اویس قرنی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



اُوِیْس‌ِ قَرَنی‌، ابوعمرو (نیمه نخست‌ سده ۱ق‌/۷م‌)، تابعی‌ نام‌آور و از اصحاب‌ امیرالمؤمنین‌ علی‌ (ع‌) که‌ نزد صوفیه‌ به‌ زهد و پارسایی‌ شناخته‌ می‌شود.


شناخت اجمالی

[ویرایش]

او از تیره قَرَن‌، شاخه‌ای‌ از قبیله یمانی‌ بنی‌ مراد بود.
[۱] هشام‌ کلبی‌، نسب‌ معد و الیمن‌ الکبیر، ج۱، ص۳۳۴، به‌ کوشش‌ ناجی‌ حسن‌، بیروت‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌.
[۲] محمد ابن‌ سعد، الطبقات‌ الکبری‌، ج۶،ص۱۶۱، بیروت‌، دارصادر.
[۳] خلیفة بن‌ خیاط، الطبقات‌، ص۱۴۸، به‌ کوشش‌ اکرم‌ ضیاء عمری‌، ریاض‌، ۱۴۰۲ق‌/۱۹۸۲م‌.

نام‌ پدر او عامر و در برخی‌ مآخذ انیس‌، خلیص‌ یا عمرو هم‌ آمده‌ است‌.
اختلاف‌ نظر در جزئیات‌ زندگی‌ اویس‌، حتی‌ در سده‌های‌ نخستین‌ هجری‌، چنان‌ بوده‌ که‌ برخی‌ درباره شخصیت‌ او با شک‌ و تردید سخن‌ گفته‌اند.
[۹] عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، الموضوعات‌، ج۲، ص۴۳-۴۴، به‌ کوشش‌ عبدالرحمان‌ محمد عثمان‌، قاهره‌، ۱۳۸۶ق‌/۱۹۶۶م‌.

با اینهمه‌، گفته‌اند که‌ او از امیرالمؤمنین‌ علی‌ (ع‌) و عمر بن‌ خطاب‌ روایت‌ کرده‌، و کسانی‌ از رجال‌ سده ۱ق‌ - که‌ بیشتر کوفیند - از او استماع‌ کرده‌اند.
[۱۱] احمد ابن‌ حجر عسقلانی‌، الاصابة، ج۱، ص۱۱۵، قاهره‌، ۱۳۲۸ق‌/۱۹۱۰م‌.


محل سکنی

[ویرایش]

ظاهراً اویس‌ در عهد پیامبر (ص‌)، در یمن‌ می‌زیست‌، ولی‌ هرگز موفق‌ به‌ دیدار آن‌ حضرت‌ نشد.
طبق‌ روایاتی‌ نه‌ چندان‌ موثق‌، اویس‌ همراه‌ هیأتی‌ از یمن‌ یا کوفه‌ به‌ مدینه‌ آمد.
گفته‌اند که‌ بر اثر نشانه‌هایی‌ که‌ پیامبر (ص‌) از اویس‌ گفته‌ بود، عمر بن‌ خطاب‌ وی‌ را شناخت‌.
[۱۲] محمد ابن‌ سعد، الطبقات‌ الکبری‌، ج۶، ص۱۶۲-۱۶۳، بیروت‌، دارصادر.

ظاهراً پس‌ از این‌ سفر، اویس‌ کوفه‌ را برای‌ سکنی‌ برگزید.
[۱۴] احمد بن‌ حنبل‌، الزهد، ج۱، ص۴۷۸، به‌ کوشش‌ محمدسعید بن‌ بسیونی‌ زغلول‌، بیروت‌، ۱۴۰۹ق‌/ ۱۹۸۸م‌.


مرقد

[ویرایش]

درباره محل‌ درگذشت‌ اویس‌ قرنی‌ روایت‌ بسیار است‌
[۱۵] احمد بن‌ حنبل‌، الزهد، ج۱، ص۴۷۹- ۴۸۰، به‌ کوشش‌ محمدسعید بن‌ بسیونی‌ زغلول‌، بیروت‌، ۱۴۰۹ق‌/ ۱۹۸۸م‌.
[۱۷] عطار نیشابوری‌، فریدالدین‌، تذکرة الاولیاء، ص۹۹، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۶ش‌.
، چنانکه‌ گوری‌ در ناحیه رقه‌ در سوریه‌ و نیز در جاهای‌ دیگری‌ همچون‌ دمشق‌ ، اسکندریه‌ و دیار بکر به‌ وی‌ منسوب‌ است‌.
با اینهمه‌، چنانکه‌ بیشتر روایات‌ نشان‌ می‌دهند، وی‌ در پیکار صفین‌ ، در سپاه‌ امیرالمؤمنین‌ علی‌ (ع‌) حضور یافت‌ و پیکر وی‌ را در میان‌ شهدای‌ این‌ واقعه‌ یافتند.

دیدگاه شیعه

[ویرایش]

نزد شیعه امامیه‌ ، اویس‌ قرنی‌ به‌ عنوان‌ یکی‌ از یاران‌ امام‌ علی‌ (ع‌) مقامی‌ خاص‌ دارد
[۲۵] محمد کشی‌، معرفة الرجال‌، ج۱، ص۹، اختیار شیخ‌ طوسی‌، به‌ کوشش‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد، ۱۳۴۸ش‌.
و شیخ‌ مفید نام‌ اویس‌ را از جمله کسانی‌ آورده‌ است‌ که‌ با امیرالمؤمنین‌ علی‌ (ع‌) دست‌ بیعت‌ دادند.
[۲۶] شیخ‌ مفید، الجمل‌، ج۱، ص۱۰۹، به‌ کوشش‌ علی‌ میرشریفی‌، قم‌، ۱۴۱۳ق‌.


اوصاف

[ویرایش]

همه اهمیت‌ روایات‌ برجای‌ مانده‌ در باب‌ اویس‌ قرنی‌ در این‌ نکته‌ است‌ که‌ او از نخستین‌ نمونه‌های‌ زهد و پارسایی‌ در میان‌ مسلمانان‌ به‌ شمار رفته‌، و بعدها نزد صوفیه‌ مقامی‌ بلند یافته‌ است‌؛ چنانکه‌ نام‌ او به‌ عنوان‌ یکی‌ از زاهدان‌ هشتگانه‌ (زهاد ثمانیه‌)، در میان‌ تابعین‌ ثبت‌ شده‌ است‌.
[۲۷] احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حلیة الاولیاء، ج۲، ص۸۷، قاهره‌، ۱۳۵۱ق‌/ ۱۹۳۳م‌.
[۲۸] محمد کشی‌، معرفة الرجال‌، ج۱، ص۹۷- ۹۸، اختیار شیخ‌ طوسی‌، به‌ کوشش‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد، ۱۳۴۸ش‌.
کهن‌ترین‌ روایات‌ درباره اویس‌، تصویری‌ کاملاً صوفیانه‌ از او ارائه‌ می‌کنند.
همه کسانی‌ که‌ در این‌ روایات‌ اویس‌ را دیده‌اند، او را در فقر و سرگشتگی‌ و گمنامی‌ در عین‌ شهرت‌ وصف‌ کرده‌، و گفته‌اند که‌ جامه مناسب‌ نداشت‌ و این‌ خود یکی‌ از علل‌ عزلت‌ او بود.
[۲۹] عبدالله‌ ابن‌ مبارک‌، الزهد و الرقائق‌، ج۱، ص۲۹۳، به‌ کوشش‌ حبیب‌ الرحمان‌ اعظمی‌، مجلس‌ احیاء المعارف‌، ۱۳۸۵ق‌/۱۹۶۶م‌.
[۳۰] محمد ابن‌ سعد، الطبقات‌ الکبری‌، ج۶، ص۱۶۱- ۱۶۵، بیروت‌، دارصادر.
[۳۱] احمد بن‌ حنبل‌، الزهد، ج۱، ص۴۷۵-۴۷۷، به‌ کوشش‌ محمدسعید بن‌ بسیونی‌ زغلول‌، بیروت‌، ۱۴۰۹ق‌/ ۱۹۸۸م‌.
[۳۲] احمد بن‌ حنبل‌، الزهد، ج۱، ص۴۸۰-۴۸۱، به‌ کوشش‌ محمدسعید بن‌ بسیونی‌ زغلول‌، بیروت‌، ۱۴۰۹ق‌/ ۱۹۸۸م‌.

در روایت‌های‌ دیگری‌ آمده‌ است‌ که‌ او جامه‌ای‌ پشمینه‌ (مِن‌ صوف‌) بر تن‌ داشت‌.
[۳۳] احمد بن‌ حنبل‌، الزهد، ج۱، ص۴۷۹، به‌ کوشش‌ محمدسعید بن‌ بسیونی‌ زغلول‌، بیروت‌، ۱۴۰۹ق‌/ ۱۹۸۸م‌.
[۳۵] محمد کشی‌، معرفة الرجال‌، ج۱، ص۹۸، اختیار شیخ‌ طوسی‌، به‌ کوشش‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد، ۱۳۴۸ش‌.

در این‌ روایات‌، جمله‌های‌ حکمت‌آمیزی‌ غالباً مبنی‌ بر بی‌اعتباری‌ دنیا و نزدیک‌ بودن‌ مرگ‌ ، به‌ اویس‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ است‌.
[۳۶] محمد ابن‌ سعد، الطبقات‌ الکبری‌، ج۶، ص۱۶۴- ۱۶۵، بیروت‌، دارصادر.
[۳۷] احمد بن‌ حنبل‌، الزهد، ج۱، ص۴۷۹-۴۸۰، به‌ کوشش‌ محمدسعید بن‌ بسیونی‌ زغلول‌، بیروت‌، ۱۴۰۹ق‌/ ۱۹۸۸م‌.

در ادبیات‌ صوفیه‌، اشاره‌های‌ مفصلی‌ به‌ احوال‌ اویس‌ شده‌ است‌.
[۳۸] احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حلیة الاولیاء، ج۲، ص۷۹-۸۷، قاهره‌، ۱۳۵۱ق‌/ ۱۹۳۳م‌.
[۳۹] عطار نیشابوری‌، فریدالدین‌، تذکرة الاولیاء، ص۱۹ بب، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۶ش‌.


جایگاه اویس

[ویرایش]


← نزد پیامبر(ص)


در این‌ میان‌ حدیث‌ منسوب‌ به‌ پیامبر (ص‌) : «رایحه رحمان‌ ( بهشت‌ ) از جانب‌ یمن‌ به‌ مشام‌ من‌ می‌رسد» - که‌ گفته‌اند اشاره‌ای‌ است‌ به‌ اویس‌ قرنی‌
[۴۰] فروزانفر، بدیع‌الزمان‌، ج۱، ص۷۳، احادیث‌ مثنوی‌، تهران‌، ۱۳۶۱ش‌.
- درخور توجه‌ بسیار است‌
[۴۱] عین‌القضات‌ همدانی‌، تمهیدات‌، ج۱، ص۳۲۶، به‌ کوشش‌ عفیف‌ عسیران‌، تهران‌، ۱۳۴۱ش‌.
[۴۲] عین‌القضات‌ همدانی‌، تمهیدات‌، ج۱، ص۳۴۹، به‌ کوشش‌ عفیف‌ عسیران‌، تهران‌، ۱۳۴۱ش‌.
[۴۳] احمد علاءالدولة سمنانی‌، العروة لاهل‌ الخلوة و الجلوة، ص۳۶۵-۳۶۶، به‌ کوشش‌ نجیب‌ مایل‌ هروی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.

برخی‌ از صوفیه‌ این‌ گفته منسوب‌ به‌ پیامبر (ص‌) را دلیل‌ تفاوت‌ نهادن‌ آن‌ حضرت‌ میان‌ اصحاب‌ در القای‌ حقایق‌ و اسرار دانسته‌اند
[۴۴] احمد جام‌، انس‌ التائبین‌، ص۳۱۹، به‌کوشش‌ علی‌ فاضل‌، تهران‌، ۱۳۶۸ش‌.
[۴۵] آملی‌، حیدر، جامع‌ الاسرار، ج۱، ص۲۶، به‌ کوشش‌ هانری‌ کربن‌ و عثمان‌ یحیی‌، تهران‌، ۱۳۴۷ش‌/۱۹۶۹م‌.
و نیز طبق‌ روایتی‌، اویس‌ در حالی‌ که‌ از حضرت‌ رسول‌ (ص‌) بسیار دور بوده‌، از احوال‌ آن‌ حضرت‌ آگاهی‌ می‌یافته‌ است‌.
[۴۶] عبدالرزاق‌ کرمانی‌، «تذکره‌ در مناقب‌ حضرت‌ شاه‌ نعمت‌الله‌ ولی‌»، ج۱، ص۲۵-۲۶، مجموعه‌ در ترجمه احوال‌ شاه‌ نعمت‌الله‌ ولی‌ کرمانی‌، به‌ کوشش‌ ژان‌ اوبن‌، تهران‌، ۱۳۶۱ش‌.

همچنین‌ برای‌ این‌ موضوع‌ که‌ اویس‌، پیامبر (ص‌) را درک‌ نکرد، تأویلات‌ خاصی‌ پیش‌ کشیده‌اند.
[۴۷] عین‌القضات‌ همدانی‌، تمهیدات‌، به‌ کوشش‌ عفیف‌ عسیران‌، تهران‌، ۱۳۴۱ش‌.
[۴۸] شمس‌ تبریزی‌، مقالات‌، ج۱، ص۲۷۶- ۲۷۸، به‌ کوشش‌ محمدعلی‌ موحد، تهران‌، ۱۳۶۹ش‌.

از اویس‌ به‌ عنوان‌ نخستین‌ کس‌ از خردمندان‌ دیوانه‌ (عقلاءالمجانین‌) یاد شده‌ است‌.
[۴۹] عطار نیشابوری‌، فریدالدین‌، تذکرة الاولیاء، ص۹۴، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۶ش‌.
[۵۰] عین‌القضات‌ همدانی‌، تمهیدات‌، به‌ کوشش‌ عفیف‌ عسیران‌، تهران‌، ۱۳۴۱ش‌.


← نزد برخی فِرق


همچنین‌ عزلت‌ و تنهایی‌، و مکاشفات‌ و اذواق‌ وی‌ در این‌ احوال‌، بی‌آنکه‌ «پیری‌» را در سیر و سلوک‌ از نزدیک‌ درک‌ کرده‌ باشد، سخت‌ موردتوجه‌ صوفیه‌ بوده‌ است‌، چندان‌که‌ این‌ موضوع‌ موجب‌ پیدایش‌ طریقت‌ خاصی‌ از تصوف‌ با عنوان‌ «اویسیه‌» (ه م‌) گردید.
با اینهمه‌، حیدر آملی‌ نام‌ اویس‌ را در کنار اصحاب‌ خاص‌ پیامبر (ص‌) همچون‌ سلمان‌ ، ابوذر ، عمار و اصحاب‌ صفه‌ قرار داده‌، و میان‌ ایشان‌ و طبقات‌ بعدی‌ صوفیه‌ تفاوت‌ نهاده‌، و این‌ گروه‌ از اصحاب‌ را از «تلامذة للائمة المعصومین‌» دانسته‌ است‌.
[۵۱] آملی‌، حیدر، جامع‌ الاسرار، ج۱، ص‌۵۰۳، به‌ کوشش‌ هانری‌ کربن‌ و عثمان‌ یحیی‌، تهران‌، ۱۳۴۷ش‌/۱۹۶۹م‌.
[۵۲] آملی‌، حیدر، جامع‌ الاسرار، ج۱، ص۶۱۴ - ۶۱۵، به‌ کوشش‌ هانری‌ کربن‌ و عثمان‌ یحیی‌، تهران‌، ۱۳۴۷ش‌/۱۹۶۹م‌.

به‌ عنوان‌ نمونه‌ای‌ از جایگاه‌ اویس‌ نزد برخی‌ فرق‌، می‌توان‌ به‌ اثری‌ از اباضیه‌ اشاره‌ کرد که‌ اویس‌ را از اصحاب‌ مذهب‌ خویش‌ دانسته‌اند.
[۵۳] ابن‌ سلام‌ اباضی‌، بدءالاسلام‌، ج۱، ص۷۹، به‌ کوشش‌ ورنر شوارتس‌ و سالم‌ بن‌ یعقوب‌، بیروت‌، ۱۴۰۶ق‌/۱۹۸۶م‌.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) آملی‌، حیدر، جامع‌ الاسرار، به‌ کوشش‌ هانری‌ کربن‌ و عثمان‌ یحیی‌، تهران‌، ۱۳۴۷ش‌/۱۹۶۹م‌.
(۳) عبدالرحمان‌ ابن‌ ابی‌ حاتم‌، الجرح‌ و التعدیل‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۷۲ق‌/ ۱۹۵۳م‌.
(۴) ابن‌ بطوطه‌، رحله، به‌ کوشش‌ محمد عبدالمنعم‌ عریان‌، بیروت‌، ۱۹۸۷م‌.
(۵) عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، الموضوعات‌، به‌ کوشش‌ عبدالرحمان‌ محمد عثمان‌، قاهره‌، ۱۳۸۶ق‌/۱۹۶۶م‌.
(۶) محمد ابن‌ حبان‌، الثقات‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۹۸ق‌/ ۱۹۷۸م‌.
(۷) احمد ابن‌ حجر عسقلانی‌، الاصابة، قاهره‌، ۱۳۲۸ق‌/۱۹۱۰م‌.
(۸) محمد ابن‌ درید، الاشتقاق‌، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ هارون‌، قاهره‌، ۱۳۷۸ق‌/۱۹۵۸م‌.
(۹) محمد ابن‌ سعد، الطبقات‌ الکبری‌، بیروت‌، دارصادر.
(۱۰) ابن‌ سلام‌ اباضی‌، بدءالاسلام‌، به‌ کوشش‌ ورنر شوارتس‌ و سالم‌ بن‌ یعقوب‌، بیروت‌، ۱۴۰۶ق‌/۱۹۸۶م‌.
(۱۱) عبدالله‌ ابن‌ مبارک‌، الزهد و الرقائق‌، به‌ کوشش‌ حبیب‌ الرحمان‌ اعظمی‌، مجلس‌ احیاء المعارف‌، ۱۳۸۵ق‌/۱۹۶۶م‌.
(۱۲) احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حلیة الاولیاء، قاهره‌، ۱۳۵۱ق‌/ ۱۹۳۳م‌.
(۱۳) احمد بن‌ حنبل‌، الزهد، به‌ کوشش‌ محمدسعید بن‌ بسیونی‌ زغلول‌، بیروت‌، ۱۴۰۹ق‌/ ۱۹۸۸م‌.
(۱۴) احمد جام‌، انس‌ التائبین‌، به‌کوشش‌ علی‌ فاضل‌، تهران‌، ۱۳۶۸ش‌.
(۱۵) الاختصاص‌، منسوب‌ به‌ شیخ‌ مفید، به‌ کوشش‌ علی‌اکبر غفاری‌، قم‌، ۱۴۰۲ق‌.
(۱۶) خلیفة بن‌ خیاط، الطبقات‌، به‌ کوشش‌ اکرم‌ ضیاء عمری‌، ریاض‌، ۱۴۰۲ق‌/۱۹۸۲م‌.
(۱۷) خلیل‌ خلیلی‌، الارشاد، به‌ کوشش‌ محمدسعید عمر ادریس‌، ریاض‌، ۱۴۰۹ق‌/۱۹۸۹م‌.
(۱۸) محمد ذهبی‌، سیر اعلام‌ النبلاء، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و دیگران‌، بیروت‌، مؤسسة الرساله‌.
(۱۹) عبدالکریم‌ رافعی‌ قزوینی‌، التدوین‌ فی‌ اخبار قزوین‌، به‌ کوشش‌ عزیزالله‌ عطاردی‌، تهران‌، ۱۳۷۶ش‌.
(۲۰) شمس‌ تبریزی‌، مقالات‌، به‌ کوشش‌ محمدعلی‌ موحد، تهران‌، ۱۳۶۹ش‌.
(۲۱) محمد شیخ‌ مفید، الارشاد، قم‌، مؤسسة آل‌ البیت‌ (ع‌).
(۲۲) شیخ‌ مفید، الجمل‌، به‌ کوشش‌ علی‌ میرشریفی‌، قم‌، ۱۴۱۳ق‌.
(۲۳) محمد طبری‌، «المنتخب‌ من‌ کتاب‌ ذیل‌ المذیل‌»، همراه‌ ج‌ ۱۱ تاریخ‌.
(۲۴) عطار نیشابوری‌، فریدالدین‌، تذکرة الاولیاء، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۶ش‌.
(۲۵) احمد علاءالدولة سمنانی‌، العروة لاهل‌ الخلوة و الجلوة، به‌ کوشش‌ نجیب‌ مایل‌ هروی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
(۲۶) عین‌القضات‌ همدانی‌، تمهیدات‌، به‌ کوشش‌ عفیف‌ عسیران‌، تهران‌، ۱۳۴۱ش‌.
(۲۷) فروزانفر، بدیع‌الزمان‌، احادیث‌ مثنوی‌، تهران‌، ۱۳۶۱ش‌.
(۲۸) عبدالرزاق‌ کرمانی‌، «تذکره‌ در مناقب‌ حضرت‌ شاه‌ نعمت‌الله‌ ولی‌»، مجموعه‌ در ترجمه احوال‌ شاه‌ نعمت‌الله‌ ولی‌ کرمانی‌، به‌ کوشش‌ ژان‌ اوبن‌، تهران‌، ۱۳۶۱ش‌.
(۲۹) محمد کشی‌، معرفة الرجال‌، اختیار شیخ‌ طوسی‌، به‌ کوشش‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد، ۱۳۴۸ش‌.
(۳۰) هشام‌ کلبی‌، نسب‌ معد و الیمن‌ الکبیر، به‌ کوشش‌ ناجی‌ حسن‌، بیروت‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌.
(۳۱) نصر بن‌ مزاحم‌، وقعة صفین‌، به‌ کوشش‌ محمد عبدالسلام‌ هارون‌، قاهره‌، ۱۳۸۲ق‌/ ۱۹۶۲م‌.
(۳۲) حسن‌ نیشابوری‌، عقلاء المجانین‌، به‌ کوشش‌ عمر اسعد، بیروت‌، ۱۴۰۷ق‌/ ۱۹۸۷م‌.
(۳۳) یاقوت‌، بلدان‌.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. هشام‌ کلبی‌، نسب‌ معد و الیمن‌ الکبیر، ج۱، ص۳۳۴، به‌ کوشش‌ ناجی‌ حسن‌، بیروت‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌.
۲. محمد ابن‌ سعد، الطبقات‌ الکبری‌، ج۶،ص۱۶۱، بیروت‌، دارصادر.
۳. خلیفة بن‌ خیاط، الطبقات‌، ص۱۴۸، به‌ کوشش‌ اکرم‌ ضیاء عمری‌، ریاض‌، ۱۴۰۲ق‌/۱۹۸۲م‌.
۴. محمد طبری‌، «المنتخب‌ من‌ کتاب‌ ذیل‌ المذیل‌»، ج۱، ص۱۱۷، همراه‌ ج‌ ۱۱ تاریخ‌.    
۵. محمد ابن‌ درید، الاشتقاق‌، ج۱، ص۴۱۴، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ هارون‌، قاهره‌، ۱۳۷۸ق‌/۱۹۵۸م‌.    
۶. خلیل‌ خلیلی‌، الارشاد، ج۲، ص۵۴۲ -۵۴۳، به‌ کوشش‌ محمدسعید عمر ادریس‌، ریاض‌، ۱۴۰۹ق‌/۱۹۸۹م‌.    
۷. عبدالکریم‌ رافعی‌ قزوینی‌، التدوین‌ فی‌ اخبار قزوین‌، ج۱، ص۹۱، به‌ کوشش‌ عزیزالله‌ عطاردی‌، تهران‌، ۱۳۷۶ش‌.    
۸. محمد ابن‌ حبان‌، الثقات‌، ج۴، ص۵۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۹۸ق‌/ ۱۹۷۸م‌.    
۹. عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، الموضوعات‌، ج۲، ص۴۳-۴۴، به‌ کوشش‌ عبدالرحمان‌ محمد عثمان‌، قاهره‌، ۱۳۸۶ق‌/۱۹۶۶م‌.
۱۰. عبدالرحمان‌ ابن‌ ابی‌ حاتم‌، الجرح‌ و التعدیل‌،ج۱(۱)، ص۳۲۶،حیدرآباد دکن‌، ۱۳۷۲ق‌/ ۱۹۵۳م‌.    
۱۱. احمد ابن‌ حجر عسقلانی‌، الاصابة، ج۱، ص۱۱۵، قاهره‌، ۱۳۲۸ق‌/۱۹۱۰م‌.
۱۲. محمد ابن‌ سعد، الطبقات‌ الکبری‌، ج۶، ص۱۶۲-۱۶۳، بیروت‌، دارصادر.
۱۳. محمد ذهبی‌، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۴، ص۲۰ بب، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و دیگران‌، بیروت‌، مؤسسة الرساله‌.    
۱۴. احمد بن‌ حنبل‌، الزهد، ج۱، ص۴۷۸، به‌ کوشش‌ محمدسعید بن‌ بسیونی‌ زغلول‌، بیروت‌، ۱۴۰۹ق‌/ ۱۹۸۸م‌.
۱۵. احمد بن‌ حنبل‌، الزهد، ج۱، ص۴۷۹- ۴۸۰، به‌ کوشش‌ محمدسعید بن‌ بسیونی‌ زغلول‌، بیروت‌، ۱۴۰۹ق‌/ ۱۹۸۸م‌.
۱۶. محمد ابن‌ حبان‌، الثقات‌، ج۴، ص۵۲، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۹۸ق‌/ ۱۹۷۸م‌.    
۱۷. عطار نیشابوری‌، فریدالدین‌، تذکرة الاولیاء، ص۹۹، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۶ش‌.
۱۸. یاقوت‌، بلدان‌، ج۲، ص۴۶۸.    
۱۹. ابن‌ بطوطه‌، رحله، ج۱، ص۷۴، به‌ کوشش‌ محمد عبدالمنعم‌ عریان‌، بیروت‌، ۱۹۸۷م‌.    
۲۰. محمد طبری‌، «المنتخب‌ من‌ کتاب‌ ذیل‌ المذیل‌»، ج۱، ص۱۱۷، همراه‌ ج‌ ۱۱ تاریخ‌.    
۲۱. نصر بن‌ مزاحم‌، وقعه صفین‌، ج۱، ص۳۲۴، به‌ کوشش‌ محمد عبدالسلام‌ هارون‌، قاهره‌، ۱۳۸۲ق‌/ ۱۹۶۲م‌.    
۲۲. الاختصاص‌، منسوب‌ به‌ شیخ‌ مفید، ج۱، ص۶ -۷، به‌ کوشش‌ علی‌اکبر غفاری‌، قم‌، ۱۴۰۲ق‌.    
۲۳. الاختصاص‌، منسوب‌ به‌ شیخ‌ مفید، ج۱، ص۶۱، به‌ کوشش‌ علی‌اکبر غفاری‌، قم‌، ۱۴۰۲ق‌.    
۲۴. الاختصاص‌، منسوب‌ به‌ شیخ‌ مفید، ج۱، ص۸۱ -۸۲، به‌ کوشش‌ علی‌اکبر غفاری‌، قم‌، ۱۴۰۲ق‌.    
۲۵. محمد کشی‌، معرفة الرجال‌، ج۱، ص۹، اختیار شیخ‌ طوسی‌، به‌ کوشش‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد، ۱۳۴۸ش‌.
۲۶. شیخ‌ مفید، الجمل‌، ج۱، ص۱۰۹، به‌ کوشش‌ علی‌ میرشریفی‌، قم‌، ۱۴۱۳ق‌.
۲۷. احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حلیة الاولیاء، ج۲، ص۸۷، قاهره‌، ۱۳۵۱ق‌/ ۱۹۳۳م‌.
۲۸. محمد کشی‌، معرفة الرجال‌، ج۱، ص۹۷- ۹۸، اختیار شیخ‌ طوسی‌، به‌ کوشش‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد، ۱۳۴۸ش‌.
۲۹. عبدالله‌ ابن‌ مبارک‌، الزهد و الرقائق‌، ج۱، ص۲۹۳، به‌ کوشش‌ حبیب‌ الرحمان‌ اعظمی‌، مجلس‌ احیاء المعارف‌، ۱۳۸۵ق‌/۱۹۶۶م‌.
۳۰. محمد ابن‌ سعد، الطبقات‌ الکبری‌، ج۶، ص۱۶۱- ۱۶۵، بیروت‌، دارصادر.
۳۱. احمد بن‌ حنبل‌، الزهد، ج۱، ص۴۷۵-۴۷۷، به‌ کوشش‌ محمدسعید بن‌ بسیونی‌ زغلول‌، بیروت‌، ۱۴۰۹ق‌/ ۱۹۸۸م‌.
۳۲. احمد بن‌ حنبل‌، الزهد، ج۱، ص۴۸۰-۴۸۱، به‌ کوشش‌ محمدسعید بن‌ بسیونی‌ زغلول‌، بیروت‌، ۱۴۰۹ق‌/ ۱۹۸۸م‌.
۳۳. احمد بن‌ حنبل‌، الزهد، ج۱، ص۴۷۹، به‌ کوشش‌ محمدسعید بن‌ بسیونی‌ زغلول‌، بیروت‌، ۱۴۰۹ق‌/ ۱۹۸۸م‌.
۳۴. محمد شیخ‌ مفید، الارشاد، ج۱، ص۳۰۶، قم‌، مؤسسة آل‌ البیت‌ (ع‌).    
۳۵. محمد کشی‌، معرفة الرجال‌، ج۱، ص۹۸، اختیار شیخ‌ طوسی‌، به‌ کوشش‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد، ۱۳۴۸ش‌.
۳۶. محمد ابن‌ سعد، الطبقات‌ الکبری‌، ج۶، ص۱۶۴- ۱۶۵، بیروت‌، دارصادر.
۳۷. احمد بن‌ حنبل‌، الزهد، ج۱، ص۴۷۹-۴۸۰، به‌ کوشش‌ محمدسعید بن‌ بسیونی‌ زغلول‌، بیروت‌، ۱۴۰۹ق‌/ ۱۹۸۸م‌.
۳۸. احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حلیة الاولیاء، ج۲، ص۷۹-۸۷، قاهره‌، ۱۳۵۱ق‌/ ۱۹۳۳م‌.
۳۹. عطار نیشابوری‌، فریدالدین‌، تذکرة الاولیاء، ص۱۹ بب، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۶ش‌.
۴۰. فروزانفر، بدیع‌الزمان‌، ج۱، ص۷۳، احادیث‌ مثنوی‌، تهران‌، ۱۳۶۱ش‌.
۴۱. عین‌القضات‌ همدانی‌، تمهیدات‌، ج۱، ص۳۲۶، به‌ کوشش‌ عفیف‌ عسیران‌، تهران‌، ۱۳۴۱ش‌.
۴۲. عین‌القضات‌ همدانی‌، تمهیدات‌، ج۱، ص۳۴۹، به‌ کوشش‌ عفیف‌ عسیران‌، تهران‌، ۱۳۴۱ش‌.
۴۳. احمد علاءالدولة سمنانی‌، العروة لاهل‌ الخلوة و الجلوة، ص۳۶۵-۳۶۶، به‌ کوشش‌ نجیب‌ مایل‌ هروی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۴۴. احمد جام‌، انس‌ التائبین‌، ص۳۱۹، به‌کوشش‌ علی‌ فاضل‌، تهران‌، ۱۳۶۸ش‌.
۴۵. آملی‌، حیدر، جامع‌ الاسرار، ج۱، ص۲۶، به‌ کوشش‌ هانری‌ کربن‌ و عثمان‌ یحیی‌، تهران‌، ۱۳۴۷ش‌/۱۹۶۹م‌.
۴۶. عبدالرزاق‌ کرمانی‌، «تذکره‌ در مناقب‌ حضرت‌ شاه‌ نعمت‌الله‌ ولی‌»، ج۱، ص۲۵-۲۶، مجموعه‌ در ترجمه احوال‌ شاه‌ نعمت‌الله‌ ولی‌ کرمانی‌، به‌ کوشش‌ ژان‌ اوبن‌، تهران‌، ۱۳۶۱ش‌.
۴۷. عین‌القضات‌ همدانی‌، تمهیدات‌، به‌ کوشش‌ عفیف‌ عسیران‌، تهران‌، ۱۳۴۱ش‌.
۴۸. شمس‌ تبریزی‌، مقالات‌، ج۱، ص۲۷۶- ۲۷۸، به‌ کوشش‌ محمدعلی‌ موحد، تهران‌، ۱۳۶۹ش‌.
۴۹. عطار نیشابوری‌، فریدالدین‌، تذکرة الاولیاء، ص۹۴، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۶ش‌.
۵۰. عین‌القضات‌ همدانی‌، تمهیدات‌، به‌ کوشش‌ عفیف‌ عسیران‌، تهران‌، ۱۳۴۱ش‌.
۵۱. آملی‌، حیدر، جامع‌ الاسرار، ج۱، ص‌۵۰۳، به‌ کوشش‌ هانری‌ کربن‌ و عثمان‌ یحیی‌، تهران‌، ۱۳۴۷ش‌/۱۹۶۹م‌.
۵۲. آملی‌، حیدر، جامع‌ الاسرار، ج۱، ص۶۱۴ - ۶۱۵، به‌ کوشش‌ هانری‌ کربن‌ و عثمان‌ یحیی‌، تهران‌، ۱۳۴۷ش‌/۱۹۶۹م‌.
۵۳. ابن‌ سلام‌ اباضی‌، بدءالاسلام‌، ج۱، ص۷۹، به‌ کوشش‌ ورنر شوارتس‌ و سالم‌ بن‌ یعقوب‌، بیروت‌، ۱۴۰۶ق‌/۱۹۸۶م‌.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «اویس قرنی»، ج۱۰، ص۴۱۴۱.    






جعبه ابزار