بمذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بَم‌، شهرستان‌ و شهری‌ در استان‌ کرمان‌ ایران است.


شهرستان‌ بم‌

[ویرایش]

این‌ شهرستان‌ با مساحتی‌ حدود ۴۸۰`۱۹ کم در شرق‌ استان‌ کرمان‌ واقع‌ است‌. شهرستان‌ بم‌ از شمال‌ به‌ شهرستان‌ کرمان‌، از شرق‌ به‌ شهرستان‌ زاهدان‌، (در استان سیستان‌ و بلوچستان) از جنوب‌شرقی‌ به‌ شهرستان‌ ایرانشهر، (در استان سیستان‌ و بلوچستان) از جنوب‌ به‌ شهرستان‌ کهنوج‌ و از غرب‌ به‌ شهرستان‌ جیرفت‌ محدود است‌.
[۱] محمدمهدی‌ محلاتی‌، جغرافیای‌ شهر بم‌، ج۱، ص۲۳، تهران‌، ۱۳۶۷ش‌.
[۲] نقشه تقسیمات‌ کشوری‌ ایران‌، گیتاشناسی‌، تهران‌، ۱۳۸۱ش‌، شم ۲۹۴.

شهرستان‌ بم‌ شامل‌ ۵ شهر به‌ نام‌های‌ بم‌، بروات‌، محمدآباد، فهرج‌ و نرماشیر، و ۴ بخش‌ به‌ نام‌های‌ مرکزی‌، ریگان‌، فهرج‌ و نرماشیر، و ۱۳ دهستان‌ است‌.
[۳] نشریه عناصر تقسیماتی‌ به‌ همراه‌ مراکز، معاونت‌ سیاسی‌ وزارت‌ کشور، ج۱، ص۴۲-۴۳، تهران‌، ۱۳۸۱ش‌.
به‌ طورکلی‌، این‌ شهرستان‌ از نظر پستی‌ و بلندی‌ شامل‌ دو قسمت‌ کوهستانی‌ و کویری‌ است‌. کوه‌های‌ بم‌ در واقع‌ ادامه رشته‌ کوه‌های‌ مرکزی‌ ایران‌ است‌ که‌ به‌ جبال‌ بارز شهرت‌ دارند. این‌ کوه‌ها مانند سدی‌ میان‌ شهرستان‌ بم‌ و شهرستان‌ جیرفت‌ واقع‌ شده‌ است‌ و بم‌ را از شهرستان‌ جیرفت‌ جدا می‌کند.
[۴] عباس‌ جعفری‌، دایرة المعارف‌ جغرافیایی‌ ایران‌، ج۱، ص۱۹۲، تهران‌، ۱۳۷۹ش‌.
مهم‌ترین‌ کوه‌های‌ شهرستان‌ بم‌ این‌ها هستند: کوه‌ آب‌ چکو (۰۴۰`۲متر)، آب‌ گرمو (۴۵۸`۲ متر) و آفتی‌ (۴۷۱`۲ متر)
[۵] فرهنگ‌ جغرافیایی‌ کوههای‌ کشور، سازمان‌ جغرافیایی‌ نیروهای‌ مسلح‌، ج۳، ص۸۷-۸۸، تهران‌، ۱۳۷۹ش‌.

ناحیه پست‌ و کویری‌ شهرستان‌ بم‌ شامل‌ بخشی‌ از شنزار و نمکزار لوت‌ و اطراف‌ آن‌ است‌ و پست‌ترین‌ نقطه آن‌ میان‌ شوره‌ گز و فهرج‌ واقع‌، و ۴۰۰ متر از سطح‌ دریا بلندتر است‌.
[۶] عباس‌ جعفری‌، دایرة المعارف‌ جغرافیایی‌ ایران‌، ج۱، ص۱۹۲، تهران‌، ۱۳۷۹ش‌.
مهم‌ترین‌ رودخانه شهرستان‌ بم‌ رودخانه تهرود است‌ که‌ از دامنه‌های‌ کوه‌های‌ بلند هزار سرچشمه‌ می‌گیرد و در مسیر خود وارد شهر بم‌ شده‌، از این‌ شهر و روستاهای‌ این‌ شهرستان‌ می‌گذرد و سپس‌ وارد کویر لوت‌ می‌شود و به‌ رودخانه‌ و یا مسیل‌ شوره‌گز می‌پیوندد. رودخانه تلنگو نیز یکی‌ دیگر از رودهای‌ شهرستان‌ بم‌ است‌.
[۷] یدالله‌ افشین‌، رودخانه‌های‌ ایران‌، ج۲، ص۲۹۵-۲۹۷، تهران‌، ۱۳۷۳ش‌.


← آب‌ و هوای‌


آب‌ و هوای‌ شهرستان‌ بم‌ در ارتفاعات‌ غربی‌ و دامنه‌های‌ جبال‌ بارز معتدل‌، و در دشت‌ مرکزی‌ و خاوری‌ گرم‌ است‌ و از نظر میزان‌ بارندگی‌ جزو نواحی‌ خشک‌ ایران‌ به‌ شمار می‌رود.
[۸] عباس‌ جعفری‌، دایرة المعارف‌ جغرافیایی‌ ایران‌، ج۱، ص۱۹۲، تهران‌، ۱۳۷۹ش‌.
اقتصاد شهرستان‌ بم‌ برپایه کشاورزی‌ و باغداری‌، دامداری‌ و صنایع‌ دستی‌ استوار است‌. آب‌ کشاورزی‌ از طریق‌ کاریز و رودخانه‌ تأمین‌ می‌شود. محصولات‌ عمده آن‌ گندم‌، جو، پنبه‌، مرکبات‌ و به‌ ویژه‌ خرمای‌ آن‌، معروف‌ به‌ مضافتی‌ است‌ که‌ جنبه صادراتی‌ دارد. صنایع‌ دستی‌، به‌ خصوص‌ قالی‌بافی‌ در این‌ شهرستان‌ دارای‌ اهمیت‌ است‌. قالی‌های‌ زیبایی‌ با طرح‌های‌ محلی‌ کرمانی‌ و نقش‌های‌ بته‌ جقه‌ای‌ و شاه‌ عباسی‌ در شهرستان‌ بم‌ بافته‌ می‌شود.
[۹] فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیهای‌ کشور، سازمان‌ جغرافیایی‌ نیروهای‌ مسلح‌، ج۱، ص۲۶، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌، ج‌۱۰۶.
در این‌ شهرستان‌ معادن‌ سرب‌ و روی‌ نیز وجود دارد.
[۱۰] فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیهای‌ کشور، سازمان‌ جغرافیایی‌ نیروهای‌ مسلح‌، ج۱، ص۲۶، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌، ج‌۱۰۶.
جمعیت‌ شهرستان‌ بم‌ برطبق‌ سرشماری‌ ۱۳۷۵ش‌، بالغ‌ بر ۴۰۰`۱۹۸ تن‌ بوده‌ است‌.
[۱۱] سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ ۱۳۷۵ش‌، استان‌ کرمان‌، شهرستان‌ بم‌، مرکز آمار ایران‌، تهران‌، ۱۳۷۶ش‌.


شهر بم‌

[ویرایش]

این‌ شهر مرکز شهرستان‌ بم‌، و در ۲۹ و۷ عرض‌شمالی‌ و ۵۸ و ۲۲ طول‌ شرقی‌ و در ۰۶۰`۱ متری‌ از سطح‌ دریا واقع‌ است‌.
[۱۲] محمدحسین‌ پاپلی‌ یزدی‌، فرهنگ‌ آبادیها و مکانهای‌ مذهبی‌ کشور، ج۱، ص۱۰۴، مشهد، ۱۳۶۷ش‌.
شهر بم‌ در ۱۸۰ کیلومتری‌ جنوب‌ شرقی‌ کرمان‌ و در مسیر راه‌ کرمان‌ به‌ زاهدان‌ و ایرانشهر، و در منطقه‌ای‌ جلگه‌ای‌ و در ۵۰۰ متری‌ غرب‌ ارگ‌ بم‌ که‌ شهر قدیم‌ درون‌ آن‌ بوده‌، واقع‌ شده‌ است‌.
[۱۳] عباس‌ جعفری‌، دایرة المعارف‌ جغرافیایی‌ ایران‌، ج۱، ص۱۹۲، تهران‌، ۱۳۷۹ش‌.
جمعیت‌ شهر بم‌ برطبق‌ سرشماری‌ عمومی‌ آبان‌ ۱۳۷۵، حدود ۰۸۰، ۷۰ تن‌ بوده‌ است‌.
[۱۴] سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ ۱۳۷۵ش‌، استان‌ کرمان‌، شهرستان‌ بم‌، مرکز آمار ایران‌، تهران‌، ۱۳۷۶ش‌.


پیشینه تاریخی‌

[ویرایش]

قدمت‌ بم‌ را نمی‌توان‌ به‌ تحقیق‌ معین‌ کرد. براساس‌ بعضی‌ از روایات‌ اسطوره‌ای‌ بم‌ از ساخته‌های‌ پادشاه‌ کیانی‌، بهمن‌، پسر اسفندیار است‌.
[۱۵] محمدتقی‌ حکیم‌، گنج‌دانش‌، ج۱، ص۸۲، جغرافیای‌ تاریخی‌ شهرهای‌ ایران‌، به‌ کوشش‌ محمدعلی‌ صوتی‌ و جمشید کیانفر، تهران‌، ۱۳۶۶ش‌.
[۱۶] محمدمهدی‌ محلاتی‌، جغرافیای‌ شهر بم‌، ج۱، ص۹۹-۱۰۰، تهران‌، ۱۳۶۷ش‌.
برخی‌ منابع‌، بنای‌ بم‌ را به‌ اوایل‌ دوره ساسانی‌ منسوب‌ می‌کنند و در واقع‌، ارگ‌ بم‌ را با قلعه هفتواد یکی‌ می‌دانند.
[۱۷] حمدالله‌ مستوفی‌، تاریخ‌ گزیده‌، ج۱، ص۱۰۳، به‌ کوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
[۱۸] حمدالله‌ مستوفی‌، نزهة القلوب‌، ج۱، ص۱۴۰، به‌ کوشش‌ لسترنج‌، لیدن‌، ۱۳۳۱ق‌/۱۹۱۳م‌.
[۱۹] شاه‌ حسین‌ بن‌ غیاث‌الدین‌، احیاء الملوک‌، ج۱، ص۲۰۲، به‌ کوشش‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌.
[۲۰] احمدعلی‌ وزیری‌ کرمانی‌، تاریخ‌ کرمان‌، ج۱، ص۱۷، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۶۴ش‌.
هفتواد که‌ آن‌ را به‌ صورت‌ ابتنبود آورده‌، کسی‌ است‌ که‌ ماجرای‌ نبرد او با اردشیر بابکان‌ در بعضی‌ از منابع‌ کهن‌ نقل‌ شده‌ است‌.
[۲۲] کارنامه‌ اردشیر بابکان‌، ترجمه بهرام‌ فره‌وشی‌، ج۱، ص۷۶-۸۷، تهران‌، ۱۳۵۴ش‌.
[۲۳] فردوسی‌، شاهنامه‌، ج۷، ص۱۳۹-۱۵۴، به‌ کوشش‌ م‌ن‌ عثمانف‌ و ع‌ نوشین‌، مسکو، ۱۹۶۸م‌.

با توجه‌ به‌ متن‌ کارنامه اردشیر بابکان‌، بی‌شک‌ بم‌ در دوره اشکانیان‌ نیز آباد بوده‌ است‌. حمدالله‌ مستوفی‌ در نزهة القلوب‌ اشاره‌ کرده‌ است‌ که‌ چون‌ کرم‌ هفتواد در آن‌ محل‌ ترکید، آنجا را بم‌ خواندند.
[۲۴] فردوسی‌، شاهنامه‌، ج۷، ص۱۳۹-۱۵۴، به‌ کوشش‌ م‌ن‌ عثمانف‌ و ع‌ نوشین‌، مسکو، ۱۹۶۸م‌.
برپایه روایات‌ موجود، هفتواد مسکن‌ کرم‌ را جایی‌ در ارگ‌ بم‌ قرار داد. شاید از این‌روست‌ که‌ یکی‌ از دروازه‌های‌ ارگ‌ از مدت‌ها پیش‌، نزد مردم‌ محلی‌ به‌ «دروازه کُت‌ِ کرم‌» معروف‌ بوده‌ است‌. در گویش‌ کرمانی‌، سوراخ‌ و محل‌ زندگی‌ جانوران‌ را «کُت‌» می‌گویند.
[۲۵] احمدعلی‌ وزیری‌ کرمانی‌، تاریخ‌ کرمان‌، ج۱، ص۱۷، نیز حاشیه‌، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۶۴ش‌.
[۲۶] ستوده‌، منوچهر، فرهنگ‌ کرمانی‌، ج۱، ص۱۳۱، تهران‌، ۱۳۳۵ش‌.
با توجه‌ به‌ موقعیت‌ طبیعی‌ شهر بم‌ که‌ از قدیم‌ در مسیری‌ قرار داشته‌ است‌ که‌ مسافران‌ راه‌ فارس‌ با گذر از آن‌ به‌ سمت‌ شرق‌ یا شمال‌ شرقی‌ ایران‌ می‌رفتند، بم‌ دست‌ کم‌ از دوره ساسانیان‌ اهمیت‌ نظامی‌ و بازرگانی‌ داشته‌ است‌.
[۲۷] Brunner، Ch، ج۱، ص۷۷۳، X Geographical and Administrative Divisions n، The Cambridge History of Iran، vol III (۲)، ed E Yarshater، Cambridge، ۱۹۸۳.
و این‌ ویژگی‌ سبب‌ شده‌ است‌ که‌ بم‌ تا قرن‌ها پایدار بماند.

← نخستین‌ فتح‌ بم‌


نخستین‌ فتح‌ بم‌ توسط اعراب‌ مقارن‌ با فتح‌ کرمان‌، پس‌ از ۱۷ق‌/ ۶۳۸م‌، به‌ روزگار عمر بن‌ خطاب‌ و به‌ دست‌ ربیع‌ بن‌ زیاد صورت‌ گرفت‌. ربیع‌ پس‌ از فتح‌ سیرجان‌ بم‌ را نیز به‌ صلح‌ گشود، اما پیداست‌ که‌ استیلای‌ اعراب‌ بر نواحی‌ کرمان‌ قطعی‌ نبوده‌ است‌، زیرا در ۱۹ق‌/۶۵۰م‌ یزدگرد سوم‌ به‌ کرمان‌ رفت‌ و در آن‌ زمان‌ هنوز بیش‌تر مردم‌ کرمان‌ فرمان‌بردار او بوده‌اند.
[۳۰] سعید نفیسی‌، تاریخ‌ اجتماعی‌ ایران‌، ج۱، ص۱۱۳، از انقراض‌ ساسانیان‌ تا انقراض‌ امویان‌، تهران‌، ۱۳۴۲ش‌.
چنان‌که‌ اعراب‌ مجبور به‌ فتح‌ مجدد بم‌ در روزگار خلافت‌ عثمان‌ (۲۳- ۳۵ق‌) توسط مُجاشع‌ بن‌ مسعود شدند.

← از مراکز خوارج‌


بنا بر گزارش‌ جغرافیانویسان‌ مسلمان‌، بم‌ در نخستین‌ سده‌های‌ اسلامی‌ شهری‌ آباد، و بر سر راه‌های‌ ارتباطی‌ کرمان‌ به‌ فارس‌ و سیستان‌ واقع‌ بوده‌ است‌. یعقوبی‌ در سده ۳ق‌ از دژ استوار بم‌ یاد کرده‌ است‌. در ۲۵۹ق‌/۸۷۳م‌ یعقوب‌ لیث‌ پس‌ از دست‌ یافتن‌ به‌ نیشابور، محمد بن‌ طاهر آخرین‌ امیر طاهری‌ را به‌ همراه‌ خانواده‌اش‌ در دژ بم‌ محبوس‌ ساخت‌. ارگ‌ بم‌ به‌ دلیل‌ دور بودن‌ از مرکز دستگاه‌ خلافت‌ یکی‌ از مراکز خوارج‌ به‌ شمار می‌رفت‌؛ چنان‌که‌ در منابع‌ سده ۴ق‌/۱۰م‌ به‌ مسجدی‌ متعلق‌ به‌ خوارج‌ در بم‌ اشاره‌ شده‌ است‌. شاید تهاجم‌ یعقوب‌ لیث‌ در ۲۵۴ق‌، بلافاصله‌ پس‌ از آنکه‌ بر سیستان‌ مستولی‌ شد نیز به‌ دلیل‌ سرکوبی‌ خوارج‌ کرمان‌، به‌ ویژه‌ خوارج‌ بم‌ که‌ در این‌ شهر قدرت‌ داشته‌اند، بوده‌ است‌. یعقوب‌ در جنگی‌ خوارج‌ بم‌ را سرکوب‌ کرد و بسیاری‌ از آنان‌ را کشت‌ و بقیه خوارج‌ را به‌ همراه‌ اسماعیل‌ بن‌ موسی‌، رهبر خوارج‌ِ بم‌ به‌ اسارت‌ گرفت‌.
[۳۹] تاریخ‌ سیستان‌، به‌ کوشش‌ محمدتقی‌ بهار، ج۱، ص۲۱۳، تهران‌، ۱۳۱۴ش‌.
[۴۰] Bosworth، CE، ج۱، ص۱۱۲، X The Political and Dynastic History of the Iranian World (AD ۱۰۰۰-۱۲۱۷) n، The Cambridge History of Iran، vol V، ed JA Boyle، Cambridge، ۱۹۶۸.


← شهر آباد


بنا بر گزارش‌ جغرافیانویسان‌ سده ۴ق‌، بم‌ از شهرهای‌ مهم‌ و بزرگ‌ کرمان‌ به‌ شمار می‌رفته‌ است‌. این‌ شهر از دو بخش‌ تشکیل‌ می‌شده‌ که‌ بخش‌ عمده آن‌ در درون‌ قلعه‌ واقع‌ بوده‌، و به‌ محله‌های‌ چندی‌ تقسیم‌ می‌شده‌ است‌ و دارای‌ چندین‌ گرمابه‌ و ۳ مسجد جامع‌ بوده‌ که‌ یکی‌ از آن‌ها در درون‌ قلعه‌ و دو دیگر در بیرون‌ از آن‌ واقع‌ بوده‌ است‌. یکی‌ از این‌ دو مسجدِ بیرونی‌ از آن‌ِ خوارج‌ بوده‌ که‌ در آن‌ صدقات‌ و بیت‌المال‌ جمع‌آوری‌ می‌شده‌ است‌. بیشتر اهالی‌ بم‌ پیرو مذهب‌ اهل‌ سنت‌ بوده‌اند و خوارج‌ اقلیتی‌ کوچک‌، اما توانگر را در بم‌ تشکیل‌ می‌دادند. خانه‌ها و دیگر ابنیه بم‌ از خشت‌ بنا شده‌ بود و قلعه آن‌ ۴ دروازه‌ به‌ نام‌های‌ نرماشیر، کوسکان‌، اسپیکان‌ و کورجین‌ داشته‌ است‌. آب‌ این‌ شهر از رودخانه‌ و کاریز تأمین‌ می‌شده‌، و برای‌ آشامیدن‌ چندان‌ مناسب‌ نبوده‌ است‌، در کنار شهر رودخانه‌ای‌ روان‌ بوده‌ که‌ در مسیر خود از میان‌ شهر می‌گذشته‌، و سپس‌ نخلستان‌های‌ انبوه‌ پیرامون‌ شهر را آبیاری‌ می‌کرده‌ است‌. بم‌ به‌ سبب‌ واقع‌ بودن‌ بر سر راه‌های‌ تجاری‌ از اقتصاد پر رونقی‌ برخوردار بوده‌ است‌. وجود بازارهای‌ متعدد که‌ برخی‌ از آن‌ها در بخش‌ درونی‌ و برخی‌ دیگر در بخش‌ بیرونی‌ شهر واقع‌ بوده‌اند، گواه‌ آن‌ است‌. از دیگر نشانه‌های‌ رونق‌ اقتصادی‌ بم‌، بازارهایی‌ است‌ که‌ به‌ نام‌ اصناف‌ مختلف‌ خوانده‌ می‌شد و نشان‌ از تخصصی‌ بودن‌ صنوف‌ در این‌ شهر دارد. مردم‌ بم‌ در سده ۴ق‌ بیشتر به‌ پارچه‌بافی‌ اشتغال‌ داشتند و پارچه‌های‌ ابریشمی‌ این‌ شهر از شهرت‌ خاصی‌ برخوردار بوده‌، و به‌ دیگر نقاط صادر می‌شده‌ است‌. گونه‌ای‌ ردای‌ ابریشمی‌ در بم‌ بافته‌ می‌شده‌ که‌ حدود ۳۰ دینار بها داشته‌ است‌.

← در حکومت سلجوقیان‌


در ۳۲۴ق‌/۹۳۶م‌ معزالدوله‌ امیر بویهی‌ بم‌ را تصرف‌ کرد. با بالا گرفتن‌ کار سلجوقیان‌ و تثبیت‌ حکومتشان‌ در بخش‌های‌ بزرگی‌ از ایران‌، طغرل‌ بیک‌ سلجوقی‌ در ۴۴۴ق‌/۱۰۵۲م‌ قاورد، پسرعمش‌ را با سپاهی‌ از خراسان‌ مأمور تسخیر کرمان‌ کرد. چون‌ این‌ سپاه‌ به‌ کرمان‌ رسید، بهرام‌ بن‌ زکی‌ لشکرستان‌، حاکم‌ کرمان‌ که‌ از جانب‌ ابوکالیجار امیر بویهی‌ بر کرمان‌ حکومت‌ داشت‌، آنجا را تسلیم‌ قاورد کرد. ابوکالیجار که‌ در این‌ هنگام‌ در خوزستان‌ به‌ سر می‌برد، آهنگ‌ کرمان‌ نمود، اما در میان‌ راه‌ درگذشت‌ و همه شهرهای‌ کرمان‌ از جمله‌ بم‌، تسلیم‌ قاورد شدند.
[۴۸] محمد بن‌ ابراهیم‌، سلجوقیان‌ و غز در کرمان‌، ج۱، ص۱-۲، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۴۳ش‌.
[۴۹] غیاث‌الدین‌ خواندمیر، حبیب‌السیر، ج۲، ص۴۳۶، تهران‌، ۱۳۳۳ش‌.
[۵۰] محمود همت‌ کرمانی‌، تاریخ‌ مفصل‌ کرمان‌، ج۱، ص۶۰، تهران‌، ۱۳۵۰ش‌.
[۵۱] احمد افضل‌الدین‌ کرمانی‌، عقد العلی‌، ج۱، ص۱۲۵-۱۲۶، به‌ کوشش‌ علی‌محمد عامری‌ نائینی‌، تهران‌، ۱۳۵۶ش‌.

بم‌ در روزگار سلجوقیان‌ نیز اهمیت‌ خود را از دست‌ نداد و مورد توجه‌ بود. در این‌ دوره‌ کرمان‌ به‌ دو ناحیه شرقی‌ و غربی‌ تقسیم‌ شده‌ بود. ناحیه شرقی‌ شامل‌ بم‌، نرماشیر و جیرفت‌ می‌شد و ناحیه غربی‌، سیرجان‌ و دیگر نواحی‌ کرمان‌ را در برمی‌گرفت‌.
[۵۳] احمد افضل‌الدین‌ کرمانی‌، عقد العلی‌، ج۱، ص۱۲۳، به‌ کوشش‌ علی‌محمد عامری‌ نائینی‌، تهران‌، ۱۳۵۶ش‌.
در زمان‌ ملک‌ محمد بن‌ ارسلان‌شاه‌، از سلاجقه کرمان‌ (حک ۵۳۷ - ۵۵۱ق‌/۱۱۴۲-۱۱۵۶م‌) بناهایی‌ همچون‌ مسجد، مدرسه‌ و کاروان‌سراهایی‌ در بم‌ ساخته‌ شد.
[۵۴] محمد بن‌ ابراهیم‌، سلجوقیان‌ و غز در کرمان‌، ج۱، ص۴۲، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۴۳ش‌.


← بم در سده ششم


در اواسط سده ۶ق‌ بم‌ مرکزیت‌ یافت‌ و برای‌ نخستین‌بار دارالملک‌ خوانده‌ شد. در ۵۶۵ق‌/۱۱۷۰م‌ بهرام‌شاه‌ و ارسلان‌شاه‌، از سلجوقیان‌ کرمان‌ پس‌ از مرگ‌ پدرشان‌، طغرل‌شاه‌ متصرفات‌ وی‌ را میان‌ خود تقسیم‌ کردند. ارسلان‌شاه‌ بر بخش‌ بزرگ‌تر ولایت‌ کرمان‌ به‌ دارالملکی‌ بردسیر، و بهرام‌شاه‌ بر بخش‌ دیگر کرمان‌ به‌ دارالملکی‌ بم‌ حکومت‌ داشتند.
[۵۵] محمد بن‌ ابراهیم‌، سلجوقیان‌ و غز در کرمان‌، ج۱، ص۶۹-۷۰، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۴۳ش‌.
[۵۶] Bosworth، CE، ج۱، ص۱۷۳، X The Political and Dynastic History of the Iranian World (AD ۱۰۰۰-۱۲۱۷) n، The Cambridge History of Iran، vol V، ed JA Boyle، Cambridge، ۱۹۶۸.
بم‌ تا پایان‌ امارت‌ بهرام‌شاه‌ دارالملک‌ وی‌ بود. بهرام‌شاه‌ و ارسلان‌شاه‌ هر دو در ۵۷۲ق‌ درگذشتند و توران‌ شاه‌ برادر سوم‌ آنها بر تخت‌ شاهی‌ نشست‌ و ولایت‌ کرمان‌ به‌ مرکزیت‌ بردسیر یکپارچه‌ شد. در زمان‌ سلطنت‌ توران‌شاه‌ و جانشین‌ وی‌ محمدشاه‌، ولایت‌ کرمان‌ دستخوش‌ تاخت‌ و تاز غزان‌ به‌ سرکردگی‌ ملک‌ دینار شد. از این‌ تاخت‌ و تازها بردسیر آسیب‌های‌ فراوان‌ دید. محمدشاه‌ (حک ۵۷۹ -۵۸۳ق‌/۱۱۸۳-۱۱۸۷م‌) به‌ ناچار دارالملک‌ را از بردسیر به‌ بم‌ انتقال‌ داد.
[۵۷] Bosworth، CE، ج۱، ص۱۷۳، X The Political and Dynastic History of the Iranian World (AD ۱۰۰۰-۱۲۱۷) n، The Cambridge History of Iran، vol V، ed JA Boyle، Cambridge، ۱۹۶۸.


← بم در سده هفتم


بنابه‌ گزارش‌ یاقوت‌، بم‌ در اوایل‌ سده ۷ق‌ مقارن‌ با هجوم‌ مغولان‌ شهری‌آباد، و از نظر اقتصادی‌ پررونق‌ بوده‌ است‌؛ وی‌ از صنایع‌ نساجی‌ بم‌، بازارها و سرسبزی‌ باغ‌های‌ میوه‌ و کاریزهای‌ آن‌ یاد کرده‌ است‌. اما بم‌ در دوران‌ حاکمیت‌ ایلخانیان‌ بر ایران‌ بر اثر کشاکش‌ و درگیری‌های‌ میان‌ فرماندهان‌ نظامی‌ مغول‌، رونق‌ و آبادانی‌ خود را از دست‌ داد و رو به‌ ویرانی‌ نهاد.
[۵۹] وصاف‌، تاریخ‌ وصاف‌، ج۱، ص۱۸۱، تحریر عبدالمحمد آیتی‌، تهران‌، ۱۳۷۲ش‌.
[۶۰] وصاف‌، تاریخ‌ وصاف‌، ج۱، ص۲۹۱، تحریر عبدالمحمد آیتی‌، تهران‌، ۱۳۷۲ش‌.
رشیدالدین‌ فضل‌الله‌ در نامه‌ای‌ به‌ پسرش‌ محمود، حاکم‌ کرمان‌ از وضع‌ اسف‌بار دهقانان‌ کوره بم‌ که‌ نتیجه بیدادگری‌ و شدت‌ عمل‌ نظامیان‌ مغول‌ بوده‌ است‌، صحبت‌ می‌کند و دستور می‌دهد به‌ مدت‌ ۳ سال‌ مردم‌ کوره بم‌ از پرداخت‌ مالیات‌ معاف‌ باشند و محمود را تشویق‌ به‌ بازسازی‌ ویرانی‌های‌ بم‌ می‌کند.
[۶۱] رشیدالدین‌ فضل‌الله‌، مکاتبات‌ رشیدی‌، ج۱، ص۱۰-۱۲، به‌ کوشش‌ محمدشفیع‌، لاهور، ۱۳۶۴ق‌/۱۹۴۵م‌.
[۶۲] پتروشفسکی‌، اپ‌ و دیگران‌، تاریخ‌ اجتماعی‌ - اقتصادی‌ ایران‌ در دوره مغول‌، ج۱، ص۵۷، ترجمه یعقوب‌ آژند، تهران‌، ۱۳۶۶ش‌.


← در دولت‌ آل‌مظفر


پس‌ از زوال‌ دولت‌ ایلخانیان‌، بم‌ در قلمرو دولت‌ آل‌مظفر قرار گرفت‌. امیر مبارزالدین‌ (حک ۷۱۸-۷۵۹ق‌/۱۳۱۸- ۱۳۵۸م‌) از امرای‌ آل‌مظفر، چون‌ در ۷۴۲ق‌ از انتظام‌ امور کرمان‌ فارغ‌ شد، آهنگ‌ قلعه بم‌ کرد که‌ در این‌ زمان‌، از جانب‌ ابوسعید بهادرخان‌ آخرین‌ ایلخان‌ مغول‌ در ایران‌ در اختیار اخی‌ شجاع‌الدین‌ خراسانی‌ بود. امیر مبارزالدین‌ پس‌ از چند سال‌ محاصره بم‌ و خراب‌ کردن‌ دیوار قلعه‌، موفق‌ به‌ گشودن‌ آن‌ شد.
[۶۳] عبدالرزاق‌ سمرقندی‌، مطلع‌ سعدین‌ و مجمع‌ بحرین‌، ج۱، ص۱۹۴-۲۰۰، به‌ کوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ۱۳۵۳ش‌.
[۶۴] محمود کتبی‌، تاریخ‌ آل‌ مظفر، ج۱، ص۱۷-۲۰، به‌ کوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ۱۳۳۵ش‌.
احتمالاً بم‌ بر اثر این‌ درگیری‌ها آسیب‌های‌ فراوانی‌ دید، زیرا شاه‌ شجاع‌الدین‌ به‌ فرزند خود، سلطان‌ احمد اهمیت‌ بم‌ را یادآوری‌، و آبادی‌ و بازسازی‌ آن‌ را به‌ وی‌ توصیه‌ کرد.
[۶۵] ستوده‌، حسینقلی‌، تاریخ‌ آل‌ مظفر، ج۱، ص۱۹۸، تهران‌، ۱۳۴۶ش‌.
امیر مبارزالدین‌ در رمضان‌ ۷۵۹ بر اثر توطئه پسرانش‌ از فرمانروایی‌ خلع‌ و زندانی‌ شد و سرانجام‌ در ۷۶۵ق‌/۱۳۶۴م‌ در قلعه بم‌ که‌ در آن‌جا محبوس‌ شده‌ بود، درگذشت‌.
[۶۶] عبدالرزاق‌ سمرقندی‌، مطلع‌ سعدین‌ و مجمع‌ بحرین‌، ج۱، ص۳۰۲-۳۰۴، به‌ کوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ۱۳۵۳ش‌.
[۶۷] محمد میرخواند، روضه الصفا، ج۴، ص۵۰۶ - ۵۱۰، تهران‌، ۱۳۳۹ش‌.
[۶۸] محمود کتبی‌، تاریخ‌ آل‌ مظفر، ج۱، ص۶۲، به‌ کوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ۱۳۳۵ش‌.


← قحطی‌ در بم


بر اثر نزاع‌های‌ شاهزادگان‌ گورکانی‌ پس‌ از مرگ‌ شاهرخ‌ میرزا در ۸۵۰ق‌/۱۴۴۶م‌، سراسر متصرفات‌ گورکانیان‌، دستخوش‌ نابسامانی‌ و آشوب‌ گشت‌. بم‌ نیز از این‌ نابسامانی‌ها مصون‌ نماند و بار دیگر ویران‌ شد، به‌ حدی‌ که‌ چندین‌ سال‌ در بم‌ کشت‌ و زرع‌ مقدور نبود و قحطی‌ بزرگی‌ روی‌ داد و بسیاری‌ از مردم‌ بم‌ بر اثر گرسنگی‌ جان‌ باختند.
[۶۹] مقامات‌ طاهرالدین‌ محمد و شمس‌الدین‌ ابراهیم‌، فرهنگ‌ ایران‌ زمین‌، ج۱، ص۹۳، تهران‌، ۱۳۳۳ش‌، ج‌۲.
[۷۰] مقامات‌ طاهرالدین‌ محمد و شمس‌الدین‌ ابراهیم‌، فرهنگ‌ ایران‌ زمین‌، ج۱، ص۱۲۴-۱۳۱، تهران‌، ۱۳۳۳ش‌، ج‌۲.
[۷۱] احمدعلی‌ وزیری‌ کرمانی‌، تاریخ‌ کرمان‌، ج۱، ص۲۵۶، نیز حاشیه‌، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۶۴ش‌.


← بم در دوره صفویه‌


در فاصله میان‌ سقوط تیموریان‌ و روی‌ کار آمدن‌ صفویان‌ شهرهای‌ کرمان‌، از جمله‌ بم‌ دچار تاخت‌ و تاز طوایف‌ بلوچ‌ بود.
[۷۲] محمود همت‌ کرمانی‌، تاریخ‌ مفصل‌ کرمان‌، ج۱، ص۶۱، تهران‌، ۱۳۵۰ش‌.
در این‌ دوره‌، بم‌ تنها به‌ سبب‌ دارا بودن‌ قلعه‌ و دیوارهای‌ استوار و موقعیت‌ سوق‌الجیشی‌ از نظر نظامی‌ اهمیت‌ داشت‌. واقع‌ بودن‌ این‌ شهر بر سر راه‌ شهرهای‌ سیستان‌ و بلوچستان‌ و نواحی‌ جنوبی‌ افغانستان‌ باعث‌ شده‌ بود هرگونه‌ لشکرکشی‌ و دست‌اندازی‌ به‌ این‌ مناطق‌، مستلزم‌ استقرار لشکریان‌ و یا سپاهیان‌ در بم‌ باشد. در دوره صفویه‌ بم‌ تنها کارکرد نظامی‌ داشت‌. با وجود اصلاحاتی‌ که‌ در زمان‌ برخی‌ از شاهان‌ صفوی‌ صورت‌ گرفت‌، اما بم‌ هیچ‌گاه‌ موقعیت‌ اقتصادی‌ گذشته خود را باز نیافت‌ و ارگ‌ بم‌ تنها پایگاهی‌ برای‌ دولت‌ به‌ شمار می‌رفت‌ که‌ به‌ وسیله آن‌ از نواحی‌ شرقی‌ و جنوب‌ شرقی‌ ایران‌ دفاع‌ کند.
[۷۳] محمدابراهیم‌ باستانی‌پاریزی‌، ارگ‌بم‌، ج۱، ص۴۳، راهنمای‌ آثار تاریخی‌ کرمان‌، تهران‌، ۱۳۳۵ش‌.
[۷۴] محمدمهدی‌ محلاتی‌، جغرافیای‌ شهر بم‌، ج۱، ص۱۲۰-۱۲۱، تهران‌، ۱۳۶۷ش‌.
با این‌ حال‌، بسیاری‌ از بناهای‌ موجود ارگ‌ بم‌ در سده‌های‌ ۱۰-۱۱ق‌ و در اوج‌ حکومت‌ صفویان‌ ساخته‌ شده‌ است‌.
[۷۵] خبرگزاری‌ میراث‌ فرهنگی‌ (نک: ما ghn).


← در زمان محمود افغان‌


با افول‌ قدرت‌ صفویه‌، محمود افغان‌ در ۱۱۳۲ق‌/۱۷۲۰م‌ از قندهار به‌ قصد تصرف‌ اصفهان‌ لشکر کشید. محمود بر سر راه‌ خود، پیش‌ از رسیدن‌ به‌ بم‌ در نرماشیر توقف‌، و با کوتوال‌ ارگ‌ بم‌ چندین‌ بار مکاتبه‌ کرد و با وعده‌ و وعید از او خواست‌ تا قلعه‌ را تسلیم‌ وی‌ کند، اما کوتوال‌ قلعه‌ از این‌ کار سرباز زد و محمود پس‌ از آن‌ در آبادی‌های‌ پیرامون‌ بم‌ دست‌ به‌ قتل‌ و غارت‌ گشود.
[۷۶] محمدخلیل‌ مرعشی‌ صفوی‌، مجمع‌ التواریخ‌، ج۱، ص۵۲ - ۵۵، به‌ کوشش‌ عباس‌ اقبال‌ آشتیانی‌، تهران‌، ۱۳۲۸ش‌.
[۷۷] احمدعلی‌ وزیری‌ کرمانی‌، تاریخ‌ کرمان‌، ج۱، ص۲۹۲-۲۹۶، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۶۴ش‌.
[۷۸] محمدمهدی‌ استرابادی‌، جهانگشای‌ نادری‌، ج۱، ص۱۲، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ انوار، تهران‌، ۱۳۴۱ش‌.
در حدود سال‌ ۱۱۳۸ق‌ افغان‌ها توسط نادر از ایالت‌ کرمان‌ بیرون‌ رانده‌ شدند و در اوایل‌ حکومت‌ نادرشاه‌ افشار، بم‌ محل‌ تاخت‌ و تاز امرای‌ محلی‌ شد.
[۷۹] احمدعلی‌ وزیری‌ کرمانی‌، تاریخ‌ کرمان‌، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۶۴ش‌.
[۸۰] محمدمهدی‌ محلاتی‌، جغرافیای‌ شهر بم‌، ج۱، ص۱۲۳، تهران‌، ۱۳۶۷ش‌.


← بم در دوران‌ کریم‌خان‌ زند


در دوران‌ کریم‌خان‌ زند بر اثر ناسازگاری‌ دو حاکم‌ انتصابی‌ ایالت‌ کرمان‌ که‌ از جانب‌ خان‌ زند منصوب‌ شدند، این‌ ایالت‌ به‌ دو بخش‌ شرقی‌ و غربی‌ تقسیم‌ شد که‌ بم‌ در بخش‌ شرقی‌ آن‌ واقع‌ بود.
[۸۱] احمدعلی‌ وزیری‌ کرمانی‌، تاریخ‌ کرمان‌، ج۱، ص۳۲۹-۳۳۰، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۶۴ش‌.
[۸۲] Perry، J R، ج۱، ص۲۰۶، Karim Khan Zand، London، ۱۹۷۹.
میرزا حسین‌خان‌ راینی‌ حاکم‌ بخش‌ شرقی‌ کرمان‌ تسلطی‌ بر بیش‌تر شهرهای‌ حوزه حکومتی‌ خود نداشت‌ و در این‌ زمان‌ قلعه بم‌ تحت‌ استیلای‌ محمدحسین‌خان‌ سیستانی‌ بود.
[۸۳] احمدعلی‌ وزیری‌ کرمانی‌، تاریخ‌ کرمان‌، ج۱، ص۳۳۰، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۶۴ش‌.
مردم‌ ارگ‌ بم‌ که‌ از تسلط جماعت‌ سیستانی‌ بر بم‌ ناراضی‌ بودند، پس‌ از مرگ‌ کریم‌خان‌ زند از بیگلربیگی‌ کرمان‌ برای‌ بیرون‌ راندن‌ سیستانی‌ها از ارگ‌ بم‌ تقاضای‌ کمک‌ کردند. محمدحسین‌خان‌ برای‌ مقابله‌ با بیگلربیگی‌ کرمان‌ از لطفعلی‌خان‌ زند کمک‌ خواست‌؛ لطفعلی‌خان‌ به‌ کرمان‌ آمد، اما بیگلربیگی‌ کرمان‌ او را به‌ شهر راه‌ نداد و لطفعلی‌خان‌ به‌ ناچار به‌ قائن‌ رفت‌.
[۸۴] محمدابراهیم‌ باستانی‌پاریزی‌، مقدمه‌ بر تاریخ‌ کرمان‌، «مح‌ ، مط»، نک: هم، وزیری‌ کرمانی‌.

لطفعلی‌خان‌ در ۱۲۰۸ق‌ به‌ دعوت‌ مرتضی‌ قلی‌خان‌، حاکم‌ کرمان‌ و جمعی‌ از علمای‌ شهر به‌ کرمان‌ آمد. از سوی‌ دیگر آقامحمدخان‌ با شنیدن‌ این‌ خبر آهنگ‌ کرمان‌ کرد و شهر را به‌ محاصره خود درآورد. لطفعلی‌خان‌ که‌ یارای‌ مقاومت‌ در خود نمی‌دید از کرمان‌ به‌ بم‌ گریخت‌.
[۸۵] محمدحسین‌ پاپلی‌ یزدی‌، فرهنگ‌ آبادیها و مکانهای‌ مذهبی‌ کشور، مشهد، ۱۳۶۷ش‌.
[۸۶] علیقلی‌ اعتضاد السلطنه‌، اکسیر التواریخ‌، ج۱، ص۴۴- ۴۵، به‌ کوشش‌ جمشید کیانفر، تهران‌، ۱۳۷۰ش‌.
[۸۷] محمدرضا شیرازی‌، ذیل‌ بر تاریخ‌ گیتی‌گشای‌ موسوی‌ اصفهانی‌، ج۱، ص۳۸۸-۳۹۰، به‌ کوشش‌ سعید نفیسی‌، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
[۸۸] محمدتقی‌ سپهر، ناسخ‌ التواریخ‌، ج۱، ص۶۹ -۷۲، به‌ کوشش‌ جمشید کیانفر، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌.

بنا به‌ دستور آقامحمدخان‌ در محلی‌ که‌ لطفعلی‌خان‌ دستگیر شده‌ بود، کله‌ مناری‌ از سر ۹۰۰ تن‌ از کشتگان‌ کرمان‌ در بم‌ ساخته‌ شد. این‌ کله‌ منار در ۱۲۲۵ق‌/۱۸۱۰م‌ هنوز برپا بوده‌ است‌.
[۸۹] Pottinger، H، ج۱، ص۲۰۲، Travels in Beloochistan and Sinde، London، ۱۸۱۶.
به‌ هنگام‌ چیرگی‌ سپاهیان‌ آقامحمدخان‌ بر بم‌، این‌ شهر آسیب‌ فراوانی‌ ندید، زیرا او می‌دانست‌ که‌ در ایالت‌ کرمان‌، تنها از ارگ‌ بم‌ می‌تواند به‌ عنوان‌ پادگان‌ نظامی‌ در مقابل‌ حملات‌ قبایل‌ بلوچ‌، سیستانی‌ و افغانی‌ استفاده‌ کند؛ از این‌رو، سعی‌ در تجدید بنای‌ آن‌ کرد و بعد از او نیز دیگر شاهان‌ قاجار به‌ بم‌ توجه‌ داشتند و آن‌جا را مرکز مهمات‌ و اسلحه‌ و ذخیره‌ برای‌ حوادث‌ احتمالی‌ از ناحیه بلوچستان‌ قرار دادند.
[۹۰] محمدمهدی‌ محلاتی‌، جغرافیای‌ شهر بم‌، ج۱، ص۱۲۵- ۱۲۶، تهران‌، ۱۳۶۷ش‌.
چنان‌که‌ پاتینجر در سفرنامه خود ارگ‌ بم‌ را قلعه‌ای‌ بسیار استوار وصف‌ کرده‌ که‌ از نظر استحکامات‌ در سراسر ایران‌ بی‌نظیر بوده‌ است‌.
[۹۱] Pottinger، H، ج۱، ص‌۲۰۱، Travels in Beloochistan and Sinde، London، ۱۸۱۶.

در ۱۲۵۵ق‌/۱۸۳۹م‌ آقامحمدخان‌ محلاتی‌، پیشوای‌ فرقه اسماعیلیه‌ به‌ سبب‌ اختلاف‌ با حاجی‌ میرزا آقاسی‌، بر حکومت‌ شورید و در ارگ‌ بم‌ متحصن‌ شد، اما سرانجام‌، پس‌ از یک‌ سال‌ محاصره ارگ‌ به‌ وسیله نیروهای‌ دولتی‌، تسلیم‌ شد.
[۹۲] رضاقلی‌ هدایت‌، روضة الصفا، ج۱۰، ص۲۴۹، تهران‌، ۱۳۳۹ش‌.
[۹۳] فیروزمیرزا فرمانفرما، سفرنامه کرمان‌ و بلوچستان‌، ج۱، ص۷، به‌ کوشش‌ منصوره‌ اتحادیه‌ نظام‌ مافی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
[۹۴] محمدجعفر خورموجی‌، تاریخ‌ قاجار حقایق‌ الاخبار ناصری‌، ج۱، ص۲۸، به‌ کوشش‌ حسین‌ خدیوجم‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌.
[۹۵] عبدالغفور طاهری‌، «تذکره جلالی‌»، ج۱، ص۱۲۹-۱۳۰، به‌ کوشش‌ ایرج‌ افشار، فرهنگ‌ ایران‌ زمین‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌، ج‌۱۳.


← بنای‌ شهر تازه بم‌


در ۱۲۵۶ق‌ بنای‌ شهر تازه بم‌ در جنوب‌ غربی‌ شهر کهنه‌ آغاز شد و به‌ تدریج‌ مرکز اداری‌ و مسکونی‌ بم‌ به‌ شهر جدید انتقال‌ یافت‌.
[۹۶] گاوبه‌، «ارگ‌ بم‌»، ج۱، ص۳۰۳، ترجمه کرامت‌الله‌ افسر، نظری‌ اجمالی‌ به‌ شهرنشینی‌ و شهرسازی‌ در ایران‌، به‌ کوشش‌ محمدیوسف‌ کیانی‌، تهران‌، ۱۳۶۵ش‌.
[۹۷] گاوبه‌، «ارگ‌ بم‌»، ج۱، ص۳۰۷، ترجمه کرامت‌الله‌ افسر، نظری‌ اجمالی‌ به‌ شهرنشینی‌ و شهرسازی‌ در ایران‌، به‌ کوشش‌ محمدیوسف‌ کیانی‌، تهران‌، ۱۳۶۵ش‌.
[۹۸] گاوبه‌، «ارگ‌ بم‌»، ج۱، ص۳۰۸، ترجمه کرامت‌الله‌ افسر، نظری‌ اجمالی‌ به‌ شهرنشینی‌ و شهرسازی‌ در ایران‌، به‌ کوشش‌ محمدیوسف‌ کیانی‌، تهران‌، ۱۳۶۵ش‌.
[۹۹] محمدحسن‌ اعتماد السلطنه‌، مرآة البلدان‌، ج۱، ص۴۷۱، به‌ کوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌ و هاشم‌ محدث‌، تهران‌، ۱۳۶۷ش‌.
چنان‌ که‌ در زمان‌ دیدار پرسی‌ سایکس‌ در ۱۲۹۲ق‌/۱۸۷۵م‌، ارگ‌ بم‌ فقط به‌ عنوان‌ پادگان‌ نظامی‌ مورد استفاده‌ قرار می‌گرفت‌.
[۱۰۰] Sykes، P M، ج۱، ص‌۲۱۸، Ten Thousand Miles in Persia، New York، ۱۹۰۲.


← بازسازی‌ ارگ‌ بم‌


ارگ‌ بم‌ بارها تعمیر شده‌ است‌. عباس‌ قلی‌خان‌ جوانشیر قراباغی‌، طهماسب‌ میرزا مؤیدالدوله‌ و فیروز میرزا فرمانفرما در زمان‌ قاجاریه‌ و همچنین‌ بعدها در ۱۳۳۷ش‌ اداره کل‌ باستان‌شناسی‌ و انجمن‌ آثار ملی‌ بخش‌هایی‌ از این‌ بنا را بازسازی‌ کردند.
[۱۰۱] رضاقلی‌ هدایت‌، روضة الصفا، ج۱۰، ص۲۷۳، تهران‌، ۱۳۳۹ش‌.
[۱۰۲] رضاقلی‌ هدایت‌، روضة الصفا، ج۱۰، ص۵۳۱، تهران‌، ۱۳۳۹ش‌.
[۱۰۳] فیروزمیرزا فرمانفرما، سفرنامه کرمان‌ و بلوچستان‌، ج۱، ص۸، به‌ کوشش‌ منصوره‌ اتحادیه‌ نظام‌ مافی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
[۱۰۴] نصرت‌الله‌ مشکوتی‌، فهرست‌ بناهای‌ تاریخی‌ و اماکن‌ باستانی‌ ایران‌، ج۱، ص۱۱۰-۱۱۱، تهران‌، ۱۳۴۵ش‌.

در ۵ دی‌ ۱۳۸۲ بر اثر زمین‌ لرزه‌ای‌ به‌ شدت‌ ۶/۷ ریشتر ۹۰% بناهای‌ تاریخی‌ ارگ‌ بم‌، شهر بم‌ و روستاهای‌ پیرامون‌ آن‌ ویران‌ شد و بیش‌ از ۲۰ هزار تن‌ از اهالی‌ شهر کشته‌ شدند.
[۱۰۵] خبرگزاری‌ میراث‌ فرهنگی‌، شماره ۵۵۸۰، (نک: ما ghn).


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن‌ اثیر، علی بن محمد، الکامل‌ فی التاریخ.
(۲) محمد ابن‌ حوقل‌، صوره الارض‌، به‌ کوشش‌ کرامرس‌، لیدن‌، ۱۹۳۹م‌.
(۳) ابن‌ خردادبه‌، المسالک‌ و الممالک‌، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۳۰۶ق‌/ ۱۸۸۹م‌.
(۴) محمدمهدی‌ استرابادی‌، جهانگشای‌ نادری‌، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ انوار، تهران‌، ۱۳۴۱ش‌.
(۵) ابراهیم‌ اصطخری‌، مسالک‌ الممالک‌، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۸۷۰م‌.
(۶) علیقلی‌ اعتضاد السلطنه‌، اکسیر التواریخ‌، به‌ کوشش‌ جمشید کیانفر، تهران‌، ۱۳۷۰ش‌.
(۷) محمدحسن‌ اعتماد السلطنه‌، مرآه البلدان‌، به‌ کوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌ و هاشم‌ محدث‌، تهران‌، ۱۳۶۷ش‌.
(۸) یدالله‌ افشین‌، رودخانه‌های‌ ایران‌، تهران‌، ۱۳۷۳ش‌.
(۹) احمد افضل‌الدین‌ کرمانی‌، عقد العلی‌، به‌ کوشش‌ علی‌محمد عامری‌ نائینی‌، تهران‌، ۱۳۵۶ش‌.
(۱۰) محمدابراهیم‌ باستانی‌پاریزی‌، ارگ‌بم‌، راهنمای‌ آثار تاریخی‌ کرمان‌، تهران‌، ۱۳۳۵ش‌.
(۱۱) محمدابراهیم‌ باستانی‌پاریزی‌، مقدمه‌ بر تاریخ‌ کرمان‌ نک: هم، وزیری‌ کرمانی‌.
(۱۲) احمد بلاذری‌، فتوح‌ البلدان‌، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ انیس‌ طباع‌ و عمر انیس‌ طباع‌، بیروت‌، ۱۴۰۷ق‌/۱۹۸۷م‌.
(۱۳) محمدحسین‌ پاپلی‌ یزدی‌، فرهنگ‌ آبادیها و مکانهای‌ مذهبی‌ کشور، مشهد، ۱۳۶۷ش‌.
(۱۴) پتروشفسکی‌، اپ‌ و دیگران‌، تاریخ‌ اجتماعی‌ - اقتصادی‌ ایران‌ در دوره مغول‌، ترجمه یعقوب‌ آژند، تهران‌، ۱۳۶۶ش‌.
(۱۵) تاریخ‌ سیستان‌، به‌ کوشش‌ محمدتقی‌ بهار، تهران‌، ۱۳۱۴ش‌.
(۱۶) عباس‌ جعفری‌، دایره المعارف‌ جغرافیایی‌ ایران‌، تهران‌، ۱۳۷۹ش‌.
(۱۷) حدودالعالم‌، به‌ کوشش‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌، ۱۳۴۰ش‌.
(۱۸) محمدتقی‌ حکیم‌، گنج‌دانش‌، جغرافیای‌ تاریخی‌ شهرهای‌ ایران‌، به‌ کوشش‌ محمدعلی‌ صوتی‌ و جمشید کیانفر، تهران‌، ۱۳۶۶ش‌.
(۱۹) حمدالله‌ مستوفی‌، تاریخ‌ گزیده‌، به‌ کوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
(۲۰) حمدالله‌ مستوفی‌، نزهه القلوب‌، به‌ کوشش‌ لسترنج‌، لیدن‌، ۱۳۳۱ق‌/۱۹۱۳م‌.
(۲۱) خبرگزاری‌ میراث‌ فرهنگی‌ (نک: ما ghn).
(۲۲) غیاث‌الدین‌ خواندمیر، حبیب‌السیر، تهران‌، ۱۳۳۳ش‌.
(۲۳) محمدجعفر خورموجی‌، تاریخ‌ قاجار حقایق‌ الاخبار ناصری‌، به‌ کوشش‌ حسین‌ خدیوجم‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌.
(۲۴) رشیدالدین‌ فضل‌الله‌، مکاتبات‌ رشیدی‌، به‌ کوشش‌ محمدشفیع‌، لاهور، ۱۳۶۴ق‌/۱۹۴۵م‌.
(۲۵) محمدتقی‌ سپهر، ناسخ‌ التواریخ‌، به‌ کوشش‌ جمشید کیانفر، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌.
(۲۶) ستوده‌، حسینقلی‌، تاریخ‌ آل‌ مظفر، تهران‌، ۱۳۴۶ش‌.
(۲۷) ستوده‌، منوچهر، فرهنگ‌ کرمانی‌، تهران‌، ۱۳۳۵ش‌.
(۲۸) سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ ۱۳۷۵ش‌، استان‌ کرمان‌، شهرستان‌ بم‌، مرکز آمار ایران‌، تهران‌، ۱۳۷۶ش‌.
(۲۹) شاه‌ حسین‌ بن‌ غیاث‌الدین‌، احیاء الملوک‌، به‌ کوشش‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌.
(۳۰) محمدرضا شیرازی‌، ذیل‌ بر تاریخ‌ گیتی‌گشا ی‌موسوی‌ اصفهانی‌، به‌ کوشش‌ سعید نفیسی‌، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
(۳۱) عبدالغفور طاهری‌، «تذکره جلالی‌»، به‌ کوشش‌ ایرج‌ افشار، فرهنگ‌ ایران‌ زمین‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌، ج‌۱۳.
(۳۲) طبری‌، تاریخ‌.
(۳۳) عبدالرزاق‌ سمرقندی‌، مطلع‌ سعدین‌ و مجمع‌ بحرین‌، به‌ کوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ۱۳۵۳ش‌.
(۳۴) فردوسی‌، شاهنامه‌، به‌ کوشش‌ م‌ن‌ عثمانف‌ و ع‌ نوشین‌، مسکو، ۱۹۶۸م‌.
(۳۵) فیروزمیرزا فرمانفرما، سفرنامه کرمان‌ و بلوچستان‌، به‌ کوشش‌ منصوره‌ اتحادیه‌ نظام‌ مافی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
(۳۶) فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیهای‌ کشور، سازمان‌ جغرافیایی‌ نیروهای‌ مسلح‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌، ج‌۱۰۶.
(۳۷) فرهنگ‌ جغرافیایی‌ کوههای‌ کشور، سازمان‌ جغرافیایی‌ نیروهای‌ مسلح‌، تهران‌، ۱۳۷۹ش‌.
(۳۸) قدامه بن‌ جعفر، الخراج‌، به‌ کوشش‌ محمدحسین‌ زبیدی‌، بغداد، ۱۹۸۱م‌.
(۳۹) کارنامه‌ اردشیر بابکان‌، ترجمه بهرام‌ فره‌وشی‌، تهران‌، ۱۳۵۴ش‌.
(۴۰) محمود کتبی‌، تاریخ‌ آل‌ مظفر، به‌ کوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ۱۳۳۵ش‌.
(۴۱) گاوبه‌، «ارگ‌ بم‌»، ترجمه کرامت‌الله‌ افسر، نظری‌ اجمالی‌ به‌ شهرنشینی‌ و شهرسازی‌ در ایران‌، به‌ کوشش‌ محمدیوسف‌ کیانی‌، تهران‌، ۱۳۶۵ش‌.
(۴۲) محمدمهدی‌ محلاتی‌، جغرافیای‌ شهر بم‌، تهران‌، ۱۳۶۷ش‌.
(۴۳) محمد بن‌ ابراهیم‌، سلجوقیان‌ و غز در کرمان‌، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۴۳ش‌.
(۴۴) محمدخلیل‌ مرعشی‌ صفوی‌، مجمع‌ التواریخ‌، به‌ کوشش‌ عباس‌ اقبال‌ آشتیانی‌، تهران‌، ۱۳۲۸ش‌.
(۴۵) نصرت‌الله‌ مشکوتی‌، فهرست‌ بناهای‌ تاریخی‌ و اماکن‌ باستانی‌ ایران‌، تهران‌، ۱۳۴۵ش‌.
(۴۶) مقامات‌ طاهرالدین‌ محمد و شمس‌الدین‌ ابراهیم‌، فرهنگ‌ ایران‌ زمین‌، تهران‌، ۱۳۳۳ش‌، ج‌۲.
(۴۷) محمد مقدسی‌، احسن‌ التقاسیم‌، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۹۰۶م‌.
(۴۸) محمد میرخواند، روضه الصفا، تهران‌، ۱۳۳۹ش‌.
(۴۹) نشریه عناصر تقسیماتی‌ به‌ همراه‌ مراکز، معاونت‌ سیاسی‌ وزارت‌ کشور، تهران‌، ۱۳۸۱ش‌.
(۵۰) سعید نفیسی‌، تاریخ‌ اجتماعی‌ ایران‌، از انقراض‌ ساسانیان‌ تا انقراض‌ امویان‌، تهران‌، ۱۳۴۲ش‌.
(۵۱) نقشه تقسیمات‌ کشوری‌ ایران‌، گیتاشناسی‌، تهران‌، ۱۳۸۱ش‌، شم ۲۹۴.
(۵۲) احمدعلی‌ وزیری‌ کرمانی‌، تاریخ‌ کرمان‌، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۶۴ش‌.
(۵۳) وصاف‌، تاریخ‌، تحریر عبدالمحمد آیتی‌، تهران‌، ۱۳۷۲ش‌.
(۵۴) رضاقلی‌ هدایت‌، روضه الصفا، تهران‌، ۱۳۳۹ش‌.
(۵۵) محمود همت‌ کرمانی‌، تاریخ‌ مفصل‌ کرمان‌، تهران‌، ۱۳۵۰ش‌.
(۵۶) یاقوت‌، بلدان‌.
(۵۷) احمد یعقوبی‌، البلدان‌، همراه‌ الاعلاق‌ النفیسه ابن‌ رسته‌، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۸۹۱م‌.
(۵۸) Bosworth، CE، X The Political and Dynastic History of the Iranian World (AD ۱۰۰۰-۱۲۱۷) n، The Cambridge History of Iran، vol V، ed JA Boyle، Cambridge، ۱۹۶۸.
(۵۹) X The ۶ hirids and W aff rids n، ibid، vol IV، ed RNFrye، Cambridge، ۱۹۷۵.
(۶۰) Brunner، Ch، X Geographical and Administrative Divisions n، The Cambridge History of Iran، vol III (۲)، ed E Yarshater، Cambridge، ۱۹۸۳.
(۶۱) CHN، wwwchnir/ newsprintaspid=۵۵۳۸.
(۶۲) ibid، ۵۵۵۴.
(۶۳) ibid، ۵۵۸۰.
(۶۴) Perry، J R، Karim Khan Zand، London، ۱۹۷۹.
(۶۵) Pottinger، H، Travels in Beloochistan and Sinde، London، ۱۸۱۶.
(۶۶) Sykes، P M، Ten Thousand Miles in Persia، New York، ۱۹۰۲.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. محمدمهدی‌ محلاتی‌، جغرافیای‌ شهر بم‌، ج۱، ص۲۳، تهران‌، ۱۳۶۷ش‌.
۲. نقشه تقسیمات‌ کشوری‌ ایران‌، گیتاشناسی‌، تهران‌، ۱۳۸۱ش‌، شم ۲۹۴.
۳. نشریه عناصر تقسیماتی‌ به‌ همراه‌ مراکز، معاونت‌ سیاسی‌ وزارت‌ کشور، ج۱، ص۴۲-۴۳، تهران‌، ۱۳۸۱ش‌.
۴. عباس‌ جعفری‌، دایرة المعارف‌ جغرافیایی‌ ایران‌، ج۱، ص۱۹۲، تهران‌، ۱۳۷۹ش‌.
۵. فرهنگ‌ جغرافیایی‌ کوههای‌ کشور، سازمان‌ جغرافیایی‌ نیروهای‌ مسلح‌، ج۳، ص۸۷-۸۸، تهران‌، ۱۳۷۹ش‌.
۶. عباس‌ جعفری‌، دایرة المعارف‌ جغرافیایی‌ ایران‌، ج۱، ص۱۹۲، تهران‌، ۱۳۷۹ش‌.
۷. یدالله‌ افشین‌، رودخانه‌های‌ ایران‌، ج۲، ص۲۹۵-۲۹۷، تهران‌، ۱۳۷۳ش‌.
۸. عباس‌ جعفری‌، دایرة المعارف‌ جغرافیایی‌ ایران‌، ج۱، ص۱۹۲، تهران‌، ۱۳۷۹ش‌.
۹. فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیهای‌ کشور، سازمان‌ جغرافیایی‌ نیروهای‌ مسلح‌، ج۱، ص۲۶، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌، ج‌۱۰۶.
۱۰. فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیهای‌ کشور، سازمان‌ جغرافیایی‌ نیروهای‌ مسلح‌، ج۱، ص۲۶، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌، ج‌۱۰۶.
۱۱. سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ ۱۳۷۵ش‌، استان‌ کرمان‌، شهرستان‌ بم‌، مرکز آمار ایران‌، تهران‌، ۱۳۷۶ش‌.
۱۲. محمدحسین‌ پاپلی‌ یزدی‌، فرهنگ‌ آبادیها و مکانهای‌ مذهبی‌ کشور، ج۱، ص۱۰۴، مشهد، ۱۳۶۷ش‌.
۱۳. عباس‌ جعفری‌، دایرة المعارف‌ جغرافیایی‌ ایران‌، ج۱، ص۱۹۲، تهران‌، ۱۳۷۹ش‌.
۱۴. سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ ۱۳۷۵ش‌، استان‌ کرمان‌، شهرستان‌ بم‌، مرکز آمار ایران‌، تهران‌، ۱۳۷۶ش‌.
۱۵. محمدتقی‌ حکیم‌، گنج‌دانش‌، ج۱، ص۸۲، جغرافیای‌ تاریخی‌ شهرهای‌ ایران‌، به‌ کوشش‌ محمدعلی‌ صوتی‌ و جمشید کیانفر، تهران‌، ۱۳۶۶ش‌.
۱۶. محمدمهدی‌ محلاتی‌، جغرافیای‌ شهر بم‌، ج۱، ص۹۹-۱۰۰، تهران‌، ۱۳۶۷ش‌.
۱۷. حمدالله‌ مستوفی‌، تاریخ‌ گزیده‌، ج۱، ص۱۰۳، به‌ کوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۱۸. حمدالله‌ مستوفی‌، نزهة القلوب‌، ج۱، ص۱۴۰، به‌ کوشش‌ لسترنج‌، لیدن‌، ۱۳۳۱ق‌/۱۹۱۳م‌.
۱۹. شاه‌ حسین‌ بن‌ غیاث‌الدین‌، احیاء الملوک‌، ج۱، ص۲۰۲، به‌ کوشش‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌.
۲۰. احمدعلی‌ وزیری‌ کرمانی‌، تاریخ‌ کرمان‌، ج۱، ص۱۷، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۶۴ش‌.
۲۱. طبری‌، محمد بن جریر، تاریخ‌ طبری‌، ج۲، ص۳۹.    
۲۲. کارنامه‌ اردشیر بابکان‌، ترجمه بهرام‌ فره‌وشی‌، ج۱، ص۷۶-۸۷، تهران‌، ۱۳۵۴ش‌.
۲۳. فردوسی‌، شاهنامه‌، ج۷، ص۱۳۹-۱۵۴، به‌ کوشش‌ م‌ن‌ عثمانف‌ و ع‌ نوشین‌، مسکو، ۱۹۶۸م‌.
۲۴. فردوسی‌، شاهنامه‌، ج۷، ص۱۳۹-۱۵۴، به‌ کوشش‌ م‌ن‌ عثمانف‌ و ع‌ نوشین‌، مسکو، ۱۹۶۸م‌.
۲۵. احمدعلی‌ وزیری‌ کرمانی‌، تاریخ‌ کرمان‌، ج۱، ص۱۷، نیز حاشیه‌، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۶۴ش‌.
۲۶. ستوده‌، منوچهر، فرهنگ‌ کرمانی‌، ج۱، ص۱۳۱، تهران‌، ۱۳۳۵ش‌.
۲۷. Brunner، Ch، ج۱، ص۷۷۳، X Geographical and Administrative Divisions n، The Cambridge History of Iran، vol III (۲)، ed E Yarshater، Cambridge، ۱۹۸۳.
۲۸. احمد بلاذری‌، فتوح‌ البلدان‌، ج۱، ص۳۷۹.    
۲۹. قدامه بن‌ جعفر، الخراج‌، ج۱، ص۳۹۱، به‌ کوشش‌ محمدحسین‌ زبیدی‌، بغداد، ۱۹۸۱م‌.    
۳۰. سعید نفیسی‌، تاریخ‌ اجتماعی‌ ایران‌، ج۱، ص۱۱۳، از انقراض‌ ساسانیان‌ تا انقراض‌ امویان‌، تهران‌، ۱۳۴۲ش‌.
۳۱. احمد بلاذری‌، فتوح‌ البلدان‌، ج۱، ص۳۷۹.    
۳۲. قدامه بن‌ جعفر، الخراج‌، ج۱، ص۳۹۱، به‌ کوشش‌ محمدحسین‌ زبیدی‌، بغداد، ۱۹۸۱م‌.    
۳۳. قدامه بن‌ جعفر، الخراج‌، ج۱، ص۹۱، به‌ کوشش‌ محمدحسین‌ زبیدی‌، بغداد، ۱۹۸۱م‌.    
۳۴. ابن‌ خردادبه‌، المسالک‌ و الممالک‌، ج۱، ص۴۹، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۳۰۶ق‌/ ۱۸۸۹م‌.    
۳۵. احمد بن اسحاق یعقوبی‌، البلدان‌، ج۱، ص‌۱۱۴.    
۳۶. مجهول، حدود العالم‌، ج۱، ص۱۴۳.    
۳۷. ابراهیم‌ اصطخری‌، مسالک‌ الممالک‌، ج۱، ص۱۶۶-۱۶۷، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۸۷۰م‌.    
۳۸. محمد ابن‌ حوقل‌، صورة الارض‌، ج۲، ص۳۱۲، به‌ کوشش‌ کرامرس‌، لیدن‌، ۱۹۳۹م‌.    
۳۹. تاریخ‌ سیستان‌، به‌ کوشش‌ محمدتقی‌ بهار، ج۱، ص۲۱۳، تهران‌، ۱۳۱۴ش‌.
۴۰. Bosworth، CE، ج۱، ص۱۱۲، X The Political and Dynastic History of the Iranian World (AD ۱۰۰۰-۱۲۱۷) n، The Cambridge History of Iran، vol V، ed JA Boyle، Cambridge، ۱۹۶۸.
۴۱. مجهول، حدود العالم‌، ج۱، ص۱۴۳.    
۴۲. ابراهیم‌ اصطخری‌، مسالک‌ الممالک‌، ج۱، ص۱۵۹، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۸۷۰م‌.    
۴۳. ابراهیم‌ اصطخری‌، مسالک‌ الممالک‌، ج۱، ص۱۶۷- ۱۶۸، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۸۷۰م‌.    
۴۴. محمد مقدسی‌، احسن‌ التقاسیم‌، ج۱، ص۴۶۵، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۹۰۶م‌.    
۴۵. محمد ابن‌ حوقل‌، صورة الارض‌، ج۲، ص۳۱۲، به‌ کوشش‌ کرامرس‌، لیدن‌، ۱۹۳۹م‌.    
۴۶. مجهول، حدود العالم‌، ج۱، ص۱۴۳.    
۴۷. ابن‌ اثیر، علی بن محمد، الکامل‌ فی التاریخ، ج۸، ص۳۲۴.    
۴۸. محمد بن‌ ابراهیم‌، سلجوقیان‌ و غز در کرمان‌، ج۱، ص۱-۲، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۴۳ش‌.
۴۹. غیاث‌الدین‌ خواندمیر، حبیب‌السیر، ج۲، ص۴۳۶، تهران‌، ۱۳۳۳ش‌.
۵۰. محمود همت‌ کرمانی‌، تاریخ‌ مفصل‌ کرمان‌، ج۱، ص۶۰، تهران‌، ۱۳۵۰ش‌.
۵۱. احمد افضل‌الدین‌ کرمانی‌، عقد العلی‌، ج۱، ص۱۲۵-۱۲۶، به‌ کوشش‌ علی‌محمد عامری‌ نائینی‌، تهران‌، ۱۳۵۶ش‌.
۵۲. ابن‌ اثیر، علی بن محمد، الکامل‌ فی التاریخ، ج۹، ص۵۴۷ - ۵۴۸.    
۵۳. احمد افضل‌الدین‌ کرمانی‌، عقد العلی‌، ج۱، ص۱۲۳، به‌ کوشش‌ علی‌محمد عامری‌ نائینی‌، تهران‌، ۱۳۵۶ش‌.
۵۴. محمد بن‌ ابراهیم‌، سلجوقیان‌ و غز در کرمان‌، ج۱، ص۴۲، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۴۳ش‌.
۵۵. محمد بن‌ ابراهیم‌، سلجوقیان‌ و غز در کرمان‌، ج۱، ص۶۹-۷۰، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۴۳ش‌.
۵۶. Bosworth، CE، ج۱، ص۱۷۳، X The Political and Dynastic History of the Iranian World (AD ۱۰۰۰-۱۲۱۷) n، The Cambridge History of Iran، vol V، ed JA Boyle، Cambridge، ۱۹۶۸.
۵۷. Bosworth، CE، ج۱، ص۱۷۳، X The Political and Dynastic History of the Iranian World (AD ۱۰۰۰-۱۲۱۷) n، The Cambridge History of Iran، vol V، ed JA Boyle، Cambridge، ۱۹۶۸.
۵۸. یاقوت‌ حموی، معجم البلدان‌، ج۱، ص۴۹۵.    
۵۹. وصاف‌، تاریخ‌ وصاف‌، ج۱، ص۱۸۱، تحریر عبدالمحمد آیتی‌، تهران‌، ۱۳۷۲ش‌.
۶۰. وصاف‌، تاریخ‌ وصاف‌، ج۱، ص۲۹۱، تحریر عبدالمحمد آیتی‌، تهران‌، ۱۳۷۲ش‌.
۶۱. رشیدالدین‌ فضل‌الله‌، مکاتبات‌ رشیدی‌، ج۱، ص۱۰-۱۲، به‌ کوشش‌ محمدشفیع‌، لاهور، ۱۳۶۴ق‌/۱۹۴۵م‌.
۶۲. پتروشفسکی‌، اپ‌ و دیگران‌، تاریخ‌ اجتماعی‌ - اقتصادی‌ ایران‌ در دوره مغول‌، ج۱، ص۵۷، ترجمه یعقوب‌ آژند، تهران‌، ۱۳۶۶ش‌.
۶۳. عبدالرزاق‌ سمرقندی‌، مطلع‌ سعدین‌ و مجمع‌ بحرین‌، ج۱، ص۱۹۴-۲۰۰، به‌ کوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ۱۳۵۳ش‌.
۶۴. محمود کتبی‌، تاریخ‌ آل‌ مظفر، ج۱، ص۱۷-۲۰، به‌ کوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ۱۳۳۵ش‌.
۶۵. ستوده‌، حسینقلی‌، تاریخ‌ آل‌ مظفر، ج۱، ص۱۹۸، تهران‌، ۱۳۴۶ش‌.
۶۶. عبدالرزاق‌ سمرقندی‌، مطلع‌ سعدین‌ و مجمع‌ بحرین‌، ج۱، ص۳۰۲-۳۰۴، به‌ کوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ۱۳۵۳ش‌.
۶۷. محمد میرخواند، روضه الصفا، ج۴، ص۵۰۶ - ۵۱۰، تهران‌، ۱۳۳۹ش‌.
۶۸. محمود کتبی‌، تاریخ‌ آل‌ مظفر، ج۱، ص۶۲، به‌ کوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ۱۳۳۵ش‌.
۶۹. مقامات‌ طاهرالدین‌ محمد و شمس‌الدین‌ ابراهیم‌، فرهنگ‌ ایران‌ زمین‌، ج۱، ص۹۳، تهران‌، ۱۳۳۳ش‌، ج‌۲.
۷۰. مقامات‌ طاهرالدین‌ محمد و شمس‌الدین‌ ابراهیم‌، فرهنگ‌ ایران‌ زمین‌، ج۱، ص۱۲۴-۱۳۱، تهران‌، ۱۳۳۳ش‌، ج‌۲.
۷۱. احمدعلی‌ وزیری‌ کرمانی‌، تاریخ‌ کرمان‌، ج۱، ص۲۵۶، نیز حاشیه‌، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۶۴ش‌.
۷۲. محمود همت‌ کرمانی‌، تاریخ‌ مفصل‌ کرمان‌، ج۱، ص۶۱، تهران‌، ۱۳۵۰ش‌.
۷۳. محمدابراهیم‌ باستانی‌پاریزی‌، ارگ‌بم‌، ج۱، ص۴۳، راهنمای‌ آثار تاریخی‌ کرمان‌، تهران‌، ۱۳۳۵ش‌.
۷۴. محمدمهدی‌ محلاتی‌، جغرافیای‌ شهر بم‌، ج۱، ص۱۲۰-۱۲۱، تهران‌، ۱۳۶۷ش‌.
۷۵. خبرگزاری‌ میراث‌ فرهنگی‌ (نک: ما ghn).
۷۶. محمدخلیل‌ مرعشی‌ صفوی‌، مجمع‌ التواریخ‌، ج۱، ص۵۲ - ۵۵، به‌ کوشش‌ عباس‌ اقبال‌ آشتیانی‌، تهران‌، ۱۳۲۸ش‌.
۷۷. احمدعلی‌ وزیری‌ کرمانی‌، تاریخ‌ کرمان‌، ج۱، ص۲۹۲-۲۹۶، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۶۴ش‌.
۷۸. محمدمهدی‌ استرابادی‌، جهانگشای‌ نادری‌، ج۱، ص۱۲، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ انوار، تهران‌، ۱۳۴۱ش‌.
۷۹. احمدعلی‌ وزیری‌ کرمانی‌، تاریخ‌ کرمان‌، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۶۴ش‌.
۸۰. محمدمهدی‌ محلاتی‌، جغرافیای‌ شهر بم‌، ج۱، ص۱۲۳، تهران‌، ۱۳۶۷ش‌.
۸۱. احمدعلی‌ وزیری‌ کرمانی‌، تاریخ‌ کرمان‌، ج۱، ص۳۲۹-۳۳۰، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۶۴ش‌.
۸۲. Perry، J R، ج۱، ص۲۰۶، Karim Khan Zand، London، ۱۹۷۹.
۸۳. احمدعلی‌ وزیری‌ کرمانی‌، تاریخ‌ کرمان‌، ج۱، ص۳۳۰، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌، ۱۳۶۴ش‌.
۸۴. محمدابراهیم‌ باستانی‌پاریزی‌، مقدمه‌ بر تاریخ‌ کرمان‌، «مح‌ ، مط»، نک: هم، وزیری‌ کرمانی‌.
۸۵. محمدحسین‌ پاپلی‌ یزدی‌، فرهنگ‌ آبادیها و مکانهای‌ مذهبی‌ کشور، مشهد، ۱۳۶۷ش‌.
۸۶. علیقلی‌ اعتضاد السلطنه‌، اکسیر التواریخ‌، ج۱، ص۴۴- ۴۵، به‌ کوشش‌ جمشید کیانفر، تهران‌، ۱۳۷۰ش‌.
۸۷. محمدرضا شیرازی‌، ذیل‌ بر تاریخ‌ گیتی‌گشای‌ موسوی‌ اصفهانی‌، ج۱، ص۳۸۸-۳۹۰، به‌ کوشش‌ سعید نفیسی‌، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
۸۸. محمدتقی‌ سپهر، ناسخ‌ التواریخ‌، ج۱، ص۶۹ -۷۲، به‌ کوشش‌ جمشید کیانفر، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌.
۸۹. Pottinger، H، ج۱، ص۲۰۲، Travels in Beloochistan and Sinde، London، ۱۸۱۶.
۹۰. محمدمهدی‌ محلاتی‌، جغرافیای‌ شهر بم‌، ج۱، ص۱۲۵- ۱۲۶، تهران‌، ۱۳۶۷ش‌.
۹۱. Pottinger، H، ج۱، ص‌۲۰۱، Travels in Beloochistan and Sinde، London، ۱۸۱۶.
۹۲. رضاقلی‌ هدایت‌، روضة الصفا، ج۱۰، ص۲۴۹، تهران‌، ۱۳۳۹ش‌.
۹۳. فیروزمیرزا فرمانفرما، سفرنامه کرمان‌ و بلوچستان‌، ج۱، ص۷، به‌ کوشش‌ منصوره‌ اتحادیه‌ نظام‌ مافی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
۹۴. محمدجعفر خورموجی‌، تاریخ‌ قاجار حقایق‌ الاخبار ناصری‌، ج۱، ص۲۸، به‌ کوشش‌ حسین‌ خدیوجم‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌.
۹۵. عبدالغفور طاهری‌، «تذکره جلالی‌»، ج۱، ص۱۲۹-۱۳۰، به‌ کوشش‌ ایرج‌ افشار، فرهنگ‌ ایران‌ زمین‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌، ج‌۱۳.
۹۶. گاوبه‌، «ارگ‌ بم‌»، ج۱، ص۳۰۳، ترجمه کرامت‌الله‌ افسر، نظری‌ اجمالی‌ به‌ شهرنشینی‌ و شهرسازی‌ در ایران‌، به‌ کوشش‌ محمدیوسف‌ کیانی‌، تهران‌، ۱۳۶۵ش‌.
۹۷. گاوبه‌، «ارگ‌ بم‌»، ج۱، ص۳۰۷، ترجمه کرامت‌الله‌ افسر، نظری‌ اجمالی‌ به‌ شهرنشینی‌ و شهرسازی‌ در ایران‌، به‌ کوشش‌ محمدیوسف‌ کیانی‌، تهران‌، ۱۳۶۵ش‌.
۹۸. گاوبه‌، «ارگ‌ بم‌»، ج۱، ص۳۰۸، ترجمه کرامت‌الله‌ افسر، نظری‌ اجمالی‌ به‌ شهرنشینی‌ و شهرسازی‌ در ایران‌، به‌ کوشش‌ محمدیوسف‌ کیانی‌، تهران‌، ۱۳۶۵ش‌.
۹۹. محمدحسن‌ اعتماد السلطنه‌، مرآة البلدان‌، ج۱، ص۴۷۱، به‌ کوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌ و هاشم‌ محدث‌، تهران‌، ۱۳۶۷ش‌.
۱۰۰. Sykes، P M، ج۱، ص‌۲۱۸، Ten Thousand Miles in Persia، New York، ۱۹۰۲.
۱۰۱. رضاقلی‌ هدایت‌، روضة الصفا، ج۱۰، ص۲۷۳، تهران‌، ۱۳۳۹ش‌.
۱۰۲. رضاقلی‌ هدایت‌، روضة الصفا، ج۱۰، ص۵۳۱، تهران‌، ۱۳۳۹ش‌.
۱۰۳. فیروزمیرزا فرمانفرما، سفرنامه کرمان‌ و بلوچستان‌، ج۱، ص۸، به‌ کوشش‌ منصوره‌ اتحادیه‌ نظام‌ مافی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
۱۰۴. نصرت‌الله‌ مشکوتی‌، فهرست‌ بناهای‌ تاریخی‌ و اماکن‌ باستانی‌ ایران‌، ج۱، ص۱۱۰-۱۱۱، تهران‌، ۱۳۴۵ش‌.
۱۰۵. خبرگزاری‌ میراث‌ فرهنگی‌، شماره ۵۵۸۰، (نک: ما ghn).


منبع

[ویرایش]

دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «بم‌»، شماره۵۰۷۹.    



جعبه‌ابزار