برهان امکان و وجوب

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



برهان امكان و وجوب كه گاهی به اختصار از آن به برهان امكان تعبیر می‎شود، یكی از استوارترین براهین عقلی بر اثبات وجود خداوند است.
این برهان در میان فلاسفه اسلامی از جایگاه بلندی برخوردار است، و به عنوان طریق فلاسفه در اثبات وجود خداوند یاد می‎شود.

تقریرهای برهان امکان ووجوب

[ویرایش]

از برهان امکان ووجوب تقریرهای مختلفی ارائه شده است

← تقریر ابن سینا


تقریر روشن این برهان به ابن سینا (متوفای ۴۳۷ هجری) باز می‎گردد. و از طریق وی در كلام مسیحی نیز راه یافته است. یكی از براهین توماس آكویناس (متوفای ۱۲۷۴ میلادی) متكلم معروف مسیحی همین برهان امكان و وجوب است. وی این برهان را از موسی بن میمون (متوفای ۱۲۰۴) متكلم یهودی آموخته و او آن را از ابن سینا اقتباس كرده است. استواری این برهان سبب شده است كه محقق طوسی در كتاب «تجرید العقاید» در اثبات وجود خداوند به آن بسنده نماید.

← تقریر خواجه نصیر طوسی

عبارت وی چنین است.«الموجود ان كان واجباً فهو المطلوب، و الا استلزمه دفعاً للدور و التسلسل؛
[۱] . كشف المراد، مقصد سوم، فصل اول.
اگر موجود (كه در تحقق آن تردیدی نیست) واجب الوجود بالذات باشد، مطلوب ما ثابت است، و اگر چنین نباشد، مستلزم وجود واجب بالذات است، تا دور و تسلسل لازم نیاید».

مقدمات برهان

[ویرایش]

۱. در این كه واقعیتی وجود دارد و هستی، امری پنداری و خیالی نیست، تردیدی وجود ندارد؛ انكار این مطلب چیزی جز سفسطه نخواهد بود. و با قبول سفسطه راه هر گونه بحث و گفتگو مسدود می‎شود، و مجالی برای اثبات یا انكار وجود خداوند باقی نخواهد ماند.
۲. آنچه دارای واقعیت و هستی است، از نظر عقلی از دو قسم بیرون نیست، یكی این كه واقعیت و هستی آن عین ذات او است، و در واقعیت خود به چیزی وابستگی و نیاز ندارد (= واجب الوجود بالذات). دیگری این كه در واقعیت و هستی خود وامدار موجودی دیگر است (= ممكن الوجود بالذات). قسم نخست همان است كه الهیون مدعی آنند و مصداق آن را خداوند متعال می‎دانند و برهان امكان و وجود در پی اثبات آن است.
۳. موجودی كه در واقعیت و هستی خود نیازمند دیگری است، معلول است و وجود معلول بدون وجود علت محال است. بنابراین وجود معلول مستلزم وجود آن است.
۴. وجود علت، یا واجب الوجود بالذات است و یا ممكن الوجود بالذات. در فرض نخست، مطلوب، ثابت و حاصل است. و در فرض دوم، وجود علت، معلولِ موجودی دیگر خواهد بود.
۵. اگر موجودی كه علت، معلولِ آن است، همان معلول باشد، در این صورت دور لازم می‎آید، یعنی یك شیء هم معلول شیء دیگر است و هم علت آن. شكی نیست كه رتبه علت بر رتبه معلول مقدم است، بنابراین یك چیز نسبت به چیز دیگر هم بر آن تقدم دارد (چون علت آن است) و هم از آن تأخر دارد (چون معلول آن است) این تقدم و تأخر نیز در یك چیز یعنی اصل هستی موجود است. در نتیجه تناقض لازم می‎آید كه محال ذاتی و بدیهی است.
به عبارت دیگر معلولِ معلول چیزی، ‌معلول آن چیز است، چنان كه علت علت چیزی، علت آن چیز است. در این جا (الف) معلول (ب) است و (ب) معلول (الف). پس (الف) معلول (الف) است. یعنی وجود (الف) نسبت به ذات خود هم تقدم دارد (چون علت است) و هم تأخر دارد (چون معلول است) و این تناقضی آشكار است.
۶. اگر موجودی كه علت، معلولِ آن است، موجود دیگری غیر از معلول باشد. و آن موجود نیز معلول موجود دیگری باشد، و این رشته تا بی‎نهایت ادامه یابد، یعنی به موجودی كه معلول نیست، منتهی نگردد، در این صورت تسلسل علت‎ها و معلول‎های غیر متناهی لازم می‎آید كه از نظر عقل محال است. زیرا در این صورت مجموعه موجودات، ممكن الوجود و نیازمند خواهند بود، و از طرفی، موجود نیازمند، بدون موجودی كه به آن هستی ببخشد، موجود نخواهد شد، بنابراین لازمه تسلسل این است كه هیچ موجودی تحقق نداشته باشد، و این بر خلاف مقدمه نخست و باطل است، و اگر وجود آنها را مسلم بدانیم و در عین حال وجود علتی ورای آنها را انكار كنیم، اصل علیت را انكار كرده‎ایم.

تسلسل معلول و علت

[ویرایش]
فرض تسلسل معلول‎ها و علت‎های غیرمتناهی بسان این است كه چراغ‎های غیر متناهی فرض شود كه بدون این كه علتی ورای آنها، آنها را روشن سازد، خود به خود روشن شوند. یعنی معلول بدون علت.

← دیدگاه صدرالمتالهین

صدرالمتألهین گفته است:
«اگر حكمای الهی وجود عالم محسوس را هم مشاهده نكرده بودند، اعتقاد آنان در مورد وجود خدا و صفات و كلیات افعال او غیر از این اعتقادی كه اكنون دارند نبود.»
[۲] . صدر المتألهین، شرح الهدایه الأثیریه، ص ۲۸۳.

شبهه برتراند راسل

[ویرایش]
برتراند راسل در كتاب «چرا مسیحی نیستم» می‎گوید:
«اولین دلیل عقلی اثبات وجود خدا، این است كه هر چیزی كه در این دنیا می‎بینیم علتی دارد، و به هر اندازه كه سلسله علل سیر قهقرائی طی كند بایستی به اولین علت برسد و بالأخره به اولین علت، نام خدا داده می‎شود».

← پاسخ راسل به شبهه

آنگاه در نقد این دلیل می‎گوید:
«اگر هر چیزی باید دلیل و علتی داشته باشد، پس وجود خداوند هم باید علت و دلیل داشته باشد و اگر چیزی بتواند بدون دلیل و علت وجود پیدا كند،‌ بحث درباره وجود خدا بی‎فایده خواهد بود، زیرا وجود طبیعت نیز بدون علت ممكن می‎باشد».
[۳] . چرا مسیحی نیستم، ترجمه س. الف. س طاهری، ص ۱۹.

← پاسخ شبهه برتراند راسل

پاسخ این شبهه، به شرط این كه برای داوریهای عقل در مباحث نظری ارزش قائل شویم روشن است. زیرا عقل در احكام و داوریهای خود تابع ملاكات و معیارهای ثابت و روشن است و هیچ گاه به صورت گزاف و یا با استناد به ملاكهای غیر استوار، حكم قطعی صادر نمی‎كند.

ملاک علیت

[ویرایش]
ملاك حكم عقل در مورد علیت، یعنی نیازمندی موجودی به علت، این است كه آن موجود در وضعیتی است كه هستی و نیستی به لحاظ ذات او مساوی‎اند، فرض تحقق چنین موجودی بدون وجود علت مستلزم تناقض است، یعنی هم هستی را ندارد و هم هستی را دارا می‎باشد، اگر نفی و اثبات هر دو به لحاظ ذات او باشد تناقض خواهد بود. حل تناقض به این است كه بگوئیم هستی را به لحاظ خارج از ذات خود دارد، پس محتاج غیر (علت) است.
هر موجودی كه این ملاك در او تحقق داشته باشد، نیازمند علت است، خواه مادی باشد یا غیر مادی، جوهر باشد یا عرض، ذهنی باشد یا خارجی و... ولی هر موجودی كه ملاك مزبور در او یافت نمی‎شود، یعنی وجود و عدم نسبت به ذات او یكسان نیستند، بلكه وجود و ضرورت عین ذات و حقیقت اوست، دیگر سخن از علیت در مورد او نامعقول و مردود و بی‎مورد است.
و اما این كه آیا چنین واقعیتی موجود است یا نه؟ پاسخ مثبت است، و دلیل آن نیز همان برهان وجوب و امكان و امتناع تسلسل می‎باشد، كه بدون آن، جهان هستی قابل تبیین و تفسیر معقول نیست، یعنی نفی واجب الوجود بالذات مستلزم نفی اصل واقعیت و هستی (اعم از واجب و ممكن) است، و به عبارت روشن‎تر نفی واجب الوجود بالذات مستلزم نفی وجود منكر وجود خدا است.

پانویس

[ویرایش]
۱. . كشف المراد، مقصد سوم، فصل اول.
۲. . صدر المتألهین، شرح الهدایه الأثیریه، ص ۲۸۳.
۳. . چرا مسیحی نیستم، ترجمه س. الف. س طاهری، ص ۱۹.


منبع

[ویرایش]
اندیشه قم    






جعبه‌ابزار