۶ق‌/۹۸۶م‌.
۷۴. ابن‌ سعید مغربی‌، المغرب‌ فی‌ حلی‌ المغرب‌، ج۱، ص۳۶۵، به‌ کوشش‌ شوقی‌ ضیف‌، قاهره‌، ۹۵۳- ۹۵۵م‌.    
۷۵. ابن‌ سعید مغربی‌، المغرب‌ فی‌ حلی‌ المغرب‌، ج۱، ص۳۶۶، به‌ کوشش‌ شوقی‌ ضیف‌، قاهره‌، ۹۵۳- ۹۵۵م‌.    
۷۶. ابن‌ سعید مغربی‌، المغرب‌ فی‌ حلی‌ المغرب‌، ج۱، ص۳۷۲، به‌ کوشش‌ شوقی‌ ضیف‌، قاهره‌، ۹۵۳- ۹۵۵م‌.    
۷۷. ابن‌ سعید مغربی‌، المغرب‌ فی‌ حلی‌ المغرب‌، ج۱، ص۳۷۶، به‌ کوشش‌ شوقی‌ ضیف‌، قاهره‌، ۹۵۳- ۹۵۵م‌.    


منبع

[ویرایش]

دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «بنی‌افطس‌»، شماره۵۱۳۲.    

رده‌های این صفحه : مقالات دانشنامه بزرگ اسلامی




جعبه ابزار