باقرخان تنگستانی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



باقرخان تنگستانی، رهبر تنگستانیها در مبارزه با اشغالگران انگلیسی، در دوره محمدشاه و ناصرالدین شاه قاجار بود.


تولد و خاندان

[ویرایش]

احتمالاً در فاصله سالهای ۱۲۰۳ تا ۱۲۰۷ در روستای لِیلَک/ لیلگ ، از توابع تنگستان ، به دنیا آمده است. خاندان وی بسیار متنفذ بودند. جد بزرگ خاندان تنگستانی، حسن مشکور ، همراه قبیله اش از نجد (در جنوب عربستان ) به تنگستان ایران مهاجرت کرده و از ارکان مهم سیاسی و اقتصادی آن‌جا شده بود.
[۱] علیمراد فراشبندی، خاندان تنگستانی، ج۱، ص۵ـ۶.
[۲] قاسم یاحسینی، پیشگامان مبارزه با بریتانیا در جنوب ایران، ج۱، ص۲۵.
بزرگان این خاندان قلعه مستحکمی با باروهای بلند و خندق عمیق در لیلک احداث کردند و آن را مقر اصلی خاندان قرار دادند. پس از مدتی لیلک مرکز اصلی تنگستان گشت.
[۳] سفرنامه بنادر و جزایر خلیج فارس، از مهندسی ناشناخته، ج۱، ص۷۴.
در پی تلاش رئیس احمدشاه تنگستانی، پدر باقرخان، در به قدرت رساندن کریم خان زند ، قدرت و محدوده حکمرانی خاندان تنگستانی افزایش یافت. پادشاهان زند و قاجار و حکمرانان محلی منطقه از آنان حمایت می‌کردند و غالباً در مأموریتهای دشوار نظامی برای سرکوب دشمنان داخلی یا خارجی از قدرت آنان بهره می‌بردند.
[۴] علیمراد فراشبندی، خاندان تنگستانی، ج۱، ص۸.
[۵] قاسم یاحسینی، پیشگامان مبارزه با بریتانیا در جنوب ایران، ج۱، ص۲۴.


جانشینی پدر

[ویرایش]

از کودکی باقرخان تنگستانی اطلاع چندانی در دست نیست. وی پدرش را در ۱۲۴۶ از دست داد و اندکی پس از آن با فرمانِ رضاقلی میرزا ، نایب الایاله، با سمت حکمرانی تنگستان جانشین پدر شد،
[۶] قاسم یاحسینی، پیشگامان مبارزه با بریتانیا در جنوب ایران، ج۱، ص۲۴ـ ۲۵.
وی ارتش کوچکی مرکّب از صدها تفنگچی تنگستانی تشکیل داد. در ۱۲۵۰، محمدشاه قاجار ، به سبب رضایت از کارآمدی باقرخان در تنگستان، طی فرمانی جبّه ترمه و خلعت شاهی به وی اعطا کرد.
[۷] علیمراد فراشبندی، خاندان تنگستانی، ج۱، ص۲۳.


دفاع از مرزهای جنوبی ایران

[ویرایش]

در ۱۲۵۴، انگلیس برای در تنگنا قرار دادن دولت محمدشاه قاجار جهت رفع محاصره هرات ، بوشهر و جزیره خارک را اشغال کرد.
[۸] جرج ناتانیل کرزن، ایران و قضیه ایران، ج۲، ص۴۸۷.
[۹] سجاد راعی گلّوجه، قاجاریه، ج۱، ص۳۱۷، انگلستان و قراردادهای استعماری : (۱۲۷۳ـ۱۲۱۲ ه ق/ ۱۸۵۷ـ ۱۷۹۶م.
این امر منجر به پیدایی جنب وجوشی در بوشهر شد و باقرخان با همراهی شیخ حسن آل عصفور (مجتهد بوشهر) و مردم آن‌جا انگلیسیها را از بوشهر اخراج کردند؛ در نتیجه، انگلستان مرکز نمایندگی خود را به خارک انتقال داد
[۱۰] جرج ناتانیل کرزن، ایران و قضیه ایران، ج۲، ص۴۸۷.
[۱۱] فسایی، ج ۱، ص ۷۷۶.
[۱۲] محمدجعفربن محمدعلی خورموجی، حقایق الاخبار ناصری، ج۱، ص۲۷.
باقرخان برای جلوگیری از تبلیغات مخرب انگلیسیها برای وحشی جلوه دادن عشایر تنگستانی، شخصاً به هنل، نماینده سیاسی انگلیس مقیم خلیج فارس ، اطمینان داد که در مدت تعطیلی کنسولگری از اماکن متعلق به انگلیسیها حفاظت کند.
[۱۳] قاسم یاحسینی، پیشگامان مبارزه با بریتانیا در جنوب ایران، ج۱، ص۲۸ـ ۲۹.
دولت ایران به پاس خدمات باقرخان در دفاع از مرزهای جنوبی ایران، درجه سرهنگی به او اعطا کرد.
[۱۴] علیمراد فراشبندی، خاندان تنگستانی، ج۱، ص۲۴.


حکومت بوشهر

[ویرایش]

در ۱۲۶۵، باقرخان در پی اختلاف شیخ نصرخان (حاکم بوشهر) با نایب حکومت جدید بوشهر (حاجی میرزامهدی خان) از حاجی میرزا مهدی خان حمایت کرد. با حمایت دولت انگلستان از شیخ نصرخان، در بوشهر به مدت یک ماه جنگ در گرفت. سرانجام، بر اثر فشار عوامل انگلیسی بر دولت ایران، مجدداً حکمرانی شیخ نصرخان تنفیذ شد.
[۱۵] محمدجعفربن محمدعلی خورموجی، حقایق الاخبار ناصری، ج۱، ص۸۰ ـ ۸۱.
[۱۶] حسن بن حسن فسائی، فارسنامه ناصری، ج۱، ص۷۹۱- ۷۹۲.


حفاظت از بندرعباس

[ویرایش]

در ۱۲۷۰، خوارج مَسقَط و عُمان، با حمایت حاکمان آن‌جا بندرعباس را تصرف و در آن‌جا قتل عام کردند. شاهزاده طهماسب میرزا مؤیدالدوله، والی فارس ، به دستور ناصرالدین شاه و با کمک برخی خانهای محلی، از جمله باقرخان تنگستانی، آنان را از شهر بیرون راند. باقرخان تا مدتی بعد نیز مسئولیت حفاظت از بندرعباس را بر عهده داشت.
[۱۷] محمدجعفربن محمدعلی خورموجی، حقایق الاخبار ناصری، ج۱، ص۱۳۰- ۱۳۶.
[۱۸] حسن بن حسن فسائی، فارسنامه ناصری، ج۱، ص۸۰۰ ـ ۸۰۸.
[۱۹] رضاقلی بن محمدهادی هدایت، ملحقات تاریخ روضه الصفای ناصری، ج۱۰، ص۵۷۴ -۵۷۷.


جنگ با انگلیس در بوشهر

[ویرایش]

در ۱۲۷۳، مجدداً بین ایران و انگلستان بر سر هرات اختلاف افتاد. انگلیسیها برای فشار آوردن به حکومت ناصرالدین شاه و واداشتن سپاهیان ایران به خروج از هرات، با حمله گسترده دریایی، از بوشهر تا خوزستان را تصرف کردند. دولت ایران دست از محاصره هرات بر داشت و به معاهده صلح پاریس تن داد.
[۲۰] جورج هنری هانت، جنگ انگلیس و ایران در سال ۱۲۷۳ هجری، ج۱، ص۶۱ ـ ۷۵.
[۲۱] جورج هنری هانت، جنگ انگلیس و ایران در سال ۱۲۷۳ هجری، ج۱، ص۹۵.
در مدت اشغال بوشهر، باقرخان با انگلیسیها جنگید. انگلیسیها پس از پیاده شدن در سواحل هلیله/ حلیله (از توابع بوشهر) به سوی قلعه رِیشَهر، در شش کیلومتری جنوب غربی بوشهر، حرکت کردند. باقرخان با چهارصد تفنگچی و دو عراده توپ بسرعت روانه بوشهر شد. وی در مسیر حرکت به بوشهر پیامی برای پسرش، احمدخان تنگستانی که در آن هنگام کدخدای اَهرَم بود، فرستاد و او را به بوشهر فرا خواند. باقرخان و احمدخان و تفنگچیان با شتاب خود را به نزدیکی بوشهر رساندند و در قلعه ریشهر موضع گرفتند. جنگ در ۱۱ ربیع الاخر ۱۲۷۳ در قلعه ریشهر آغاز شد. به سبب مقاومت تنگستانیها، کشتیهای انگلیسی در سواحل هلیله، با توپهای دورزن، قلعه را بمباران کردند.
[۲۲] محمدجعفربن محمدعلی خورموجی، حقایق الاخبار ناصری، ج۱، ص۲۰۰- ۲۰۱.
سپاه پیاده انگلستان نیز پس از زدوخوردی مختصر، قلعه را تصرف کرد. در این جنگ احمدخان تنگستانی، فرزند باقرخان، کشته شد
[۲۳] محمدجعفربن محمدعلی خورموجی، حقایق الاخبار ناصری، ج۱، ص۲۰۰- ۲۰۱.
و حسن خان، فرزند دیگر وی، بشدت زخمی گردید.
[۲۴] قاسم یاحسینی، پیشگامان مبارزه با بریتانیا در جنوب ایران، ج۱، ص۳۸.
فیلیکس جونز ، کنسول انگلیس در بوشهر، اندکی پس از پایان جنگ، با ارسال یادداشتی، از باقرخان خواست در قبال دریافت ماهانه ای هنگفت، برای انگلستان جاسوسی کند اما وی این پیشنهاد را رد کرد
[۲۵] Kelly، ص ۴۸۰.


زندانی شدن توسط حسام السلطنه

[ویرایش]

در ۱۲۷۵، حسام السلطنه
[۲۶] سفرنامه بنادر و جزایر خلیج فارس، از مهندسی ناشناخته.
باقرخان را به بهانه پرداخت نکردن بموقع مالیات زندانی کرد. وی روستای اهرم را، که ملک اجدادی باقرخان بود، از او گرفت و ضابطی آن‌جا را به طایفه پولادی (از طوایف دشتی) سپرد و مقرری او و مواجب سالانه ای را که به خانواده پسر شهیدش تعلق می‌گرفت، قطع کرد. پس از زندانی شدن باقرخان در بوشهر، فرزندش حسن خان با ارسال نامه‌هایی به حکمران فارس و دربار ناصرالدین شاه خواستار آزادی او شد. احتمالاً همین نامه‌ها و فشار دربار شاه بر حسام السلطنه موجب آزادی باقرخان گردید.
[۲۷] محمدجعفربن محمدعلی خورموجی، حقایق الاخبار ناصری، ج۱، ص۲۴۶.
[۲۸] علیمراد فراشبندی، خاندان تنگستانی، ج۱، ص۳۱.
[۲۹] قاسم یاحسینی، پیشگامان مبارزه با بریتانیا در جنوب ایران، ج۱، ص۴۱.

وضع مالی باقرخان پس از آزادی از زندان بد شد، به طوری که حتی از عهده پرداخت مالیاتهای معوقه بر نیامد. حکمران فارس و بنادر، در عوض مالیات، بخشی از املاک و دارایی او را ضبط کرد.
[۳۰] علیمراد فراشبندی، خاندان تنگستانی، ج۱، ص۵۶.


وفات و محل دفن

[ویرایش]

تاریخ درگذشت باقرخان مشخص نیست. در ۱۲۸۱ نامه ای از دربار ناصرالدین شاه به او نوشته شده بود که نشان می‌دهد وی تا این تاریخ زنده بوده است. در رمضان ۱۲۸۶، در نامه حکمران فارس به ضابط و حکمران برازجان، به مرگ باقرخان اشاره شده است.
[۳۱] علیمراد فراشبندی، خاندان تنگستانی، ج۱، ص۲۸.
[۳۲] علیمراد فراشبندی، خاندان تنگستانی، ج۱، ص۶۷.
جسد وی به نجف اشرف منتقل شد و در ایوان شهدای جنگ تنگستان، در جوار قبر فرزندش احمدخان، به خاک سپرده شد.
[۳۳] اسماعیل نوری زاده بوشهری، «یک نمونه از رشادت تنگستانیها»، ج۱، ص۲۱، خواندنیها.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) محمدجعفربن محمدعلی خورموجی، حقایق الاخبار ناصری.
(۲) سجاد راعی گلّوجه، قاجاریه، انگلستان و قراردادهای استعماری : (۱۲۷۳ـ۱۲۱۲ ه ق/ ۱۸۵۷ـ ۱۷۹۶م.
(۳) سفرنامه بنادر و جزایر خلیج فارس، از مهندسی ناشناخته.
(۴) علیمراد فراشبندی، خاندان تنگستانی.
(۵) حسن بن حسن فسائی، فارسنامه ناصری.
(۶) جرج ناتانیل کرزن، ایران و قضیه ایران.
(۷) اسماعیل نوری زاده بوشهری، «یک نمونه از رشادت تنگستانیها»، خواندنیها.
(۸) جورج هنری هانت، جنگ انگلیس و ایران در سال ۱۲۷۳ هجری.
(۹) رضاقلی بن محمدهادی هدایت، ملحقات تاریخ روضه الصفای ناصری.
(۱۰) قاسم یاحسینی، پیشگامان مبارزه با بریتانیا در جنوب ایران.
(۱۱) J B Kelly, Britain and the Persian Gulf: ۱۷۹۵-۱۸۸۰ , oxford ۱۹۶۸.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. علیمراد فراشبندی، خاندان تنگستانی، ج۱، ص۵ـ۶.
۲. قاسم یاحسینی، پیشگامان مبارزه با بریتانیا در جنوب ایران، ج۱، ص۲۵.
۳. سفرنامه بنادر و جزایر خلیج فارس، از مهندسی ناشناخته، ج۱، ص۷۴.
۴. علیمراد فراشبندی، خاندان تنگستانی، ج۱، ص۸.
۵. قاسم یاحسینی، پیشگامان مبارزه با بریتانیا در جنوب ایران، ج۱، ص۲۴.
۶. قاسم یاحسینی، پیشگامان مبارزه با بریتانیا در جنوب ایران، ج۱، ص۲۴ـ ۲۵.
۷. علیمراد فراشبندی، خاندان تنگستانی، ج۱، ص۲۳.
۸. جرج ناتانیل کرزن، ایران و قضیه ایران، ج۲، ص۴۸۷.
۹. سجاد راعی گلّوجه، قاجاریه، ج۱، ص۳۱۷، انگلستان و قراردادهای استعماری : (۱۲۷۳ـ۱۲۱۲ ه ق/ ۱۸۵۷ـ ۱۷۹۶م.
۱۰. جرج ناتانیل کرزن، ایران و قضیه ایران، ج۲، ص۴۸۷.
۱۱. فسایی، ج ۱، ص ۷۷۶.
۱۲. محمدجعفربن محمدعلی خورموجی، حقایق الاخبار ناصری، ج۱، ص۲۷.
۱۳. قاسم یاحسینی، پیشگامان مبارزه با بریتانیا در جنوب ایران، ج۱، ص۲۸ـ ۲۹.
۱۴. علیمراد فراشبندی، خاندان تنگستانی، ج۱، ص۲۴.
۱۵. محمدجعفربن محمدعلی خورموجی، حقایق الاخبار ناصری، ج۱، ص۸۰ ـ ۸۱.
۱۶. حسن بن حسن فسائی، فارسنامه ناصری، ج۱، ص۷۹۱- ۷۹۲.
۱۷. محمدجعفربن محمدعلی خورموجی، حقایق الاخبار ناصری، ج۱، ص۱۳۰- ۱۳۶.
۱۸. حسن بن حسن فسائی، فارسنامه ناصری، ج۱، ص۸۰۰ ـ ۸۰۸.
۱۹. رضاقلی بن محمدهادی هدایت، ملحقات تاریخ روضه الصفای ناصری، ج۱۰، ص۵۷۴ -۵۷۷.
۲۰. جورج هنری هانت، جنگ انگلیس و ایران در سال ۱۲۷۳ هجری، ج۱، ص۶۱ ـ ۷۵.
۲۱. جورج هنری هانت، جنگ انگلیس و ایران در سال ۱۲۷۳ هجری، ج۱، ص۹۵.
۲۲. محمدجعفربن محمدعلی خورموجی، حقایق الاخبار ناصری، ج۱، ص۲۰۰- ۲۰۱.
۲۳. محمدجعفربن محمدعلی خورموجی، حقایق الاخبار ناصری، ج۱، ص۲۰۰- ۲۰۱.
۲۴. قاسم یاحسینی، پیشگامان مبارزه با بریتانیا در جنوب ایران، ج۱، ص۳۸.
۲۵. Kelly، ص ۴۸۰.
۲۶. سفرنامه بنادر و جزایر خلیج فارس، از مهندسی ناشناخته.
۲۷. محمدجعفربن محمدعلی خورموجی، حقایق الاخبار ناصری، ج۱، ص۲۴۶.
۲۸. علیمراد فراشبندی، خاندان تنگستانی، ج۱، ص۳۱.
۲۹. قاسم یاحسینی، پیشگامان مبارزه با بریتانیا در جنوب ایران، ج۱، ص۴۱.
۳۰. علیمراد فراشبندی، خاندان تنگستانی، ج۱، ص۵۶.
۳۱. علیمراد فراشبندی، خاندان تنگستانی، ج۱، ص۲۸.
۳۲. علیمراد فراشبندی، خاندان تنگستانی، ج۱، ص۶۷.
۳۳. اسماعیل نوری زاده بوشهری، «یک نمونه از رشادت تنگستانیها»، ج۱، ص۲۱، خواندنیها.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «باقرخان تنگستانی»، شماره ۳۹۶۱.    

رده‌های این صفحه : مقالات دانشنامه جهان اسلام




جعبه ابزار