انواع تناسخ

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تناسخ، اصطلاحی در کلام و فلسفه و عرفان به معنای انتقال روح از جسمی به جسم دیگر است.


معنای لغوی تناسخ

[ویرایش]

در لغت از ریشه نَسَخَ به معنای برداشتن چیزی و گذاشتن چیزی دیگر به جای آن یا تغییر دادن چیزی به چیز دیگر است، مثل «نَسَخت الشمسُ الظلَّ» (خورشید جای سایه را گرفت). از همین ریشه، «تناسخ ازمنه» را به معنای پی در پی گذشتن زمان‌ها آورده‌اند.
[۱] خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ذیل «نسخ»، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۹.
[۲] حسین بن محمد راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ذیل «نسخ»، چاپ محمد سیدکیلانی، تهران (۱۳۳۲ ش).
[۳] ابن فارس، معجم مقاییس اللغة، ذیل «نسخ»، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قم ۱۴۰۴.
[۴] محمدبن محمد مرتضی زبیدی، تاج العروس من جواهر القاموس، ذیل «نسخ»، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۴.


تناسخ در فقه

[ویرایش]

تناسخ ورثه در فقه ــ که گاه با لفظ مناسخه به آن اشاره می‌شود ــ نیز عبارت است از مردن وراث یکی پس از دیگری بی آن‌که میراث تقسیم شود.
[۵] ابن قدامه مقدسی، الشرح الکبیر، ج۷، ص۴۱، در ابن قدامه، المغنی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۶] محمد بن احمد خطیب شربینی، مغنی المحتاج الی معرفة معانی الفاظ المنهاج، ج۳، ص۳۶، با تعالیق جوبلی بن ابراهیم شافعی، بیروت: دارالفکر.
[۷] زین الدین بن علی شهیدثانی، الروضة البهیة فی بشرح اللمعة الدمشقیة، ج۸، ص۲۵۲ـ۲۵۳، چاپ محمد کلانتر، بیروت ۱۴۱۰.
[۸] وهبه مصطفی زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته، ج۸، ص۴۳۳، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴.


معنای اصطلاحی تناسخ

[ویرایش]

معنای اصطلاحی مشهور تناسخ با همین معانی و دلالت‌های لغوی ارتباط دارد. برای اشاره به این معنا تعبیرات دیگری چون عود، نقل، رجعت روح، انتقال و تقمّص نیز به کار رفته است.

انواع تناسخ

[ویرایش]

انتقال روح به صورت‌های مختلفی قابل فرض است که آن‌ها را با چهار کلمه نسخ و مسخ و رسخ و فسخ بیان می‌کنند. مسخ در لغت به معنای تغییر شکل ظاهری بویژه به شکلی زشت‌تر از صورت قبلی است، رسخ به معنای ثابت شدن در موضع و فسخ به معنای نقض و فساد شیء است.
[۹] «رسخ»، «فسخ»، ذیل «مسخ»، خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۹.
[۱۰] «رسخ»، «فسخ»، ذیل «مسخ»، اسماعیل بن حماد جوهری، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطار، قاهره ۱۳۷۶، چاپ افست بیروت ۱۴۰۷.
[۱۱] «رسخ»، «فسخ»، ذیل «مسخ»، ابن منظور، لسان العرب.
[۱۲] «رسخ»، «فسخ»، ذیل «مسخ»، محمدبن محمد مرتضی زبیدی، تاج العروس من جواهر القاموس، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۴.


تعریف انواع تناسخ

[ویرایش]

تعریفی متداول از نسخ و مسخ و رسخ و فسخ بترتیب عبارت است از انتقال روح انسان به جسم انسان دیگر، انتقال روح انسان به جسم حیوان، انتقال روح انسان به جسم گیاه، انتقال روح انسان به جسم جماد.
[۱۳] عبدالرحمان بن احمد عضدالدین ایجی، المواقف فی علم الکلام، ج۱، ص۳۷۴، بیروت: عالم الکتب.
[۱۴] محمداعلی بن علی تهانوی، موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، ذیل مادّه، چاپ رفیق العجم و علی دحروج، بیروت ۱۹۹۶.
[۱۵] برای تعاریف دیگر رجوع کنید به، ابن حزم، ج۱، ص۱۶۵، الفصل فی الملل و الاهواء و النحل، چاپ محمدابراهیم نصر و عبدالرحمان عمیره، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
[۱۶] برای تعاریف دیگر رجوع کنید به، عزیزالدین بن محمد نسفی، ج۱، ص۱۸۷، کشف الحقایق، چاپ احمد مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۵۹ ش.
[۱۷] برای تعاریف دیگر رجوع کنید به، حسن بن یوسف علامه حلّی، ج۱، ص۳۹۹، الاسرار الخفیّة فی العلوم العقلیّة، قم ۱۳۷۹ ش.
[۱۸] برای تعاریف دیگر رجوع کنید به، هادی بن مهدی سبزواری، ج۵، ص۱۹۵، شرح المنظومة، چاپ حسن حسن زاده آملی، تهران ۱۴۱۶ـ۱۴۲۲.


ارتباط دو واژه رسخ و فسخ با معانی اصطلاحی آنها

[ویرایش]

ارتباط دو واژه رسخ و فسخ با معانی اصطلاحی آن‌ها ساختگی به نظر می‌رسد، چنانکه تعریف آن‌ها در منابع مختلف یکسان نیست.
[۱۹] محمد بن عبیداللّه ابوالمعالی، بیان الادیان در شرح ادیان و مذاهب جاهلی و اسلامی، ج۱، ص۳۶، چاپ عباس اقبال آشتیانی و محمدتقی دانش پژوه، به اهتمام محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۷۶ ش.
[۲۰] تبصرة العوام فی معرفة مقالات الانام، منسوب به سیدمرتضی بن داعی حسنی رازی، ج۱، ص۸۷، چاپ عباس اقبال، تهران ۱۳۶۴ ش.
[۲۱] عبدالرحمان بن احمد عضدالدین ایجی، المواقف فی علم الکلام، ج۱، ص۳۷۴، بیروت: عالم الکتب.
[۲۲] محمداعلی بن علی تهانوی، موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، ذیل مادّه، چاپ رفیق العجم و علی دحروج، بیروت ۱۹۹۶.
هرچند بعضی کوشیده‌اند معنای اصطلاحی آن‌ها را با معنای لغویشان ربط دهند.
[۲۳] ابوریحان بیرونی، کتاب البیرونی فی تحقیق ماللهند، ج۱، ص۴۹، حیدرآباد دکن ۱۳۷۷/۱۹۵۸.
[۲۴] محمد بن یحیی لاهیجی، مفاتیح الاعجاز فی بشرح گلشن راز، ج۱، ص۶۵۷، چاپ کیوان سمیعی، تهران ۱۳۷۴ ش.


تناسخ صعودی

[ویرایش]

بعضی، از تناسخ صعودی در کنار تناسخ نزولی که چهار نوع مذکور را شامل می‌شود سخن گفته‌اند. تناسخ صعودی به معنای فرا رفتن از جسم انسانی مثلاً تبدیل شدن به فرشته یا جرم آسمانی است. علاوه بر این می‌تواند به معنای سیرروح از مراتب مادون، مثل مرتبه جماد، به مراتب بالاتر باشد.
[۲۵] محمد بن عبدالکریم شهرستانی، کتاب نهایة الاقدام فی علم الکلام، ج۱، ص۳۷۸، چاپ آلفرد گیوم، قاهره.
[۲۶] احمد بن علی طبرسی، الاحتجاج، ج۲، ص۳۴۴، چاپ محمدباقر موسوی خرسان، بیروت ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱.
[۲۷] عزیزالدین بن محمد نسفی، کشف الحقایق، ج۱، ص۱۸۸، چاپ احمد مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۵۹ ش.
[۲۸] عبدالرحمان بن احمد عضدالدین ایجی، المواقف فی علم الکلام، ج۱، ص۳۷۴، بیروت: عالم الکتب.
[۲۹] محمد بن ابراهیم صدرالدین شیرازی، المبدأ و المعاد، ج۱، ص۴۳۸، چاپ جلال الدین آشتیانی، قم ۱۳۸۰ ش.


معانی مختلف تناسخ

[ویرایش]

در حوزه‌های گوناگون، مانند کلام و فلسفه و عرفان، تناسخ معانی بسیار مختلفی یافته و حتی در یک حوزه واحد نزد متفکران مختلف معانی اصطلاحی دیگری پیدا کرده است.

وجه اشتراک میان معتقدان به تناسخ

[ویرایش]

تنها وجه اشتراک میان معتقدان به تناسخ، عقیده به انتقال روح از جسمی به جسم دیگر است، اما در مورد علت و نوع و سرانجامِ تناسخ عقیده واحدی مشاهده نمی‌شود. بعضی فقط به انتقال روح انسان به جسم انسان دیگر معتقدند، بعضی انتقال روح انسان به بدن حیوانات را هم جایز می‌دانند، و بعضی انتقال به گیاه و جماد را هم می‌پذیرند
[۳۰] ابن حزم، الفصل فی الملل و الاهواء و النحل، ج۱، ص۱۶۶، چاپ محمدابراهیم نصر و عبدالرحمان عمیره، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
[۳۱] محمد بن عمر فخررازی، المطالب العالیة من العلم الالهی، ج۷، ص۲۰۱، چاپ احمد حجازی سقا، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
فخررازی، ۱۳۴۱، ج ۱، ص ۳۲۳؛.
[۳۲] عزیزالدین بن محمد نسفی، کشف الحقایق، ج۱، ص۱۸۹ـ۱۹۰، چاپ احمد مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۵۹ ش.
[۳۳] حسن بن یوسف علامه حلّی، الاسرار الخفیّة فی العلوم العقلیّة، ج۱، ص۳۹۹، قم ۱۳۷۹ ش.
[۳۴] دایرة المعارف دین، ذیل "transmigration".


جهت سیر روح

[ویرایش]

در باره جهت سیر روح نیز عقاید متفاوت است؛ بعضی فقط به سیرصعودی روح قائل‌اند و بعضی سیر نزولی را هم قبول دارند.

تناسخیه

[ویرایش]

در باره «تناسخیه» گفته‌اند که به عقیده اینان روح همواره از بدنی به بدن دیگر می‌رود و این سیر هرگز به پایان نمی‌رسد، بنابراین بهشت و دوزخ در همین دنیاست، بهشت صورت‌های نیکو و لذات دنیوی است و دوزخ صورت‌های زشت مثل تن بیمار یا ناقص یا بدن حیوانات پست و رنج‌های دنیوی.
[۳۵] محمد بن احمد ملطی، التنبیه و الرّد علی اهل الاهواء و البدع، ج۱، ص۲۷، چاپ محمدزاهدبن حسن کوثری، (قاهره) ۱۳۶۹.
[۳۶] محمد بن احمد ملطی، التنبیه و الرّد علی اهل الاهواء و البدع، ج۱، ص۲۹، چاپ محمدزاهدبن حسن کوثری، (قاهره) ۱۳۶۹.
[۳۷] عبدالقاهربن طاهر بغدادی، کتاب اصول الدین، ج۱، ص۲۳۵، استانبول ۱۳۴۶/ ۱۹۲۸، چاپ افست بیروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
[۳۸] هفتادوسه ملت، یا، ج۱، ص۳۰ـ۳۱، اعتقادات مذاهب: رساله ای در فرق اسلام از آثار قرن هشتم هجری، چاپ محمدجواد مشکور، تهران: عطائی، (۱۳۴۱ ش).
[۳۹] احمد بن یحیی مهدی لدین اللّه، کتاب المنیة و الامل فی شرح الملل و النحل، ج۱، ص۷۳ـ۷۴، چاپ محمدجواد مشکور، ۱۹۸۸.
نامتناهی بودن سیر تناسخ، افراط‌ی‌‌ترین عقیده‌ای است که به تناسخیه نسبت داده‌اند، اما در حقیقت بسیاری از معتقدان به تناسخ، بنا به تبیین خود از علت تناسخ، این سیر را متناهی دانسته اند.
[۴۰] محمد بن مبارکشاه میرک بخاری، شرح حکمة العین، ج۱، ص۳۷۴، چاپ جعفر زاهدی، مشهد ۱۳۵۳ ش.


عقاید درباره موجبات وقوع تناسخ

[ویرایش]


← عقیده اول


در این میان دو نوع عقیده در باره موجبات وقوع تناسخ می‌توان تشخیص داد: یکی این‌که تناسخ کیفر بدکاران است و روح با عذاب دیدن در بدن‌های پست، تطهیر می‌شود.

← عقیده دوم


نوع دوم که می‌تواند تعبیر پیچیده‌تری از نوع اول باشد مبتنی بر فرض روح مجرد و عمدتاً نفی مدخلیت جسم انسان در هویت اوست.
[۴۱] محمد بن احمد ملطی، التنبیه و الرّد علی اهل الاهواء و البدع، ج۱، ص۲۷، چاپ محمدزاهدبن حسن کوثری، (قاهره) ۱۳۶۹.
[۴۲] احمدبن عبداللّه کرمانی، الاقوال الذهبیّة، ج۱، ص۸۴، چاپ مصطفی غالب، بیروت ۱۹۷۷.
[۴۳] علی بن حسین علم الهدی، رسائل الشریف المرتضی، ج۴، ص۳۰، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۰۵/۱۴۱۰.
طبق این عقیده که صورت‌ها و تجلیات مختلفی دارد، روح یا نفس اگر پس از مرگ به تجرد کامل و قطع پیوند با جهان مادّی نرسیده باشد، ناگزیر در اجساد می‌ماند تا این تجرد حاصل شود. همین نوع دوم است که نزد فیلسوفانِ معتقد به تناسخ دیده می‌شود.

تناهی یا عدم تناهی سیر تناسخ

[ویرایش]

مطابق با تناهی یا عدم تناهیِ سیرِ تناسخ، معتقدان به دو دسته می‌شوند، دسته‌ای فقط وجود جهان مادّی را تأیید می‌کنند و دسته دیگر به معاد مطابق تعالیم ادیان نیز معتقدند.
[۴۴] عبدالقاهربن طاهر بغدادی، الفرق بین الفرق، ج۱، ص۱۱۶، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت: دارالمعرفه، ۱۳۹۰۰.
[۴۵] احمد بن یحیی مهدی لدین اللّه، کتاب المنیة و الامل فی شرح الملل و النحل، ج۱، ص۷۴، چاپ محمدجواد مشکور، ۱۹۸۸.
به کسانی که تناسخ را همیشگی دانسته‌اند، این نسبت را داده‌اند که تجرد روح در میان ایشان پذیرفته نیست و روح را جرمانی و منطبع در جسم می‌دانند، اما نزد ایشان نیز ممکن است بعضی روح را از سنخ جسمانیات ندانند.
[۴۶] محمد بن محمود شهرزوری، شرح حکمة الاشراق، ج۱، ص۵۱۹، چاپ حسین ضیائی تربتی، تهران ۱۳۸۰ ش.
[۴۷] سفر چهارم، ج ۲، ص ۷، محمد بن ابراهیم صدرالدین شیرازی، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، تهران ۱۳۳۷ ش، چاپ افست قم.
همچنین به رغم آن‌که بعضی
[۴۸] محمد بن عبیداللّه ابوالمعالی، بیان الادیان در شرح ادیان و مذاهب جاهلی و اسلامی، ج۱، ص۳۶، چاپ عباس اقبال آشتیانی و محمدتقی دانش پژوه، به اهتمام محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۷۶ ش.
[۴۹] ابن میثم، قواعدالمرام فی علم الکلام، ج۱، ص۱۵۳، قم ۱۳۹۸.
[۵۰] حسن بن یوسف علامه حلّی، ایضاح المقاصد من حکمة عین القواعد، ج۱، ص۲۴۴، یا، شرح حکمة العین، چاپ علینقی منزوی، تهران ۱۳۳۷ ش.
[۵۱] مسعود بن عمر تفتازانی، شرح المقاصد، ج۵، ص۹۰، چاپ عبدالرحمان عمیره، قاهره ۱۴۰۹/۱۹۸۹، چاپ افست قم ۱۳۷۰ـ ۱۳۷۱ ش.
اعتقاد به تناسخ را مرتبط با اعتقاد به قِدمِ عالم و نفوس فرض کرده‌اند، چنین ارتباطی ضروری نیست و معتقدان به تناسخ می‌توانند معتقد به حدوث هم باشند.
[۵۲] محمد بن عمر فخررازی، المطالب العالیة من العلم الالهی، ج۷، ص۲۰۱، چاپ احمد حجازی سقا، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) علاوه بر قرآن.
(۲) جلال الدین آشتیانی، شرح بر زادالمسافر ملاصدرا: معاد جسمانی، تهران ۱۳۷۹ ش.
(۳) آقابزرگ طهرانی.
(۴) ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۸۵ـ۱۳۸۷/ ۱۹۶۵ـ۱۹۶۷، چاپ افست بیروت.
(۵) ابن بابویه، الاعتقادات، چاپ عصام عبدالسید، قم ۱۴۱۴.
(۶) ابن بابویه، عیون اخبارالرضا، چاپ حسین اعلمی، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
(۷) ابن جوزی، تلبیس ابلیس، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
(۸) ابن حجر عسقلانی، فتح الباری: شرح صحیح البخاری، بیروت: دارالمعرفه.
(۹) ابن حزم، الفصل فی الملل و الاهواء و النحل، چاپ محمدابراهیم نصر و عبدالرحمان عمیره، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
(۱۰) ابن حزم، المحلّی '، چاپ احمد محمد شاکر، بیروت: دارالجیل.
(۱۱) ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون یا العبر.
(۱۲) ابن داوود حلّی، کتاب الرجال، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۹۲/۱۹۷۲، چاپ افست قم.
(۱۳) ابن سینا، الاشارات و التنبیهات، مع الشرح لنصیرالدین طوسی و شرح الشرح لقطب الدین رازی، تهران ۱۴۰۳.
(۱۴) ابن سینا، رسالة اضحویة فی امرالمعاد، چاپ سلیمان دنیا، مصر ۱۳۶۸/۱۹۴۹.
(۱۵) ابن سینا، المبدأ و المعاد، چاپ عبداللّه نورانی، تهران ۱۳۶۳ ش.
(۱۶) ابن سینا، النجاة من الغرق فی بحرالضلالات، چاپ محمدتقی دانش پژوه، تهران ۱۳۷۹ ش.
(۱۷) ابن سینا، النفس من کتاب الشفاء، چاپ حسن زاده آملی، قم ۱۳۷۵ ش.
(۱۸) ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱/ ۱۹۹۵ـ۲۰۰۰.
(۱۹) ابن فارس، معجم مقاییس اللغة، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قم ۱۴۰۴.
(۲۰) ابن قدامه مقدسی، الشرح الکبیر، در ابن قدامه، المغنی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۲۱) ابن قیّم جوزیّه، هدایة الحیاری فی الرد علی الیهود و النصاری، چاپ سیف الدین کاتب، بیروت (۱۴۰۰/ ۱۹۸۰).
(۲۲) ابن کثیر، البدایة و النهایة، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۰۸.
(۲۳) ابن منظور، لسان العرب.
(۲۴) ابن میثم، قواعدالمرام فی علم الکلام، قم ۱۳۹۸.
(۲۵) ابن ندیم، الفهرست.
(۲۶) محمد بن عبیداللّه ابوالمعالی، بیان الادیان در شرح ادیان و مذاهب جاهلی و اسلامی، چاپ عباس اقبال آشتیانی و محمدتقی دانش پژوه، به اهتمام محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۷۶ ش.
(۲۷) ابوبکربن میمون، شرح الارشاد، چاپ احمد حجازی احمد سقا، قاهره ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
(۲۸) ابوحاتم رازی، اعلام النبوة، چاپ صلاح صاوی و غلامرضا اعوانی، تهران ۱۳۵۶ ش.
(۲۹) ابوحاتم رازی، کتاب الاصلاح، چاپ حسن مینوچهر و مهدی محقق، تهران ۱۳۷۷ ش.
(۳۰) ابوریحان بیرونی، کتاب البیرونی فی تحقیق ماللهند، حیدرآباد دکن ۱۳۷۷/۱۹۵۸.
(۳۱) نجلا ابوعزالدین، الدروز فی التاریخ، بیروت ۱۹۹۰.
(۳۲) ابونصر سراج، کتاب اللّمع فی التصوف، چاپ رینولد آلن نیکلسون، لیدن ۱۹۱۴، چاپ افست تهران.
(۳۳) اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفاء و خلان الوفاء، قم ۱۴۰۵.
(۳۴) شهفور بن طاهر اسفراینی، التبصیر فی الدین و تمییز الفرقة الناجیة عن الفرق الهالکین، چاپ محمد زاهد کوثری، قاهره ۱۳۵۹/۱۹۴۰.
(۳۵) سعد بن عبداللّه اشعری، کتاب المقالات و الفرق، چاپ محمدجواد مشکور، تهران ۱۳۶۱ ش.
(۳۶) علی بن اسماعیل اشعری، کتاب مقالات الاسلامییّن و اختلاف المصلّین، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
(۳۷) زابینه اشمیتکه، «نظریه تناسخ نفس از نظر شهاب الدین سهروردی و پیروانش»، در مجموعه مقالات همایش جهانی حکیم ملاصدرا، اول خردادماه ۱۳۷۸ ـ تهران، ج ۳: ملاصدرا و مطالعات تطبیقی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، ۱۳۸۰ ش.
(۳۸) افلاطون، دوره آثار افلاطون، ترجمه محمدحسن لطفی و رضا کاویانی، رساله ۱۱: فایدون، تهران ۱۳۸۰ ش.
(۳۹) عبدالملک بن عبداللّه امام الحرمین، کتاب الارشاد، چاپ محمدیوسف موسی و علی عبدالمنعم عبدالحمید، مصر ۱۳۶۹/۱۹۵۰.
(۴۰) عبدالحسین امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، ج ۲، بیروت ۱۳۹۷/۱۹۷۷.
(۴۱) عبدالقاهربن طاهر بغدادی، الفرق بین الفرق، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت: دارالمعرفه، ۱۳۹۰۰.
(۴۲) عبدالقاهربن طاهر بغدادی، کتاب اصول الدین، استانبول ۱۳۴۶/ ۱۹۲۸، چاپ افست بیروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
(۴۳) عبدالقاهربن طاهر بغدادی، کتاب الملل و النحل، چاپ البیرنصری نادر، بیروت ۱۹۷۰.
(۴۴) بهمنیار بن مرزبان، التحصیل، تصحیح مرتضی مطهری، تهران ۱۳۷۵ ش.
(۴۵) تبصرة العوام فی معرفة مقالات الانام، منسوب به سیدمرتضی بن داعی حسنی رازی، چاپ عباس اقبال، تهران ۱۳۶۴ ش.
(۴۶) علی بن محمد ترکه اصفهانی، اطوار ثلاثه، چاپ حسین داوودی، در معارف، دوره ۹، ش ۲ (مرداد ـ آبان ۱۳۷۱).
(۴۷) مسعود بن عمر تفتازانی، شرح المقاصد، چاپ عبدالرحمان عمیره، قاهره ۱۴۰۹/۱۹۸۹، چاپ افست قم ۱۳۷۰ـ ۱۳۷۱ ش.
(۴۸) محمداعلی بن علی تهانوی، موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، چاپ رفیق العجم و علی دحروج، بیروت ۱۹۹۶.
(۴۹) احمد بن علی جصاص، احکام القرآن، چاپ عبدالسلام محمدعلی شاهین، بیروت ۱۴۱۵/۱۹۹۴.
(۵۰) خلیل بن اسحاق جندی، مختصر خلیل، ج ۱، بیروت ۱۴۱۶/۱۹۹۵.
(۵۱) اسماعیل بن حماد جوهری، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطار، قاهره ۱۳۷۶، چاپ افست بیروت ۱۴۰۷.
(۵۲) محمد بن حسن حرّ عاملی، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، قم ۱۴۱۶.
(۵۳) محمد بن حسن حرّ عاملی، الفصول المهمة فی اصول الائمة، چاپ محمدبن محمدحسین قائینی، قم ۱۳۷۶ ش.
(۵۴) محمد بن محمد حطاب، مواهب الجلیل لشرح مختصر خلیل، چاپ زکریا عمیرات، بیروت ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.
(۵۵) خطیب بغدادی، تاریخ بغدادی.
(۵۶) محمد بن احمد خطیب شربینی، مغنی المحتاج الی معرفة معانی الفاظ المنهاج، با تعالیق جوبلی بن ابراهیم شافعی، بیروت: دارالفکر.
(۵۷) محمد بن احمد دسوقی، حاشیة الدسوقی علی الشرح الکبیر، (بیروت) : داراحیاء الکتب العربیه.
(۵۸) علیرضا ذکاوتی قراگزلو، «تناسخ و نحله‌های شعوبی متأخر»، معارف، دوره ۱۷، ش ۲ (مرداد ـ آبان ۱۳۷۹).
(۵۹) محمد بن زکریا رازی، رسائل فلسفیة، ج ۱، چاپ پل کراوس، رساله ۱۰: القول فی النفس و العالم، قاهره ۱۹۳۹، چاپ افست تهران.
(۶۰) محمد بن زکریا رازی، السیرة الفلسفیة، چاپ پل کراوس، ترجمة عباس اقبال، به انضمام شرح احوال و آثار و افکار از مهدی محقق، تهران ۱۳۷۱ ش.
(۶۱) حسین بن محمد راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، چاپ محمد سیدکیلانی، تهران (۱۳۳۲ ش).
(۶۲) وهبه مصطفی زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
(۶۳) هادی بن مهدی سبزواری، شرح المنظومة، چاپ حسن حسن زاده آملی، تهران ۱۴۱۶ـ۱۴۲۲.
(۶۴) یحیی بن حبش سهروردی، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران ۱۳۸۰ ش.
(۶۵) محمود بن عبدالکریم شبستری، مجموعه آثار شیخ محمود شبستری، چاپ صمد موحد، تهران ۱۳۶۵ ش.
(۶۶) عبداللطیف بن ابیطالب شوشتری، تحفة العالم: و، ذیل التحفه، چاپ صمد موحد، تهران ۱۳۶۳ ش.
(۶۷) محمد بن محمود شهرزوری، شرح حکمة الاشراق، چاپ حسین ضیائی تربتی، تهران ۱۳۸۰ ش.
(۶۸) محمد بن عبدالکریم شهرستانی، کتاب نهایة الاقدام فی علم الکلام، چاپ آلفرد گیوم، قاهره.
(۶۹) محمد بن عبدالکریم شهرستانی، الملل و النحل، چاپ محمد سیدکیلانی، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
(۷۰) زین الدین بن علی شهیدثانی، الروضة البهیة فی بشرح اللمعة الدمشقیة، چاپ محمد کلانتر، بیروت ۱۴۱۰.
(۷۱) محمد بن ابراهیم صدرالدین شیرازی، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، تهران ۱۳۳۷ ش، چاپ افست قم.
(۷۲) دایرة المعارف دین.
(۷۳) محمد بن ابراهیم صدرالدین شیرازی، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، با حواشی ملاهادی سبزواری، چاپ جلال الدین آشتیانی، مشهد ۱۳۴۶ ش، چاپ افست تهران ۱۳۶۰ ش.
(۷۴) محمد بن ابراهیم صدرالدین شیرازی، المبدأ و المعاد، چاپ جلال الدین آشتیانی، قم ۱۳۸۰ ش.
(۷۵) طباطبائی، تفسیر المیزان.
(۷۶) احمد بن علی طبرسی، الاحتجاج، چاپ محمدباقر موسوی خرسان، بیروت ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱.
(۷۷) فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان.
(۷۸) فخرالدین بن محمد طریحی، مجمع البحرین، چاپ احمد حسینی، تهران ۱۳۶۲ ش.
(۷۹) محمد بن حسن طوسی، الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، تهران ۱۴۰۰.
(۸۰) محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت.
(۸۱) محمد بن حسن طوسی، کتاب تمهیدالاصول فی علم الکلام، چاپ عبدالمحسن مشکوة الدینی، تهران ۱۳۶۲ ش.
(۸۲) عبدالرحمان بن احمد عضدالدین ایجی، المواقف فی علم الکلام، بیروت: عالم الکتب.
(۸۳) احمد بن محمد علاءالدوله سمنانی، مصنفات فارسی، چاپ نجیب مایل هروی، ۷: بیان الاحسان لاهل العرفان، تهران ۱۳۶۹ ش.
(۸۴) حسن بن یوسف علامه حلّی، الاسرار الخفیّة فی العلوم العقلیّة، قم ۱۳۷۹ ش.
(۸۵) حسن بن یوسف علامه حلّی، ایضاح المقاصد من حکمة عین القواعد، یا، شرح حکمة العین، چاپ علینقی منزوی، تهران ۱۳۳۷ ش.
(۸۶) حسن بن یوسف علامه حلّی، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، چاپ جواد قیومی، (قم) ۱۴۱۷.
(۸۷) حسن بن یوسف علامه حلّی، کشف المراد فی شرح تجریدالاعتقاد، چاپ ابراهیم موسوی زنجانی، قم ۱۳۷۱ ش.
(۸۸) علی بن حسین علم الهدی، رسائل الشریف المرتضی، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۰۵/۱۴۱۰.
(۸۹) علی بن حسین علم الهدی، کتاب تنزیه الانبیاء، بیروت ۱۴۰۸/ ۱۹۸۸.
(۹۰) محمد بن محمد غزالی، تهافت الفلاسفه، چاپ سلیمان دنیا، قاهره ۱۳۹۲/۱۹۷۲.
(۹۱) محمد بن محمد غزالی، فضائح الباطنیه، چاپ عبدالرحمان بدوی، قاهره ۱۳۸۳/۱۹۶۴.
(۹۲) محمدبن محمد فارابی، کتاب آراء اهل المدینة الفاضلة، چاپ البیرنصری نادر، بیروت ۱۹۸۲.
(۹۳) محمد بن عمر فخررازی، البراهین در علم کلام، چاپ محمدباقر سبزواری، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۲ش.
(۹۴) محمد بن عمر فخررازی، شرح عیون الحکمه، چاپ احمد حجازی احمدسقا، تهران ۱۳۷۳ش.
(۹۵) محمد بن عمر فخررازی، محصل افکار المتقدمین و المتأخرین من العلماء و الحکماء و المتکلمین، چاپ طه عبدالرؤوف سعد، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
(۹۶) محمد بن عمر فخررازی، المطالب العالیة من العلم الالهی، چاپ احمد حجازی سقا، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
(۹۷) خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۹.
(۹۸) فلوطین، دوره آثار فلوطین، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۶۶ ش.
(۹۹) قاضی عبدالجباربن احمد، شرح الاصول الخمسة، چاپ عبدالکریم عثمان، قاهره ۱۴۱۶/۱۹۹۶.
(۱۰۰) قاضی عبدالجباربن احمد، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، ج ۱۳، چاپ ابوالعلاء مصنفی، قاهره ۱۳۸۲/۱۹۶۲.
(۱۰۱) محمد بن مسعود قطب الدین شیرازی، درة التاج، بخش ۱، چاپ محمدمشکوة، تهران ۱۳۶۹ش.
(۱۰۲) محمد بن مسعود قطب الدین شیرازی، شرح حکمة الاشراق سهروردی، چاپ عبداللّه نورانی و مهدی محقق، تهران ۱۳۸۰ش.
(۱۰۳) داوود بن محمود قیصری، شرح فصوص الحکم، چاپ جلال الدین آشتیانی، تهران ۱۳۷۵ ش.
(۱۰۴) احمدبن عبداللّه کرمانی، الاقوال الذهبیّة، چاپ مصطفی غالب، بیروت ۱۹۷۷.
(۱۰۵) داوود بن محمود قیصری، راحة العقل، چاپ مصطفی غالب، بیروت ۱۹۶۷.
(۱۰۶) کیخسرو اسفندیار، دبستان مذاهب، چاپ رحیم رضازاده ملک، تهران ۱۳۶۲ ش.
(۱۰۷) محمد بن یحیی لاهیجی، مفاتیح الاعجاز فی بشرح گلشن راز، چاپ کیوان سمیعی، تهران ۱۳۷۴ ش.
(۱۰۸) محمدصالح بن احمد مازندرانی، بشرح اصول الکافی، با تعلیقات ابوالحسن شعرانی، چاپ علی عاشور، بیروت ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰.
(۱۰۹) محمد عبدالرحمان مبارکفوری، تحفة الاحوذی بشرح جامع الترمذی، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
(۱۱۰) مجلسی، بحار الانوار.
(۱۱۱) جعفربن حسن محقق حلّی، المسلک فی اصول الدین، چاپ رضا استادی، مشهد ۱۳۷۳ ش.
(۱۱۲) محمدبن محمد مرتضی زبیدی، تاج العروس من جواهر القاموس، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۴.
(۱۱۳) اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لمذهب التصوف، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ ۱۳۶۶ ش.
(۱۱۴) مسعودی، تنبیه.
(۱۱۵) مفضل بن عمر، کتاب الهفت الشریف من فضائل مولانا جعفرالصادق (ع)، چاپ مصطفی غالب، (بیروت) ۱۹۶۴.
(۱۱۶) محمد بن محمد مفید، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، چاپ مهدی محقق، تهران ۱۳۷۲ ش.
(۱۱۷) محمد بن محمد مفید، تصحیح الاعتقاد بصواب الانتقاد، أو، شرح عقائدالصدوق، قدم له و علق علیه هبة الدین شهرستانی، قم ۱۳۶۳ ش.
(۱۱۸) محمد بن محمد مفید، المسائل السرویّة، چاپ صائب عبدالحمید، قم ۱۴۱۳.
(۱۱۹) مطهر بن طاهر مقدسی، کتاب البدء و التاریخ، چاپ کلمان هوار، پاریس ۱۸۹۹ـ۱۹۱۹، چاپ افست تهران ۱۹۶۲.
(۱۲۰) محمد بن احمد ملطی، التنبیه و الرّد علی اهل الاهواء و البدع، چاپ محمدزاهدبن حسن کوثری، (قاهره) ۱۳۶۹.
(۱۲۱) محمد بن احمد منهاجی أسیوطی، جواهرالعقود و معین القضاة و الموقعین و الشهود، چاپ مسعدعبدالحمید محمد سعدنی، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
(۱۲۲) احمد بن یحیی مهدی لدین اللّه، کتاب المنیة و الامل فی شرح الملل و النحل، چاپ محمدجواد مشکور، ۱۹۸۸.
(۱۲۳) محمد بن مبارکشاه میرک بخاری، شرح حکمة العین، چاپ جعفر زاهدی، مشهد ۱۳۵۳ ش.
(۱۲۴) ناصرخسرو، زادالمسافرین ناصرخسرو علوی، تهران (۱۳۴۱).
(۱۲۵) ناصرخسرو، کتاب خوان الاخوان، چاپ ع قویم، تهران ۱۳۳۸ ش.
(۱۲۶) احمد بن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهرب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
(۱۲۷) عزیزالدین بن محمد نسفی، کتاب الانسان الکامل، چاپ ماری ژان موله، تهران ۱۳۶۲ ش.
(۱۲۸) عزیزالدین بن محمد نسفی، کشف الحقایق، چاپ احمد مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۵۹ ش.
(۱۲۹) حسن بن موسی نوبختی، فرق الشیعة، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۵۵/ ۱۹۳۶.
(۱۳۰) علی بن عثمان هجویری، کشف المحجوب، چاپ و ژوکوفسکی، لنینگراد ۱۹۲۶، چاپ افست تهران ۱۳۷۶ ش.
(۱۳۱) هفتادوسه ملت، یا، اعتقادات مذاهب: رساله ای در فرق اسلام از آثار قرن هشتم هجری، چاپ محمدجواد مشکور، تهران: عطائی، (۱۳۴۱ ش).
(۱۳۲) عبداللّه بن اسعد یافعی، کتاب مرهم العلل المعضلة فی الرد علی ائمة المعتزلة، چاپ محمود محمد محمودحسن نصار، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ذیل «نسخ»، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۹.
۲. حسین بن محمد راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ذیل «نسخ»، چاپ محمد سیدکیلانی، تهران (۱۳۳۲ ش).
۳. ابن فارس، معجم مقاییس اللغة، ذیل «نسخ»، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قم ۱۴۰۴.
۴. محمدبن محمد مرتضی زبیدی، تاج العروس من جواهر القاموس، ذیل «نسخ»، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۴.
۵. ابن قدامه مقدسی، الشرح الکبیر، ج۷، ص۴۱، در ابن قدامه، المغنی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۶. محمد بن احمد خطیب شربینی، مغنی المحتاج الی معرفة معانی الفاظ المنهاج، ج۳، ص۳۶، با تعالیق جوبلی بن ابراهیم شافعی، بیروت: دارالفکر.
۷. زین الدین بن علی شهیدثانی، الروضة البهیة فی بشرح اللمعة الدمشقیة، ج۸، ص۲۵۲ـ۲۵۳، چاپ محمد کلانتر، بیروت ۱۴۱۰.
۸. وهبه مصطفی زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته، ج۸، ص۴۳۳، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۹. «رسخ»، «فسخ»، ذیل «مسخ»، خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۹.
۱۰. «رسخ»، «فسخ»، ذیل «مسخ»، اسماعیل بن حماد جوهری، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطار، قاهره ۱۳۷۶، چاپ افست بیروت ۱۴۰۷.
۱۱. «رسخ»، «فسخ»، ذیل «مسخ»، ابن منظور، لسان العرب.
۱۲. «رسخ»، «فسخ»، ذیل «مسخ»، محمدبن محمد مرتضی زبیدی، تاج العروس من جواهر القاموس، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۴.
۱۳. عبدالرحمان بن احمد عضدالدین ایجی، المواقف فی علم الکلام، ج۱، ص۳۷۴، بیروت: عالم الکتب.
۱۴. محمداعلی بن علی تهانوی، موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، ذیل مادّه، چاپ رفیق العجم و علی دحروج، بیروت ۱۹۹۶.
۱۵. برای تعاریف دیگر رجوع کنید به، ابن حزم، ج۱، ص۱۶۵، الفصل فی الملل و الاهواء و النحل، چاپ محمدابراهیم نصر و عبدالرحمان عمیره، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
۱۶. برای تعاریف دیگر رجوع کنید به، عزیزالدین بن محمد نسفی، ج۱، ص۱۸۷، کشف الحقایق، چاپ احمد مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۵۹ ش.
۱۷. برای تعاریف دیگر رجوع کنید به، حسن بن یوسف علامه حلّی، ج۱، ص۳۹۹، الاسرار الخفیّة فی العلوم العقلیّة، قم ۱۳۷۹ ش.
۱۸. برای تعاریف دیگر رجوع کنید به، هادی بن مهدی سبزواری، ج۵، ص۱۹۵، شرح المنظومة، چاپ حسن حسن زاده آملی، تهران ۱۴۱۶ـ۱۴۲۲.
۱۹. محمد بن عبیداللّه ابوالمعالی، بیان الادیان در شرح ادیان و مذاهب جاهلی و اسلامی، ج۱، ص۳۶، چاپ عباس اقبال آشتیانی و محمدتقی دانش پژوه، به اهتمام محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۷۶ ش.
۲۰. تبصرة العوام فی معرفة مقالات الانام، منسوب به سیدمرتضی بن داعی حسنی رازی، ج۱، ص۸۷، چاپ عباس اقبال، تهران ۱۳۶۴ ش.
۲۱. عبدالرحمان بن احمد عضدالدین ایجی، المواقف فی علم الکلام، ج۱، ص۳۷۴، بیروت: عالم الکتب.
۲۲. محمداعلی بن علی تهانوی، موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، ذیل مادّه، چاپ رفیق العجم و علی دحروج، بیروت ۱۹۹۶.
۲۳. ابوریحان بیرونی، کتاب البیرونی فی تحقیق ماللهند، ج۱، ص۴۹، حیدرآباد دکن ۱۳۷۷/۱۹۵۸.
۲۴. محمد بن یحیی لاهیجی، مفاتیح الاعجاز فی بشرح گلشن راز، ج۱، ص۶۵۷، چاپ کیوان سمیعی، تهران ۱۳۷۴ ش.
۲۵. محمد بن عبدالکریم شهرستانی، کتاب نهایة الاقدام فی علم الکلام، ج۱، ص۳۷۸، چاپ آلفرد گیوم، قاهره.
۲۶. احمد بن علی طبرسی، الاحتجاج، ج۲، ص۳۴۴، چاپ محمدباقر موسوی خرسان، بیروت ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱.
۲۷. عزیزالدین بن محمد نسفی، کشف الحقایق، ج۱، ص۱۸۸، چاپ احمد مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۵۹ ش.
۲۸. عبدالرحمان بن احمد عضدالدین ایجی، المواقف فی علم الکلام، ج۱، ص۳۷۴، بیروت: عالم الکتب.
۲۹. محمد بن ابراهیم صدرالدین شیرازی، المبدأ و المعاد، ج۱، ص۴۳۸، چاپ جلال الدین آشتیانی، قم ۱۳۸۰ ش.
۳۰. ابن حزم، الفصل فی الملل و الاهواء و النحل، ج۱، ص۱۶۶، چاپ محمدابراهیم نصر و عبدالرحمان عمیره، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
۳۱. محمد بن عمر فخررازی، المطالب العالیة من العلم الالهی، ج۷، ص۲۰۱، چاپ احمد حجازی سقا، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۳۲. عزیزالدین بن محمد نسفی، کشف الحقایق، ج۱، ص۱۸۹ـ۱۹۰، چاپ احمد مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۵۹ ش.
۳۳. حسن بن یوسف علامه حلّی، الاسرار الخفیّة فی العلوم العقلیّة، ج۱، ص۳۹۹، قم ۱۳۷۹ ش.
۳۴. دایرة المعارف دین، ذیل "transmigration".
۳۵. محمد بن احمد ملطی، التنبیه و الرّد علی اهل الاهواء و البدع، ج۱، ص۲۷، چاپ محمدزاهدبن حسن کوثری، (قاهره) ۱۳۶۹.
۳۶. محمد بن احمد ملطی، التنبیه و الرّد علی اهل الاهواء و البدع، ج۱، ص۲۹، چاپ محمدزاهدبن حسن کوثری، (قاهره) ۱۳۶۹.
۳۷. عبدالقاهربن طاهر بغدادی، کتاب اصول الدین، ج۱، ص۲۳۵، استانبول ۱۳۴۶/ ۱۹۲۸، چاپ افست بیروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
۳۸. هفتادوسه ملت، یا، ج۱، ص۳۰ـ۳۱، اعتقادات مذاهب: رساله ای در فرق اسلام از آثار قرن هشتم هجری، چاپ محمدجواد مشکور، تهران: عطائی، (۱۳۴۱ ش).
۳۹. احمد بن یحیی مهدی لدین اللّه، کتاب المنیة و الامل فی شرح الملل و النحل، ج۱، ص۷۳ـ۷۴، چاپ محمدجواد مشکور، ۱۹۸۸.
۴۰. محمد بن مبارکشاه میرک بخاری، شرح حکمة العین، ج۱، ص۳۷۴، چاپ جعفر زاهدی، مشهد ۱۳۵۳ ش.
۴۱. محمد بن احمد ملطی، التنبیه و الرّد علی اهل الاهواء و البدع، ج۱، ص۲۷، چاپ محمدزاهدبن حسن کوثری، (قاهره) ۱۳۶۹.
۴۲. احمدبن عبداللّه کرمانی، الاقوال الذهبیّة، ج۱، ص۸۴، چاپ مصطفی غالب، بیروت ۱۹۷۷.
۴۳. علی بن حسین علم الهدی، رسائل الشریف المرتضی، ج۴، ص۳۰، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۰۵/۱۴۱۰.
۴۴. عبدالقاهربن طاهر بغدادی، الفرق بین الفرق، ج۱، ص۱۱۶، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت: دارالمعرفه، ۱۳۹۰۰.
۴۵. احمد بن یحیی مهدی لدین اللّه، کتاب المنیة و الامل فی شرح الملل و النحل، ج۱، ص۷۴، چاپ محمدجواد مشکور، ۱۹۸۸.
۴۶. محمد بن محمود شهرزوری، شرح حکمة الاشراق، ج۱، ص۵۱۹، چاپ حسین ضیائی تربتی، تهران ۱۳۸۰ ش.
۴۷. سفر چهارم، ج ۲، ص ۷، محمد بن ابراهیم صدرالدین شیرازی، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، تهران ۱۳۳۷ ش، چاپ افست قم.
۴۸. محمد بن عبیداللّه ابوالمعالی، بیان الادیان در شرح ادیان و مذاهب جاهلی و اسلامی، ج۱، ص۳۶، چاپ عباس اقبال آشتیانی و محمدتقی دانش پژوه، به اهتمام محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۷۶ ش.
۴۹. ابن میثم، قواعدالمرام فی علم الکلام، ج۱، ص۱۵۳، قم ۱۳۹۸.
۵۰. حسن بن یوسف علامه حلّی، ایضاح المقاصد من حکمة عین القواعد، ج۱، ص۲۴۴، یا، شرح حکمة العین، چاپ علینقی منزوی، تهران ۱۳۳۷ ش.
۵۱. مسعود بن عمر تفتازانی، شرح المقاصد، ج۵، ص۹۰، چاپ عبدالرحمان عمیره، قاهره ۱۴۰۹/۱۹۸۹، چاپ افست قم ۱۳۷۰ـ ۱۳۷۱ ش.
۵۲. محمد بن عمر فخررازی، المطالب العالیة من العلم الالهی، ج۷، ص۲۰۱، چاپ احمد حجازی سقا، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.


منابع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «»، شماره۳۹۰۹.    






جعبه ابزار