اندلسذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



اندلس بخشی از شبه جزیره ایبری در جنوب شرقی پرتغال است این منطقه در حاکمیت ۸۰۰ ساله مسلمانان بوده است.


نام گذاری اندلس

[ویرایش]

در نام گذاری اندلس وجوه گوناگون گفته‌اند. برخی بر آنند که کلمه اندلس (در اسپانیایی: Andalucía) از واندلیشیا به معنی سرزمین واندال‌ها، سلسله حاکم بر آن منطقه از۴۲۹ تا ۴۰۸ق. م. است. [۱] [۲]برخی احتمال داده‌اند کلمه اندلس از عبارتی آلمانی به معنی «حصه و سهمی از زمین» گرفته شده باشد. [۳]در احتمال دیگر، گویند که آن جا را به نام نخستین ساکنانش در گذشته‌ها که قومی با نام اندلوش بوده، اندلس نامیده‌اند. [۴] [۵]
در منابع جغرافیایی مسلمانان، جزیره اندلس به همه شبه جزیره ایبری یعنی اسپانیا و پرتغال فعلی و نیز اسپانیای در حاکمیت اسلامی اطلاق می‌شده است [۶] [۷]و مرزهای آن از شرق و شمال به کشورهای روم، از جنوب به مدیترانه، و از غرب به اقیانوس مغربی ختم می‌شد. [۸] [۹]اندلس در دوره حکومت مسلمانان به پنج ولایت تقسیم گردید و در هر ولایت حاکمی مستقل نصب شد. [۱۰]

نام یونانی اندلس

[ویرایش]

نام یونانی این منطقه، ایبریا و تلفظ رومی آن اسپانیا است. [۱۱]شبه جزیره ایبری در جنوب غربی اروپا و شامل اسپانیا و پرتغال بوده و با کوه‌های پیرنه از بقیه اروپا و با تنگه جبل طارق از افریقای شمالی جدا شده است. [۱۲] [۱۳]اندلس امروزه بزرگ‌ترین استان اسپانیا و از نظر تقسیمات کشوری شامل هشت شهر المریه (المریا)، قادش (کادیز)، قرطبه (کردوبا)، غرناطه (گرانادا)، ولبه (اوئلوا)، جیان (خائن)، مالقه (مالاگا)، و اشبیلیه (سیویل) است. [۱۴]اکنون یک میلیون تن مسلمان در اسپانیا زندگی می‌کنند که از این شمار، ۱۰% اسپانیایی و بقیه مهاجرانی از کشورهای اسلامی به ویژه آفریقا هستند. مسلمانان حدود ۵۰ مسجد دارند. [۱۵]

تاریخ سیاسی اندلس

[ویرایش]

فینیقی‌ها در حدود سال ۱۲۰۰ق. م. برای گسترش بازرگانی خود، وارد شبه جزیره ایبری شدند و به تدریج بر منطقه یونان چیره گشتند. در حدود۸۵۰ق. م. کارتاژها جنوب اندلس را تصرف کردند و بعدها میان آنان و رومیان نبردهایی رخ داد که موجب شد رومیان بتوانند تا ۴۰۹م. بر اندلس فرمانروایی کنند. هجوم قبایل بربر و ضعف رومیان و آمدن طوایف واندال و ویزیگوت‌ها از کوه‌های پیرنه باعث انقراض حکومت رومیان بر اندلس شد. ویزیگوت‌ها توانستند تا اوایل سده هشتم م. که مسلمانان وارد اندلس شدند، بر این سرزمین تسلط یابند. [۱۶]هم زمان با آمدن مسلمانان، اندلس از هر جهت دچار ناتوانی بود و ساختار اداری بیماری داشت و هر کس که می‌توانست، بر دیگران ستم می‌کرد. [۱۷] [۱۸]سرزمین اندلس از قدیم به داشتن معادن، [۱۹] محصولات زراعی و تجارت شکوفا شهرت داشت و همین عامل اصلی هجوم اقوام بیگانه به این سرزمین‌های دور بوده است. [۲۰] [۲۱]برخی باور دارند که مسلمانان نه برای سلطه بر دارایی اندلس، بلکه به قصد رهایی اقوام دیگر از جهالت و بردگی و برای گسترش جهاد اسلامی و نبرد در راه خدا، اندلس را فتح کردند و تاکید بر عامل و انگیزه مادی، ساخته پندار خاورشناسان است. [۲۲]در منابع، فتح مغرب اسلامی تا هنگام فتح اندلس، به صورت تدریجی و در هشت مرحله وصف شده که در هر مرحله، بخشی از سرزمین‌ها به تصرف مسلمانان درمی آمد تا این که فتح اندلس، این فتوحات را کامل کرد. [۲۳]

موسی بن نصیر

[ویرایش]

به سال ۹۲ق. موسی بن نصیر، حاکم افریقیه، سپاهی به فرماندهی غلام خود، طارق بن زیاد، روانه اندلس کرد. طارق با همکاری و حمایت شورشیان مخالف ویزیگوت‌ها، توانست به آسانی پاره‌ای از شهرهای اندلس را تصرف نماید و به سوی شمال رود و در کمتر از یک سال همه مناطق اندلس را تسخیر کند. [۲۴]موسی بن نصیر در ۹۳ق. از جبل طارق گذشت و به شمال شبه جزیره ایبری رفت و راهی طلیطله شد و طارق به استقبالش آمد. موسی بن نصیر نبردهایی فراوان با اروپاییان به ویژه فرانسویان کرد و پیروزی‌های بزرگی نصیب مسلمانان نمود. [۲۵]او دژهای اندلس را مستحکم کرد و فرزندش را به جای خویش گماشت. [۲۶]آن گاه که سلیمان بن عبدالملک به خلافت رسید، موسی بن نصیر را زندانی و جریمه کرد و فرمان داد فرزندش را به قتل برسانند. در این دوره، اندلس بخشی از ولایت افریقیه در قلمرو خلافت دمشق بود و حاکمان آن جا را والیان افریقیه (تونس فعلی) که در قیروان اقامت داشتند، تعیین می‌کردند. در نصب والیان، از سیاستی ویژه پیروی می‌شد و هیچگاه حکومت با دوام به این والیان سپرده نمی‌شد. [۲۷] [۲۸]به سال ۱۰۰ق. عمر بن عبدالعزیز، سمح بن مالک خولانی را که در کشورداری و جنگاوری شهرت داشت، به امارت اندلس برگزید. سمح خولانی اصلاحات عمرانی و مالی در اندلس صورت داد و سرکشان را مهار کرد و فتوحات را ادامه داد و تا جنوب فرانسه پیش رفت. [۲۹]او نخستین کسی بود که قرطبه را به پایتختی برگزید. تا سده پنجم ق. این شهر همچنان پایتخت بود. [۳۰]

تقسیم بندی تاریخ اندلس

[ویرایش]

تاریخ اندلس در دوران ۸۰۰ ساله مسلمانان به چند دوره تقسیم می‌شود: از ۹۲ تا ۱۳۸ق. یعنی فتح اسپانیا به دست طارق بن زیاد تا روی کارآمدن امویان اندلس. از ۱۳۸ تا ۴۲۲ق. که حکومت امویان اندلس به طول انجامید و در این دوره، بیش از ۱۶ امیر اموی، از عبدالرحمن داخل تا هشام بن محمد، به حکومت رسیدند. [۳۱] [۳۲]در روزگار اموی، تختگاه امیران از طلیطله (تولدو) که در روزگار گوت‌ها اعتبار داشت، به قرطبه تغییر یافت. [۳۳] [۳۴] [۳۵]فاطمیان همواره در ستیز با حاکمان اندلس بودند؛ اما نتواستند بر آن سرزمین چیره شوند. [۳۶] [۳۷]از۴۲۲ تا ۴۷۹ق. که دوره ملوک الطوایفی بود و حدود ۳۹ حاکم محلی در سرزمین‌های گوناگون اندلس به حکومت رسیدند. [۳۸] [۳۹]از ۴۷۹ تا ۵۴۳ق. که دوره حکومت مرابطون بود و یوسف بن تاشفین مرابطی در نبرد با شاه کاستیل در۴۷۹ق. در زلاقه نزدیک بطلیوس، بیشتر سرزمین‌های از دست رفته را بازگرداند و چند سال بعد ملوک طوایف را از میان برد و تنها به هودیان اجازه داد تا در سرقسطه (زاراگزا) باقی بمانند. [۴۰] [۴۱]از۵۴۳ تا ۶۳۲ق. که دوره حکومت موحدون بود و اندلس دچار نابسامانی شد و مسیحیان سرزمین‌های بسیار را تصرف کردند. در اواخر سده هفتم ق. جز در غرناطه و چند شهر کوچک، جایی برای حکومت مسلمانان باقی نمانده بود. [۴۲] [۴۳]از سال ۶۳۲ تا ۸۹۷ق. حکومت خاندان بنی نصر برقرار گشت. اما پس از سقوط موحدون و سیطره مسیحیان بر سراسر اسپانیا، حاکمیت مسلمانان بر سرزمین‌های اندلس یکسره برچیده شد. مسیحیان پس از سلطه بر سرزمین اندلس، برای خوارشماری، باقیمانده مسلمانان اندلس را موریسکوها (مور کوچک یا به اصطلاح عربی مدجنین [۴۴] نامیدند. [۴۵]

جمعیت شناسی اندلس

[ویرایش]

نخستین مهاجران عرب به اندلس، سپاه ۱۸۰۰۰ نفری موسی بن نصیر بود که به سال ۹۳ق. وارد اندلس شدند. سپس حر بن عبدالرحمن، حکمران اندلس، به سال ۹۷ق. تعداد ۴۰۰ تن را از افریقیه همراه خود آورد. [۴۶]با این که بخش عظیمی از جمعیت اندلس که مولدون نامیده می‌شدند، اسلام آوردند، شماری نیز مسیحی باقی ماندند که به دلیل پایبندی به سبک و سنت اسلامی و تکلم به عربی، مستعربون نامیده شدند. اینان چشم حمایت به ناحیه مسیحی شمال اندلس داشتند. [۴۷] [۴۸] [۴۹]در روزگار امویان اندلس، خاندان عربی حاکم و شماری از خاندان‌های عرب که در اندلس توطن یافته بودند، با بومیان تازه مسلمان و مسیحیان در یک نظام اجتماعی، سازمان یافتند. [۵۰] بنی امیه به محض سلطه بر منطقه درباره دیگر گروه‌ها و نژادها سخت گیری کردند و شیوه تعصب عربی و بدبینی به موالی را در پیش گرفتند. [۵۱]بربرها نیز قوم بومی آن سرزمین‌ها بودند. [۵۲] [۵۳]در این میان، یهودیان اندلس نیز از تسامح مردم عرب بهره بردند و در روزگار ملوک الطوایف به قدرتی روزافزون دست یافتند. [۵۴]بعدها در دوره موحدون با یهودیان برخوردی قهرآمیز صورت گرفت و آن‌ها ناچار به ترک اندلس شدند. [۵۵]

فرهنگ و علوم اسلامی اندلس

[ویرایش]

در اندلس تمدنی شکوفا سر برآورد که سابقه نداشت. ویژگی این تمدن، تسامح و مدارای فرهنگی و همزیستی مسالمت آمیز بود. در برابر، ارباب کلیسا همواره در گسترش نفرت و دشمنی کوشیدند و از هر وسیله بهره بردند تا مسلمانان را از دین و فرهنگ و سنت خود بیرون کنند. [۵۶]از سده اول ق. کسانی از اندلس به بخارا و از بغداد به قرطبه می‌رفتند. در این زمینه، از یک فقیه اندلسی به نام اسعد الخیر انصاری اندلسی (م. ۵۴۱ق.) یاد می‌کنند که چون به سرزمین دوردست چین سفر کرد، به عنوان «چینی» شهرت یافت. [۵۷]
مذهب رسمی در اندلس، مالکی بود که از اواخر سده دوم ق. از روزگار عبدالرحمن داخل تثبیت یافت. [۵۸]زمینه رشد این مکتب فقهی، بیشتر مربوط به شاگردان یا استادانی بود که هواداری از مذهب مالکی را رواج دادند و تبدیل به مذهب غالب کردند. [۵۹]

دانش های اسلامی در اندلس

[ویرایش]

در سده دوم ق. دانش‌های اسلامی که در شرق گسترش و تکامل یافته بود، به اندلس نفوذ کرد. در حدیث، تفسیر و علوم قرآنی به ویژه در قرائت، گرایش به دانش مردم مدینه بود و روایت ورش، راوی مصری نافع، مورد توجه اندلسیان بود. قرائت نافع تا پایان سده چهارم ق. در اندلس غلبه داشت. محمد بن عمر خیرون معافری نخستین کسی بود که در قرائت نافع پژوهش کرد. او به مکه آمد و حج نیز به جا آورد. [۶۰]در حوزه عرفان، فلسفه، کلام و دیگر علوم عقلی، متفکرانی بزرگ مانند ابن مسره (م. ۳۱۹ق.) ، ابن جبیرول (م. ۴۵۰ق.) ، ابن حزم اندلسی (م. ۴۵۶ق.) ، ابن باجه (م. ۵۳۳ق.) ، ابن طفیل (م. ۵۸۱ق.) ، ابن رشد قرطبی (م. ۵۹۵ق.) ، و ابن سبعین (م. ۶۶۹ق.) برخاستند و در رشد و تحول علوم عقلی نقش ایفا کردند. در عرفان نظری، ابن عربی (م. ۶۳۸ق.) شخصیتی ممتاز و بنیان گذار است. او مدتی مجاور مکه شد و کتاب الفتوحات المکیه او محصول این دوران است. [۶۱]در اندلس، علوم عقلی به افول و انحطاط دچار شده بود. [۶۲]

← دانش نجوم در اندلس


در دانش نجوم، اندلسیان به انتقاد از هیات بطلمیوسی پرداختند و هیاتی جدید پیشنهاد کردند. تاثیر غیر مستقیم نجوم اسلامی اندلس بر دیدگاه‌های اروپاییانی چون کپرنیک و کپلر و گالیله ، موجب انقلاب در این دانش شد. [۶۳]مسلمانان اندلس در علوم و فنون گوناگون از ریاضی و جبر، ستاره شناسی، علوم طبیعی، مکانیک و پزشکی تا هنر و زیبایی شناسی پیشرفت کردند و آثاری مهم نگاشتند. [۶۴]در داروشناسی، ابن وافد، غافقی، ادریسی جغرافیدان، اشبیلی و ابن بیطار، در تحولات این دانش اثر گذاشتند. با این که دانش ستاره شناسی رونقی گسترده یافت، در ریاضیات تنها همان بخش که به مسائل ارث مربوط بود، رواج گرفت. [۶۵]

← دانش تاریخ


دانش تاریخ در اندلس از همان سده‌های نخستین مورد توجه بود. از عبدالملک بن حبیب مرداسی قرطبی (م. ۲۳۹ق.) که حج گزارد و به مدینه نزد مالک بن انس آمد، به عنوان نخستین تاریخ نگار اندلس یاد کرده‌اند. [۶۶]تاریخ نگاری در نیمه دوم سده پنجم ق. در اندلس به اوج رسید و گروهی از بزرگ‌ترین تاریخ نگاران اندلسی تدوین تاریخ را به کمال رساندند. واپسین تاریخ نگار بزرگ اندلس، لسان الدین ابن خطیب (م. ۷۷۶ق.) نگارنده الاحاطة فی اخبار غرناطه است. [۶۷]عرب‌های اندلس با وجود بیم از اقیانوس اطلس که در خاطرشان به دریای خوفناک ظلمات پیوسته بود، در کار اکتشاف آن کوشش بسیار کردند. [۶۸]
سبکی ویژه در شعرسرایی موسوم به موشحات با تنوعاتش در اندلس شکل گرفت و رشد یافت. دلبستگی ادیبان و دانشوران اندلس به مشرق، افزون بر شوق زیارت حرمین، به این دلیل نیز بود که اندلسیان در ادبیات و فرهنگ، تابع شرق بودند و راه و رسم شرقیان را در نوشتن و گفتن پی گیری می‌کردند. [۶۹]
خلیفه اموی، حکم دوم، در قرطبه کتابخانه‌ای بزرگ بنیاد نهاد که حدود ۰۰۰/۴۰۰ جلد کتاب داشت. در دوران اموی در غرناطه، ۷۰ کتابخانه عمومی وجود داشت. در کتابخانه سلطان مراکش که هنگام عزیمت از اندلس آن را در یک کشتی به مقصد فرستاد و در راه به دست دزدان دریایی افتاد، ۰۰۰/۳۰۰ تا ۰۰۰/۴۰۰ کتاب بود. همین کتاب‌ها به دست فیلیپ سوم پادشاه اسپانیا افتاد و هسته اصلی کتابخانه معروف اسکوریال شد. [۷۰]

معماری اندلس

[ویرایش]

معماری اندلس و به کار گیری نقوش تزیینی ویژه و سبکی خاص که به معماری اندلسی شهرت یافته، نشان دهنده رشد فنون، هنرها و صنعت‌ها در غرب اسلامی است. مسجد جامع قرطبه و ساختار قوس‌ها، طاق‌ها، آجرهای سرخ رنگ، سنگ سفید، تنوع رنگ‌ها و نقش‌های آن‌ها ویژگی این گونه معماری است. [۷۱]میدان‌ها و قصرهای قرطبه از نظر معماری و هنر شهرسازی قابل توجه هستند. [۷۲]قصر و شهر الزهراء از آثار ماندگار معماری اندلسی روزگار امویان است که در هشت کیلومتری شمال غربی قرطبه قرار داشته است. [۷۳] [۷۴]در معماری مدینة الزهراء، کنده کاری‌های انجام یافته روی سنگ به جای گچ، یک پدیده نو در معماری تلقی شده است. [۷۵]الزهراء بعدها ویران شد و از ۱۹۱۰م. باستان شناسان به کاوش در آن جا پرداختند.

حج گزاری و راه حج اندلس

[ویرایش]

افزون بر حرمین و اهتمام کلی مسلمانان اندلس و مغرب به حج گزاری، بهره بردن از مراکز و مدارس علمی و نهادهای فرهنگی عراق، خراسان، شام و مصر، انگیزه سفر و کوچ دانشوران و محدثان و ادیبان اندلسی می‌شد. [۷۶]بعد از فتح اندلس، مسلمانان به ثروت‌ها و گوهرهای گرانبهای بسیار دست یافتند. برای نمونه، در میان این یافته‌ها، گوهرهای گرانبهای متعلق به حضرت سلیمان با نام مائده سلیمان به دست آمد که از طلای خالص بود و حلقه‌هایی از طلا و زبرجد داشت و آن را ولید بن عبدالملک در تزیین میزاب (ناودان) کعبه به کار برد. [۷۷] [۷۸] [۷۹]
حاجیان مغربی و اندلسی راهی طولانی برای رسیدن به اسکندریه و قاهره را پیموده، همراه کاروان مصر راهشان را به مکه ادامه می‌دادند. مسیر این حاجیان یک بار از سمت سیسیل (صقلیه) و رسیدن به اسکندریه و از آن جا از طریق زمینی بود. بار دیگر از راه خشکی مسیری را در شمال قاره سیاه پیموده، رهسپار قاهره می‌شدند. [۸۰]در دوره فاطمیان، در قرن چهارم و پنجم ق. بیشتر حاجیان اندلس و نیز اهل مغرب و افریقیه از راه دریایی و خشکی به مصر می‌رسیدند و سپس از راه مصر و در منازل به سفر ادامه می‌دادند. [۸۱]مسیر دریایی حاجیان اندلس به طور تقریبی بر همان مسیر سفر ابن جبیر منطبق است. اندلسیان مشتاق حجاز و حج و طالبان علم، سفرشان را از یکی از شهرهای اندلس مانند سبته آغاز کرده، سپس از سواحل ساردنی و سیسیل تا بندر اسکندریه آمده، بر نیل نشسته تا قاهره و از آن جا به بندر عیذاب بر کناره دریای سرخ می‌رسیدند. در آن جا حاجیان به کشتی می‌نشستند و آن گاه به جده فرود می‌آمدند و با کاروان به سوی مکه می‌رفتند. در مسیر بازگشت به اندلس، کسانی که قصد رفتن به جزیره اندلس داشتند، از قیروان به تونس رفته، آن گاه برکشتی نشسته، تا محلی به نام تنس می‌رسیدند یا به تاهرت رفته و از آن جا به ناحیه تدمیر رسیده، سپس رهسپار قرطبه می‌گشتند. [۸۲] [۸۳]

← سختی راه حاجیان اندلس


درباره سختی راه حاجیان اندلس، گفته‌های صاحبان تجربه در منابع بازتاب یافته است. از جمله، ابن خلدون به حج گزاران اندلسی و مغربی پند می‌داد که در گذر از این منازل، بیشتر از هرچیز، باید صبر و تحمل داشت. [۸۴]تحمل مشکلات و بلایای این مسیر طولانی، ضرورتی تجربی بود که حتی در سفرنامه‌ها به آن اشاره می‌شد. برخی حج گزاران در مسیر دچار رنج‌های بسیار شده، می‌مردند یا کشته می‌شدند. [۸۵]حاجیان اندلس به دلیل فاصله بسیار با حجاز، مسیر چند هزار کیلومتری را می‌بایست سپری کنند. شاید تحمل این سختی‌ها، لقب الحاج را برای حج گزاران مغرب و اندلس مهم ساخته بود. [۸۶]اعتبار اجتماعی این عنوان نزد اهل اندلس بسیار بوده و خاندان‌هایی که در اندلس به ابن الحاج مشهورند، کم نیستند. [۸۷]
یکی از مشکلات حج گزاران اندلس، اجاره کردن کشتی‌های مسیحیان برای انجام سفر از افریقیه تا اسکندریه بوده است. مشکل دیگر حج گزاران اندلسی، اخذ مالیات (مکوس) بود که بر حسب خواسته باج گیران افزایش می‌یافت و در بندرهای گوناگون مانند صعید، قلزم (دریای سرخ) در مرزهای اسکندریه و فرما [۸۸]گرفته می‌شد. سفرنامه نویسان مغربی واندلسی مانند ابوحامد غرناطی، ابن جبیر، عبدری، ابن بطوطه، تجیبی، و بلوی دیده‌های خود را از سختگیری‌های مالیات بگیران نگاشته‌اند. گزارش ابن مجاور (م. ۶۹۰ق.) که از مناطق شرقی به حج آمده و شاهد سخت گیری بر مغربیان و اندلسیان و اخذ مالیات افزون بر توانشان بود، تاییدی بر گزارش سفرنامه نویسان اندلسی است. بر این اساس، پاره‌ای از فقیهان اندلسی و مغربی در مواقع خطر وجوب حج را از مردمان این سرزمین‌ها ساقط دانسته‌اند. ابوبکر طرطوشی، ابوبکر بن العربی، ابن رشد، لخمی، ابن طلحه، و ابوعمران فاسی نظریات و فتاوای فقهی در این زمینه طرح کرده و حج گزار اندلسی را در پاره‌ای از زمان‌ها مستطیع ندانسته‌اند. ابن رشد در دیدگاهی فقهی گفته است: حج در زمانه ما (سده ششم ق.) به دلیل عدم استطاعت، از مکلفان ساقط است. [۸۹]کاهش شمار حج گزاران اندلسی دلیل‌های دیگر نیز داشت. برای نمونه، در سده هشتم و نهم ق. به دلیل این که دانشوران مناطق غرب اسلامی، مردم را به جهاد فراخوانده و آن را بر حج برتری داده بودند، شمار حاجیان کاهش یافت. [۹۰]
میقات اهل مغرب و اندلس، رابغ بود که در محاذات جحفه قرار داشت. [۹۱]حاجیان اندلسی هنگامی که به سرزمین وحی می‌رسیدند، به مکان‌های مورد توجهشان روی می‌آوردند. از جمله در جایی به نام شعب المبال که در میان دو مازم عرفه قرار داشت، نماز می‌گزاردند. این شعب همان جایی است که رسول خدا در حجة الوداع در آن فرود آمد و وضو ساخت و نماز مغرب و عشا به جای آورد. [۹۲] [۹۳]

دانشوران حج گزار اندلس

[ویرایش]

بهره بردن از محضر دانشورانی چون مالک بن انس که در اندلس شهرت یافته بود، [۹۴] در اواخر سده دوم ق. یکی از علل رواج سفر اندلسیان به حجاز بوده است. محمد بن بشیر معافری (م. ۱۹۸ق.) از کسانی است که حج گزارد و با مالک بن انس دیدار کرد. [۹۵]در همین شمار است یحیی بن یحیی لیثی (م. ۲۳۴ق.) از بربرهای مصمودی و راوی موطا مالک بن انس که از محدثان مکه مانند سفیان ثوری حدیث شنید و از دانشوران مدینه و مصر نیز بهره برد. [۹۶] [۹۷] فرزند وی که اهل دانش و زهد بود، مجاور مکه شد و همان جا وفات یافت. [۹۸]یکی از نوادگان لیثی که قاضی قرطبه بود، به حج رفت و از دانشوران مکه حدیث شنید. [۹۹]عبدالله بن مسره (م. ۲۸۶ق.) که از اندلس به مکه آمد، توانست در مکه صاحب اموال و مستغلات شود. [۱۰۰]زکریا بن خطاب تطیلی در ۲۹۳ق. به شرق سفر کرد و حج گزارد و در مکه کتاب النسب زبیر بن بکار را از گروهی از اهل دانش آن جا فراگرفت و موطا مالک را نیز از ابراهیم حداد آموخت و روایت کرد. [۱۰۱]قاسم بن ثابت سرقسطی (م. ۳۰۲ق.) که کتاب العین فراهیدی را در اندلس رواج داد، با پدرش به مکه رفت و از برخی محدثان حدیث شنید. [۱۰۲]عبدالرحمن بن خلف اقلیشی به سال ۳۴۹ق. راهی مکه گشت و در آن جا نزد ابوبکر آجری و ابوحفص جمحی به کسب دانش پرداخت. [۱۰۳]محمد بن صالح معافری (م. ۳۸۳ق.) از دانشوران حج گزار اندلس بود که در سفر حج نزد دانشوران بسیار شتافت و از مدارس و مراکز علمی سرزمین‌های شرق دیدن کرد. [۱۰۴] [۱۰۵]معافری یاد شده و ابومحمد اشبیلی (م. ۳۷۲ق.) و ابوعبدالله ورش (م. ۳۹۳ق.) به عنوان سه تن از برجستگان اندلسی سده چهارم ق. معرفی شده‌اند که به شرق سفر کردند و حج گزاردند و از دانش شرقیان بهره بردند. [۱۰۶]افزون بر اینان، دانشورانی چون محمد بن احمد مفرج قرطبی (م. ۳۸۰ق.) یاد کردنی است که از محدثان و دانشوران مکه و مدینه بهره برد و در طلب دانش کوشش بسیار کرد. [۱۰۷]عثمان بن سعید اموی معروف به ابن صیرفی (م. ۴۴۴ق.) از دانشوران علوم قرآن و تفسیر بود و هشت بار حج گزارد. [۱۰۸] [۱۰۹]عمر بن حسن هوزنی (م. ۴۶۰ق.) در مسیر سفر به حجاز، صحیح بخاری را استماع کرد و روایت او را بسیاری از دانشوران اندلسی گزارش و ضبط کردند. [۱۱۰]ابوولید ایوب باجی فقیه، دانشور و متکلم اندلسی (م. ۴۷۴ق.) سالیانی در حجاز ماند و حج گزارد. [۱۱۱]احمد بن عمر عذری (م. ۴۷۸ق.) نه سال در مکه به سر برد و کتاب او نظام المرجان فی المسالک و الممالک اثری مهم در جغرافیا به شمار می‌رود. [۱۱۲]احمد بن عمر معافری، اهل مرسیه، حج گزارد و به خراسان سفر کرد و با دانشوران آن دیار به ویژه دوستان و شاگردان ابوحامد غزالی دیدار کرد. [۱۱۳]محمد بن عبدالرحیم غرناطی معروف به ابوحامد (م. ۵۶۲ق.) که تحفة الالباب و نخبة الاعجاب را نوشت، افزون بر حرمین به شرق اروپا نیز سفر کرد. [۱۱۴]ابوعبدالله مرسی به سال ۵۷۰ق. در مرسیه زاده شد و به حجاز آمد. او همراه قافله حاجیان به مناطق گوناگون سفر کرد و حتی به خراسان آمد. مرسی در علوم گوناگون صاحب نظر و توانا بود و در ۶۵۵ق. وفات یافت. [۱۱۵]محمد بن ابراهیم یقوری نویسنده کتاب اکمال الاکمال به مکه آمد و حج گزارد و به سال ۷۰۷ق. در مراکش وفات یافت. [۱۱۶]درباره زنان حج گزار اندلسی نیز گزارش‌هایی در دست است. [۱۱۷]

مجاورت حرمین

[ویرایش]

دانشوران اندلس اشتیاق فراوان به اقامت در حرمین داشته و در سخنان و سروده‌های خود این تمایل را آشکار کرده‌اند. علی بن احمد مالقی، نحوی و لغت شناس اندلسی، در شعری می‌گوید که جز سکونت در حجاز خواستی دیگر ندارد. [۱۱۸]معمولا شماری از اهل اندلس پس از انجام حج، مجاور حرمین می‌شدند؛ مانند عثمان غماری اندلسی از دانشوران حج گزار که مدتی مجاور مسجدالحرام بود و سپس به زیارت مرقد نبوی رفت و مجاور آن جا شد [۱۱۹]و نیز سید محمد بن عبدالرحمن اندلسی مالکی از دانشوران سده نهم ق. که از جارالله بن فهد قرشی در مکه بهره برد و چندی مجاور حرم مکی بود. [۱۲۰]ابوالقاسم اندلسی نیز از کسانی بود که به مدینه آمد و مجاور حرم نبوی شد. [۱۲۱]

هجرت اندلسیان به مدینه

[ویرایش]

میزان هجرت و مجاورت اندلسیان به حرم نبوی در سده ششم و هفتم ق. هم زمان با نفوذ ممالیک (حک: ۶۴۸-۹۲۳ق.) کاهش یافت و نسبت به همه مجاوران به حدود ۲% (۲۶نفر) رسید؛ زیرا در این هنگام، بیشتر شهرهای اسلامی اندلس به دست مسیحیان افتاده و نفوذ اسلام تنها به غرناطه در جنوب اندلس منحصر شده بود. [۱۲۲]وجود درگیری و استبداد سیاسی در سرزمین‌های مغرب و اندلس، عاملی مهم در مهاجرت به شرق بود. [۱۲۳]بازاریابی برای کالاهای اندلسی، همسانی در مذهب فقهی مالکیان اندلس و مردم مدینه، ضرورت آشنایی و ارتباط با دیگر دانشوران کشورهای اسلامی حاضر در مدینه، و مهم تر از همه شوق زیارت و مجاورت حرم نبوی از دلیل‌های مهاجرت و کوچ فردی و جمعی اهل اندلس به مدینه منوره در سده ۱۲ق. بوده است. نیز نابسامانی اقتصادی و نیاز مالی، بسیاری از مغربیان و اندلسیان دچار تفرقه و در گیری را به مدینه می‌کشاند. [۱۲۴]

کتاب‌های حرمینی اندلسیان

[ویرایش]

دانشوران اندلسی به نوشتن درباره حرمین اهتمام داشته و آثاری مهم نگاشته‌اند. رزین بن معاویه عبدری سرقسطی (م. ۵۲۵ق.) که مدتی مجاور حرمین بوده، دو کتاب با عنوان‌های اخبار دارالهجره و اخبار مکه درباره حرمین و تاریخ مکه و مدینه نوشته که تنها گزارش‌هایی از آن‌ها در منابع پسین بازمانده است.
معجم ما استعجم نوشته ابوعبید بکری اندلسی (م. ۴۸۷ق.) از منابع مهم جغرافیای حجاز و جزیرة العرب است که تنظیم الفبایی دارد و مکان‌های شناخته و ناشناخته حجاز و قبایل مقیم و مهاجر آن جا [۱۲۵]را شناسایی کرده است. بکری، به گفته دوزی، از بزرگ‌ترین جغرافی شناسان اندلس است. وی در کتاب دیگرش، المسالک و الممالک، از راه‌ها و منزل‌ها سخن آورده و سرزمین‌های گوناگون جهان اسلام را شرح داده است. [۱۲۶]
ابن حزم اندلسی کتابی به نام حجة الوداع نوشته و در آن سازگار با روایت‌های اهل سنت، گزارشی از واپسین حج پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم داده است. [۱۲۷]ابومحمد مرجانی قرطبی، دانشور برجسته سده هشتم ق. بهجة النفوس و الاسرار فی تاریخ دار هجرة المختار را به تاریخ مدینه اختصاص داد. کتاب او در ۱۰ باب و فصول گوناگون به تفصیل درباره تحولات، شخصیت‌ها، مکان‌ها و مساجد مدینه سخن گفته است. [۱۲۸]ابوعبدالله محمد بن محمد رعینی اندلسی مکی (م. ۹۵۴ق.) در رساله تتعلق بسدانة البیت الحرام و سبب ولایتهم لذلک درباره تاریخ پرده داری و حجابت کعبه پژوهش کرده است. [۱۲۹]

سفرنامه نویسی

[ویرایش]

سفر اندلسیان به شرق و حرمین، نه تنها برای گزاردن حج، بلکه به شوق فرا گیری علوم دینی و آشنایی با دانشمندان بود. بسیاری از حج گزاران اندلسی، گزارش سفر خود را ثبت کرده‌اند. از لحاظ محتوا و روش نگارش، این سفرنامه‌ها را به چند گونه می‌توان تقسیم نمود: ۱. برخی از این سفرنامه‌ها در میانه راه و سفر نگارش یافته و به شکل روزنوشت بوده، مانند رحله عبدری. ۲. دسته‌ای دیگر حاصل مذاکرات و مباحثات علمی با دانشورانی بوده که فرد مسافر حج گزار با آن‌ها دیدار کرده، مانند سفرنامه ابن رشید فهری. ۳. شماری دیگر پس از انجام سفر نگارش یافته‌اند. [۱۳۰]
از لحاظ موضوعی، سفرنامه نویسان اندلسی و مغربی در دیده‌ها و گزارش‌های خود، بر موضوعات گوناگون از جمله تجارت، اقتصاد و کشاورزی، مالیات و اوقاف، آداب و اخلاق عمومی شرقیان، خوراک، پوشاک، سیاست، فرقه‌ها و متصوفه، مدارس دینی، اهل فکر و علم ، مجالس وعظ و ذکر به ویژه فرهنگ عمومی حجاز، و رفتار مردمان ساکن حرمین توجه نشان داده‌اند. [۱۳۱]سفرنامه‌های اندلسی منبعی مهم در شناخت زندگانی فرهنگی و محیط و مراکز علمی شرق و حجاز و دانشوران اسلامی است. از این رو، این سفرنامه‌ها حلقه رابط میان شرق و غرب اسلامی تلقی شده‌اند. [۱۳۲]

گستردگی اوقاف

[ویرایش]

از نکات مورد توجه سفرنامه نویسان اندلسی، اشاره به گستردگی اوقاف، صدقات و خیرات همگانی است که در مصر و دمشق، در روزگار ایوبیان برای تسهیل امور حج و حج گزاران صورت می‌گرفته است. سفرنامه نویسان اندلسی به نبود نهادهای وقفی و خیریه‌ها در اندلس اعتراض داشته‌اند تا جایی که ابن سعید از عدم اهتمام مرابطون و موحدون به وقف انتقاد کرده است. [۱۳۳]در این سفرنامه‌ها، به رفتارشناسی مردمان شرقی توجه شده است. برای نمونه، برخی سفرنامه نویسان اندلسی از بدرفتاری مردمان اسکندریه و ستم کار گزاران و راهداران آن‌ها درباره مسافران سخن گفته‌اند. [۱۳۴] [۱۳۵]

تذکرة الاخبار

[ویرایش]

تذکرة الاخبار نوشته ابن جبیر (م. ۶۱۴ق.) از ادیبان و دانشوران اندلسی است که به سال ۵۷۹ق. در نوجوانی از غرناطه عزیمت حج کرد. [۱۳۶]وی از سبته گذشت و از سواحل ساردنی و سیسیل تا بندر اسکندریه رفت. سفرنامه او به رحلة الکنانی و نام‌های دیگر از جمله اعتبار الناسک فی ذکر الآثار الکریمة و المناسک شهرت دارد. [۱۳۷]این سفرنامه که بیان کننده رخدادها و روابط مردمان میان راه با حاجیان است، درباره وضع مکه و مدینه و مکان‌های مقدس آن دیار گزارش می‌دهد. [۱۳۸]
او قصیده‌ای درباره ستم مالیات بگیران به حاجیان، سروده و به صلاح الدین ایوبی داده است. [۱۳۹]در سروده‌ای دیگر، از صلاح الدین ایوبی خواسته تا به وضع مدینه نگریسته، بدعت‌هایی را که در شهر پیغمبر رواج یافته، از میان ببرد.

رحله باجی اشبیلی

[ویرایش]

سفرنامه دیگر، رحله باجی اشبیلی نوشته ابومروان باجی (م. ۶۳۵ق.) است که تنها تلخیصی از آن در دست است. [۱۴۰]
قصیدة فی وصف رحلة الامام علم الدین القاسم ابن احمد الاندلسی بازگو کننده سفر این دانشور اندلسی سده هفتم (۶۶۱ق.) است که از مرسیه به زیارت کعبه و حرم نبوی آمد و در این مسیر با هر دانشور و شیخی که دیدار کرد، آن را ثبت و گزارش نمود. [۱۴۱]ابن سعید اندلسی (م. ۶۸۵ق.) به سال ۶۳۸ق. همراه پدرش به حج رفت و شمال افریقا و مصر را دید. او آثاری معتبر در تاریخ و جغرافیا دارد و درباره سبک جغرافیانویسی او پژوهش کرده‌اند. [۱۴۲]سفرنامه وی با عنوان النفحة المسکیة فی الرحلة المکیه حاوی دیده هایش از شهرها و محیط فرهنگی هر ناحیه، وصف کتاب‌ها و مذاکراتش با دانشوران مشرق است. [۱۴۳]
محمد بن محمد عبدری (م. ۶۸۹ق.) که قصد مجاورت در مکه را داشت، [۱۴۴] با کاروان شام همراه شد و با گذر از شهر تبوک، به حجاز رفت و الرحلة المغربیه را نوشت. یادداشت‌های وی پیرامون مسیر حرکتش از عقبه ایله، بستن احرام از رابغ، رسیدن به مکه، وصف راه‌ها، وضع مکه و مساجد آن، و بنای کعبه است. [۱۴۵]

سفرنامه ابن رشید فهری

[ویرایش]

سفرنامه ابن رشید فهری (م. ۷۲۱ق.) یک سفرنامه اندلسی مهم از سده هشتم ق. است. او در بسته به سال ۶۵۷ق. تولد یافت و از آلمریا برای حج بیرون رفت و در پی بازگشت، چندی در غرناطه تدریس کرد. [۱۴۶]او در کتابش با عنوان بلند مل ء العیبة فی ما جمع بطول الغیبة فی الوجهة الواجهة الی الحرمین مکة و طیبة احوال و اوضاع حجاز و حرمین را بازگو کرده و گزارش دیدار و گفت وگوهایش با دانشوران مصر، شام، حجاز و تونس را آورده است. اهمیت این سفرنامه در وصف وضع فکری و موقعیت فرهنگی این سرزمین‌ها و به ویژه نام بردن از شیوخ و دانشوران حرمین است. [۱۴۷]
مستفاد الرحله و الاغتراب نوشته قاسم بن یوسف تجیبی سبتی (م. ۳-۷۳۰ق.) است. آن گاه که وی به مصر رسید، خلافت فاطمیان رو به زوال داشت و او از این وضع گزارش داده است. وی از مسیر سفر حاجیان غرب آفریقا و منازل و مناطق میان راه سخن گفته و گزارشی از کعبه و تاریخ مسجدالحرام و ابواب آن و مشایخ مجاور حرم داده است. [۱۴۸] [۱۴۹] [۱۵۰]

سفرنامه ابراهیم نمیری

[ویرایش]

سفرنامه ابراهیم نمیری (۷۱۳-۷۶۸ق.) دوست خالد بلوی که پس از بازگشت در بجایه اقامت کرد و سپس کاتب دولتمردان بنی مرین شد، گویا گم شده است. همچنین از سفرنامه مکتوب ابواسحق ساحلی، شاعر و ادیب اندلسی که به حجاز سفر نمود و آن جا اقامت کرد، آگاهی در دست نیست. [۱۵۱]در سده هشتم ق. سفرنامه ابن الحاج غرناطی (م. پس از ۷۶۸ق.) تالیف گشت. ابن الحاج غرناطی به سال ۷۳۴ق. سفر خود را آغاز کرد و به حجاز رفت و حج به جای آورد و سپس به افریقیه بازگشت و نزد برخی حکمرانان خدمت نمود و در بجایه سفرنامه اش را تدوین کرد. مقری نسخه‌ای از رحله ابن الحاج را در دست داشته و آن را وصف کرده است. [۱۵۲]
تاج المفرق فی تحلیة علماء المشرق نوشته خالد بن عیسی بلوی (۷۱۳-۷۶۵ق.) با این که در ظاهر سفرنامه‌ای است که با سبکی ادیبانه و عبارات سجع گونه نگارش یافته، حاوی بسیاری از قطعات، قصاید، و ابیات است. [۱۵۳]
تحفة النظار نوشته ابن بطوطه (۷۰۳-۷۷۹ق.) اهل طنجه است. وی شش بار به حج رفت. مرتبه نخست سفرش به حج را در ۷۲۵ق. آغاز کرد و حج ششم او در۷۴۹ق. انجام پذیرفت. [۱۵۴]سلطان ابوعنان مراکش به ابن جزی اندلسی، صاحب دیوانش، فرمان داد که تحریری منظم از این خاطرات بنگارد و ابن بطوطه گزارش دور و دراز خود و دیده هایش از شگفتی‌های جهان را بر او املا کرد. [۱۵۵] [۱۵۶]
منشاب الاخبار نوشته عبدالله بن صباح معروف به ابن الصباح از سده نهم ق. از جنبه اجتماعی و تاریخی مهم است. [۱۵۷]نسخه‌ای از آن در دارالمکتبة الوطنیه تونس نگهداری می‌شود. [۱۵۸]

سفرنامه قلصادی

[ویرایش]

سفرنامه قلصادی نوشته ابوالحسن علی قلصادی اندلسی (م. ۸۹۱ق.) است. او در شهر بسطه از مناطق اندلس زاده شد و به سال ۸۴۰ق. برای فرا گیری دانش و ادب به مغرب و مشرق اسلامی سفر کرد و سال ۸۵۱ق. تونس را به قصد سفر حج ترک نمود. [۱۵۹]وی مناسک حج را بر پایه فقه مالکی اجرا می‌کرد. [۱۶۰]
ابوعباس احمد حجری اندلسی مشهور به افوقای (م. ۱۰۵۱ق.) که مسلمانی اش را در اندلس مسیحی پنهان می‌کرد، به بخش‌هایی از اروپا سفر کرد و نیز به حرمین رفت و در کتابش ناصر الدین علی القوم الکافرین درباره حرمین آگاهی‌هایی داده است. [۱۶۱]
محمد بن علی رافعی اندلسی تطوانی (زنده در۱۱۱۰ق.) سفرنامه المعارج المرقیة فی الرحلة الشرقیه را نوشت و مراحل و منازل سفرش را در سروده‌ای تنظیم کرد. وی همراه کاروان مغربی پس از سپردن سی و چهار مرحله و منزل به مکه رسید و کنار گزارش از حرمین، به وصف محمل مصر، محمل شامی و کاروان بغدادی و بصری پرداخته است. [۱۶۲]
سفر به حج و سفرنامه نویسی پس از سلطه مسیحیان قطع نشد. سفرنامه‌هایی مانند رباعیات حاج ییوی منسون، نوشته حاج موریسکی (سده ۱۶م.) در شمار سروده‌ها درباره حج و وصف حرمین بوده است. [۱۶۳]سفرنامه منظوم اناشید الحاج (سده ۱۷م.) از واپسین سفرنامه‌های اندلسیان است که پس از سلطه مسیحیان و کاهش جمعیت مسلمانان نوشته شده است.
از دیگر سفرنامه‌های نگاشته اندلسیان، می‌توان به آثار ابن عاشر اندلسی (م. ۱۰۴۰ق.) که ارجوزه‌ای در وصف منازل حج بوده، [۱۶۴] رحله احمد بن محمد هشتوکی با عنوان هدایة الملک العلام الی بیت الله الحرام، [۱۶۵] رحله عبدالرحمن غنامی شاوی، [۱۶۶] و رحله محمد فاطمی بن حسین صقلی [۱۶۷]اشاره کرد.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) آثار البلاد، زکریا بن محمد القزوینی (م. ۶۸۲ق.)، بیروت، دار صادر، ۱۹۹۸م.
(۲) اثارة الترغیب و التشویق، محمد بن اسحق الخوارزمی (م. ۸۲۷ق.)، به کوشش الذهبی، مکه، مکتبة نزار، مصطفی الباز، ۱۴۱۸ق.
(۳) احسن التقاسیم، المقدسی البشاری (م. ۳۸۰ق.)، قاهره، مکتبة مدبولی، ۱۴۱۱ق.
(۴) اخبار مکه، الازرقی (م. ۲۴۸ق.)، به کوشش رشدی الصالح، مکه، مکتبة الثقافه، ۱۴۱۵ق.
(۵) الامامة و السیاسه، ابن قتیبه (م. ۲۷۶ق.)، به کوشش علی شیری، بیروت، الرضی، ۱۴۱۳ق.
(۶) انس الساری و السارب، محمد بن القیسی (م. ۱۰۴۲ق.)، به کوشش الفاسی، وزارة الدولة المکلفة بالشؤون الثقافیة و التعلیم، ۱۳۹۰ق.
(۷) البدایة و النهایه، ابن کثیر (م. ۷۷۴ق.)، بیروت، مکتبة المعارف.
(۸) بغیة الملتمس، احمد بن عمیره (م. ۵۹۹ق.)، مدینه، روخس، ۱۸۸۴م.
(۹) البلدان، ابن الفقیه (م. ۳۶۵ق.)، به کوشش یوسف الهادی، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۱۶ق.
(۱۰) پویایی فرهنگ و تمدن اسلام و ایران، علی اکبر ولایتی، تهران، وزارت امور خارجه، ۱۳۷۸ش.
(۱۱) تاج المفرق، خالد البلوی، به کوشش السائح، احیاء التراث الاسلامی.
(۱۲) تاریخ ابن خلدون، ابن خلدون (م. ۸۰۸ق.)، به کوشش خلیل شحاده، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۸ق.
(۱۳) تاریخ الادب العربی، عمر فروخ، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۹۸۴م.
(۱۴) تاریخ الادب العربی، کارل بروکلمان (م. ۱۳۷۵ق.)، قم، دار الکتاب الاسلامی، ۱۴۲۹ق.
(۱۵) تاریخ الاندلس، ناشناس، به کوشش عبدالقادر بوبایه، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۳۰ق.
(۱۶) تاریخ العرب و حضارتهم فی الاندلس، خلیل ابراهیم السامرائی و دیگران، بیروت، دار المدار الاسلامی، ۱۹۹۹م.
(۱۷) تاریخ علماء الاندلس، الازدی الحافظ (م. ۴۰۳ق.)، دار المصریة للتالیف، ۱۹۶۶م.
(۱۸) تاریخ المدینة المنوره (نصیحة المشاور)، ابن فرحون (م. ۷۶۹ق.)، به کوشش علی عمر، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، ۱۴۲۷ق. تاریخ المسلمین و آثارهم فی الاندلس، سید عبدالعزیز سالم، اسکندریه، مؤسسة شباب الجامعه.
(۱۹) تاریخ فتح الاندلس، محمد ابن قوطیه (م. ۳۶۷ق.)، به کوشش ابیاری، ترجمه، شیخی، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۸ش. تاریخ قضاة الاندلس، مالقی اندلسی، بیروت، دار الآفاق الجدیده، ۱۴۰۰ق.
(۲۰) تاریخ مکه (اتحاف فضلاء الزمن)، محمد بن علی الطبری (م. ۱۱۷۳ق.)، به کوشش محسن محمد، قاهره، دار الکتاب الجامعی. تاریخ مکه از آغاز تا پایان دولت شرفای مکه، احمد السباعی (م. ۱۴۰۴ق.)، ترجمه، جعفریان، تهران، مشعر، ۱۳۸۵ش.
(۲۱) تاریخ نوشته‌های جغرافیایی در جهان اسلام، کراچکوفسکی (م. ۱۹۵۱م.)، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۹ش.
(۲۲) التحفة اللطیفه، شمس الدین السخاوی (م. ۹۰۲ق.)، به کوشش گروهی از محققان، المدینه، مرکز بحوث و دراسات المدینه، ۱۴۲۹ق.
(۲۳) التکملة لکتاب الصله، محمد بن عبدالله القضاعی، به کوشش الهراس، لبنان، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
(۲۴) التکمله، ابن الابار (م. ۶۵۸ق.)، به کوشش الهراس، لبنان، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
(۲۵) جغرافیای تاریخی کشورهای اسلامی، حسین قرچانلو، تهران، سمت، ۱۳۸۲ش. جغرافیای جهان اسلام، غلامرضا زواره، قم، ۱۳۸۹ش.
(۲۶) جغرافیای حافظ ابرو، حافظ ابرو (م. ۸۳۳ق.)، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۷۵ش.
(۲۷) جمهرة الرحلات، احمد محمد محمود، مکه، مطبعة المحمودیه، ۱۴۳۰ق.
(۲۸) حجاز در صدر اسلام، صالح احمد العلی، ترجمه، آیتی، مشعر، ۱۳۷۵ش.
(۲۹) الحجاز فی نظر الاندلسیین و المغاربه، ابراهیم احمد سعید، دمشق، الاوائل للنشر و التوزیع، ۱۴۲۵ق.
(۳۰) حدود العالم، ناشناس (کتابت، ۳۷۲ق.)، به کوشش یوسف الهادی، قاهره، ۱۴۲۳ق.
(۳۱) دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر حداد عادل و دیگران، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۸ش.
(۳۲) دائرة المعارف الاسلامیه، ترجمه، ابراهیم زکی خورشید و دیگران، مرکز الشارقة للابداع الفکری، ۱۴۱۸ق.
(۳۳) دائرة المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ، ۱۳۷۲ش.
(۳۴) دائرة المعارف فارسی، مصاحب و دیگران، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۶ش.
(۳۵) دائرة المعارف مستشرقان، عبدالرحمن بدوی، ترجمه، صالح طباطبایی.
(۳۶) دولة الاسلام فی الاندلس، المورخ المصری (م. ۱۴۰۶ق.)، قاهره، مکتبة الخانجی، ۱۴۱۷ق.
(۳۷) الدولة العربیة فی اسبانیه، ابراهیم بیضون، بیروت، دار النهضة العربیه، ۱۴۰۶ق.
(۳۸) راه حج، رسول جعفریان، تهران، زیتون سبز، ۱۳۸۹ش.
(۳۹) رحالة الغرب الاسلامی، نواف عبدالعزیز المجد، اردن، الاهلیة للنشر و التوزیع، ۲۰۰۸م.
(۴۰) الرحلات المتبادله، عبدالواحد زنون طه، بیروت، المدار الاسلامی، ۲۰۰۴م.
(۴۱) رحلة ابن جبیر، محمد بن احمد (م. ۶۱۴ق.)، بیروت، دار صادر.
(۴۲) رحلة الرحلات، عبدالهادی التازی، به کوشش طاشکندی، مکه، مؤسسة الفرقان، ۱۴۲۶ق.
(۴۳) رحلة العبدری، محمد العبدری (م. ۷۰۰ق.)، به کوشش کردی، دمشق، دار سعد الدین، ۱۴۱۹ق.
(۴۴) سفرنامه ابن بطوطه، ابن بطوطه (م. ۷۷۹ق.)، تهران، نشر آگه، ۱۳۷۶ش.
(۴۵) سلسله‌های اسلامی جدید، کلیفور ادموند باسورث، ترجمه، فریدون بدره‌ای، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۱ش. شفاء الغرام، محمد الفاسی (م. ۸۳۲ق.)، به کوشش گروهی از علما، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۱ق.
(۴۶) العقد الثمین فی تاریخ البلد الامین، محمد الفاسی (م. ۸۳۲ق.)، به کوشش محمد عبدالقادر، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۹ق. کتاب الصله، ابن بشکوال (م. ۵۷۸ق.)، الدار المصریة للتالیف، ۱۹۶۶م.
(۴۷) کارنامه اسلام، عبدالحسین زرین کوب، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۶ش.
(۴۸) مآسی الاندلس، محمد بن عبدالرحمن البشر، ریاض، مکتبة العبیکان، ۱۴۲۹ق.
(۴۹) محنة العرب فی الاندلس، اسعد حومد، بیروت، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، ۱۹۸۸م.
(۵۰) المختار من الرحلات الحجازیه، محمد بن حسن الشریف، جده، دار الاندلس الخضراء، ۱۴۲۱ق.
(۵۱) المدینة المنورة فی مائة مخطوط، به کوشش مصطفی عمار منلا، مرکز بحوث دراسات المدینة المنوره، مدینه، ۱۴۲۰ق.
(۵۲) المدینة المنورة فی العصر المملوکی، عبدالرحمن مدیرس، ریاض، مرکز الملک فیصل للبحوث و الدراسات الاسلامیه، ۱۴۲۲ق.
(۵۳) مراصد الاطلاع، صفی الدین عبدالمؤمن بغدادی (م. ۷۳۹ق.)، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
(۵۴) المسالک و الممالک، عبدالله بن خرداذبه (م. ۳۰۰ق.)، بیروت، دار صادر، ۱۹۹۲م.
(۵۵) المسلمون فی الاندلس، دینهرت دوزی، ترجمه، حسن حبشی، الهیئة المصریة العامه، ۱۹۹۴م.
(۵۶) معجم ما استعجم، عبدالله البکری (م. ۴۸۷ق.)، به کوشش السقاء، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۰۳ق.
(۵۷) المغاربة فی المدینة المنوره، محمد علی فهیم بیومی، دار القاهره، ۱۴۲۷ق.
(۵۸) منائح الکرم، علی بن تاج الدین السنجاری (م. ۱۱۲۵ق.)، به کوشش المصری، مکه، جامعة‌ام القری، ۱۴۱۹ق.
(۵۹) موسوعة تاریخ الاندلس، حسین مونس، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، ۱۴۱۶ق.
(۶۰) موسوعة مکة المکرمة و المدینة المنوره، احمد زکی یمانی، مصر، مؤسسة الفرقان، ۱۴۲۹ق.
(۶۱) النجوم الظاهره، ابن تغری بردی الاتابکی (م. ۸۷۴ق.)، مصر، وزارة الثقافة و الارشاد القومی.
(۶۲) نفح الطیب، احمد المقری (م. ۱۰۴۱ق.)، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۹ق.
(۶۳) نهایة الاندلس، محمد عبدالله عنان، قاهره، مکتبة الخانجی، ۱۴۰۸ق.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. مراصد الاطلاع، صفی الدین عبدالمؤمن بغدادی، ج۱، ص۱۲۳.    
۲. دولة الاسلام فی الاندلس، المورخ المصری، ج۱، ص۵۰-۵۱.    
۳. سلسله‌های اسلامی جدید، کلیفور ادموند باسورث، ص۵۴.
۴. نفح الطیب، احمد المقری، ج۱، ص۱۲۲.
۵. جغرافیای تاریخی، حسین قرچانلو، ص۴۵۰-۴۵۱.
۶. A history of medieval spain، p ۱۴۲.
۷. دائرة المعارف فارسی، مصاحب و دیگران، ج۱، ص۲۶۶.
۸. حدود العالم، به کوشش یوسف الهادی،ص۱۸۴.    
۹. جغرافیای حافظ ابرو، حافظ ابرو، ج۱، ص۲۶۵.
۱۰. جغرافیای تاریخی،حسین قرچانلو، ص۴۵۷.
۱۱. دائرة المعارف الاسلامیه، ترجمه: ابراهیم زکی خورشید و دیگران، ج۵، ص۱۲۹۰.
۱۲. جغرافیای تاریخی، حسین قرچانلو، ص۴۵۱.
۱۳. دائرة المعارف فارسی، مصاحب و دیگران، ج۱، ص۲۶۶.
۱۴. دائرة المعارف بزرگ اسلامی، بجنوردی، ج۱۰، ص۳۲۳.
۱۵. جغرافیای جهان اسلام، غلامرضا زواره، ص۴۴۱.
۱۶. موسوعة تاریخ الاندلس، حسین مونس، ج۱، ص۱۳۹-۱۵۶.
۱۷. المسلمون فی الاندلس، دینهرت دوزی، ص۲۸-۳۰.
۱۸. تاریخ المسلمین، سید عبدالعزیز سالم، ص۵۷-۶۵.
۱۹. آثار البلاد، زکریا بن محمد القزوینی، ص۵۰۳.    
۲۰. الامامة و السیاسه، ابن قتیبه، ص۲۸۸-۲۹۰.
۲۱. تاریخ العرب، خلیل ابراهیم السامرائی و دیگران، ص۱۲.
۲۲. تاریخ العرب، خلیل ابراهیم السامرائی و دیگران، ص۲۳-۲۴.
۲۳. تاریخ المسلمین، سید عبدالعزیز سالم، ص۲۵-۴۸.
۲۴. تاریخ فتح اندلس، محمد ابن قوطیه، ص۳۰-۳۸.
۲۵. الامامة و السیاسه، ابن قتیبه، ص۲۹۰.
۲۶. تاریخ فتح اندلس، محمد ابن قوطیه، ص۳۶-۳۷.
۲۷. الامامة و السیاسه، ابن قتیبه، ص۳۱۰-۳۱۲.
۲۸. تاریخ الادب العربی، فروخ، ج۴، ص۳۸.
۲۹. دائرة المعارف بزرگ اسلامی، بجنوردی، ج۲، ص۷۶۲.
۳۰. تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، کراچکوفسکی، ص۵۱.
۳۱. تاریخ علماء الاندلس، الازدی الحافظ، ج۱، ص۳۳-۳۷.
۳۲. سلسله‌های اسلامی جدید، کلیفور ادموند باسورث، ص۵۴.
۳۳. المسالک و الممالک، عبدالله بن خرداذبه، ص۸۹.    
۳۴. احسن التقاسیم، المقدسی البشاری، ج۱، ص۳۱۷، ۳۳۷.
۳۵. احسن التقاسیم، المقدسی البشاری، ج۱، ص۳۵۶.
۳۶. تاریخ العرب، خلیل ابراهیم السامرائی و دیگران، ص۱۶۹-۱۷۲.
۳۷. الدولة العربیة فی اسبانیه، ابراهیم بیضون، ص۳۱۰.
۳۸. سلسله‌های اسلامی جدید، کلیفور ادموند باسورث، ص۵۷.
۳۹. تاریخ الادب العربی، فروخ، ج۴، ص۳۸۶-۳۸۸.
۴۰. مآسی الاندلس، محمد بن عبدالرحمن البشر، ص۱۹۵-۱۹۸.
۴۱. سلسله‌های اسلامی جدید، کلیفور ادموند باسورث، ص۹۶.
۴۲. سلسله‌های اسلامی جدید، کلیفور ادموند باسورث، ص۹۶، ۹۹-۱۰۰.
۴۳. محنة العرب فی الاندلس، اسعد حومد، ص۳۵۰-۳۷۰.
۴۴. دائرة المعارف مستشرقان، عبدالرحمن بدوی، ص۹۳، «پاورقی».
۴۵. جمهرة الرحلات، احمد محمد محمود، ج۱، ص۱۱۴.
۴۶. نفح الطیب، احمد المقری، ج۳، ص۲۹۵.
۴۷. تاریخ المسلمین، سید عبدالعزیز سالم، ص۱۲۸-۱۳۰.
۴۸. سلسله‌های اسلامی جدید، کلیفور ادموند باسورث، ص۵۵.
۴۹. موسوعة تاریخ الاندلس، حسین مونس، ج۱، ص۶۸-۷۱.
۵۰. موسوعة تاریخ الاندلس، حسین مونس، ج۱، ص۶۸-۷۱.
۵۱. تاریخ الاندلس، ص۱۷۳.
۵۲. دائرة المعارف الاسلامیه، ترجمه: ابراهیم زکی خورشید و دیگران، ج۵، ص۱۳۲۱-۱۳۲۳.
۵۳. تاریخ المسلمین، سید عبدالعزیز سالم، ص۱۲۹-۱۳۳.
۵۴. تاریخ المسلمین، سید عبدالعزیز سالم، ص۱۳۳.
۵۵. سلسله‌های اسلامی جدید، کلیفور ادموند باسورث، ص۱۰۰.
۵۶. محنة العرب فی الاندلس، اسعد حومد، ص۳۳۹-۳۴۵.
۵۷. تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، کراچکوفسکی، ص۷.
۵۸. نهایة الاندلس، محمد عبدالله عنان، ص۷۳.
۵۹. THE ENCYCLOPAEDIA OF ISLAM، Vol ۱، P ۴۹۷.
۶۰. التکملة لکتاب الصله، محمد بن عبدالله القضاعی، ج۱، ص۲۸۹.    
۶۱. نفح الطیب، احمد المقری، ج۲، ص۳۰۵-۳۰۸.
۶۲. تاریخ ابن خلدون، ابن خلدون، ج۱، ص۶۳۳.    
۶۳. دائرة المعارف بزرگ اسلامی، بجنوردی، ج۱۰، ص۳۳۵.
۶۴. محنة العرب فی الاندلس، اسعد حومد، ص۳۸۷-۳۹۵.
۶۵. دائرة المعارف بزرگ اسلامی، بجنوردی، ج۱۰، ص۳۳۷.
۶۶. تاریخ الادب العربی، بروکلمان، ج۳، ص۸۶-۹۱.
۶۷. دانشنامه جهان اسلام، حداد عادل و دیگران، ص۱۷۳، «تاریخ و تاریخ نگاری».
۶۸. تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، کراچکوفسکی، ص۱۰۹.
۶۹. تاریخ الادب العربی، فروخ، ج۴، ص۱۷-۱۸، ۴۱۰.
۷۰. کارنامه اسلام، عبدالحسین زرین کوب، ص۴۲.
۷۱. موسوعة تاریخ الاندلس، حسین مونس، ج۱، ص۴۹۴-۴۹۷.
۷۲. نفح الطیب، احمد المقری، ج۲، ص۹.
۷۳. نفح الطیب، احمد المقری، ج۲، ص۳۰، ۵۵-۵۶.
۷۴. تاریخ العرب، خلیل ابراهیم السامرائی و دیگران، ص۱۸۲.
۷۵. دائرة المعارف بزرگ اسلامی، بجنوردی، ج۱۰، ص۳۴۳.
۷۶. الرحلات المتبادله، عبدالواحد زنون طه، ص۴۲.
۷۷. آثار البلاد، زکریا بن محمد القزوینی، ص۱۱۳.    
۷۸. البدایة و النهایه، ابن کثیر، ج۹، ص۱۷۲.    
۷۹. شفاء الغرام، محمد الفاسی، ج۱، ص۱۵۸.    
۸۰. راه حج، رسول جعفریان، ص۱۴.
۸۱. تاریخ مکه، سباعی، ص۲۷۶.
۸۲. البلدان، ابن الفقیه، ص۱۳۳-۱۳۴.    
۸۳. تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، کراچکوفسکی، ص۲۴۲.
۸۴. رحلة الرحلات، عبدالهادی التازی، ج۱، ص۲۵۲.
۸۵. الرحلات المتبادله، عبدالواحد زنون طه، ص۱۰۶.
۸۶. راه حج، رسول جعفریان، ص۲۷۵.
۸۷. رحلة الرحلات، عبدالهادی التازی، ج۱، ص۲۴.
۸۸. احسن التقاسیم، المقدسی البشاری، ص۲۱۳.    
۸۹. رحالة الغرب، نواف عبدالعزیز المجد، ص۲۵۹.
۹۰. تاج المفرق، خالد البلوی، ج۱، ص۵۵، «مقدمه».
۹۱. انس الساری، محمد بن القیسی، ص۷۳.
۹۲. اخبار مکه، ازرقی، ج۲، ص۱۹۰، ۱۹۷.
۹۳. حجاز در صدر اسلام، صالح احمد العلی، ص۵۱۲.
۹۴. نفح الطیب، احمد المقری، ج۲، ص۱۸۴-۱۸۹.
۹۵. تاریخ قضاة الاندلس، ص۴.
۹۶. التکملة لکتاب الصله، محمد بن عبدالله القضاعی، ج۱، ص۱۲-۱۳.    
۹۷. نفح الطیب، احمد المقری، ج۲، ص۱۸۷.
۹۸. التکملة لکتاب الصله، محمد بن عبدالله القضاعی، ج۱، ص۲۸۵.    
۹۹. نفح الطیب، احمد المقری، ج۲، ص۱۸۹-۱۹۱.
۱۰۰. تاریخ علماء الاندلس، الازدی الحافظ، ج۱، ص۲۹۴-۲۹۶.
۱۰۱. تاریخ علماء الاندلس، الازدی الحافظ، ج۲، ص۲۱۱.
۱۰۲. نفح الطیب، احمد المقری، ج۲، ص۲۱۷.
۱۰۳. تاریخ علماء الاندلس، الازدی الحافظ، ج۱، ص۳۵۷.
۱۰۴. تاریخ علماء الاندلس، الازدی الحافظ، ج۲، ص۱۱۹.
۱۰۵. الرحلات المتبادله، عبدالواحد زنون طه، ص۱۰۷.
۱۰۶. الرحلات المتبادله، عبدالواحد زنون طه، ص۱۰۶-۱۰۸.
۱۰۷. تاریخ علماء الاندلس، الازدی الحافظ، ج۲، ص۱۲۲-۱۲۴.
۱۰۸. کتاب الصله، محمد بن عبدالله القضاعی، ج۱، ص۴۰۵-۴۰۶.
۱۰۹. موسوعة مکة المکرمه، احمد زکی یمانی، ج۱، ص۲۷۸.
۱۱۰. نفح الطیب، احمد المقری، ج۲، ص۲۵۱.
۱۱۱. النجوم الزاهره، ابن تغری بردی الاتابکی، ج۵، ص۱۱۵.
۱۱۲. تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، کراچکوفسکی، ص۲۱۶-۲۱۷.
۱۱۳. التکملة لکتاب الصله، محمد بن عبدالله القضاعی، ج۱، ص۶۶.    
۱۱۴. الرحلات المتبادله، عبدالواحد زنون طه، ص۱۱۰.
۱۱۵. نفح الطیب، احمد المقری، ج۲، ص۳۶۹-۳۷۰.
۱۱۶. نفح الطیب، ج۲، احمد المقری، ص۲۲۰.
۱۱۷. التکمله، ابن ابار، ج۴، ص۲۴۴.
۱۱۸. نفح الطیب، احمد المقری، ج۳، ص۲۰۷-۲۰۹.
۱۱۹. التحفة اللطیفه، شمس الدین السخاوی، ج۵، ص۴۶-۴۸.
۱۲۰. تاریخ مکه، طبری، ص۴۸۰.
۱۲۱. تاریخ المدینه، ص۹۶-۹۷.
۱۲۲. المدینة المنورة فی العصر المملوکی، ص۱۳۹.
۱۲۳. المغاربة فی المدینه، محمد علی فهیم بیومی، ص۱۸.
۱۲۴. المغاربة فی المدینه، محمد علی فهیم بیومی، ص۱۳-۲۴.
۱۲۵. معجم ما استعجم، عبدالله البکری، ج۱، ص۷.
۱۲۶. تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، کراچکوفسکی، ص۲۱۹، ۲۲۱.
۱۲۷. العقد الثمین، محمد الفاسی، ج۱، ص۹۰، ۹۲.
۱۲۸. اثارة الترغیب، محمد بن اسحق الخوارزمی، ج۱، ص۱۸.
۱۲۹. منائح الکرم، علی بن تاج الدین السنجاری، ج۱، ص۶۸، «مقدمه».
۱۳۰. رحالة الغرب، نواف عبدالعزیز المجد، ص۲۳-۲۵.
۱۳۱. رحالة الغرب، نواف عبدالعزیز المجد، صفحات مختلف.
۱۳۲. رحالة الغرب، نواف عبدالعزیز المجد، ص۷۴۸.
۱۳۳. رحالة الغرب، نواف عبدالعزیز المجد، ص۲۶۵-۲۶۸.
۱۳۴. رحلة ابن جبیر، محمد بن احمد، ص۱۳.
۱۳۵. تاج المفرق، خالد البلوی، ج۱، ص۹۶-۹۷.
۱۳۶. المختار من الرحلات الحجازیه، محمد بن حسن الشریف، ج۱، ص۱۸.
۱۳۷. تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، کراچکوفسکی، ص۲۴۲.
۱۳۸. رحالة الغرب، نواف عبدالعزیز المجد، ص۶۵-۶۸.
۱۳۹. نفح الطیب، احمد المقری، ج۳، ص۱۳-۱۴.
۱۴۰. رحلة الرحلات، عبدالهادی التازی، ج۱، ص۷۹.
۱۴۱. المدینة المنورة فی مئة مخطوط، به کوشش مصطفی عمار منلا، ص۳۰۹.
۱۴۲. تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، کراچکوفسکی، ص۲۷۷.
۱۴۳. رحالة الغرب، نواف عبدالعزیز المجد، ص۶۸-۷۵.
۱۴۴. رحلة العبدری، محمد العبدری، ج۱، ص۳۹۱.
۱۴۵. الحجاز فی نظر الاندلسیین، ابراهیم احمد سعید، ص۱۰، ۱۲۹.
۱۴۶. تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، کراچکوفسکی، ص۲۹۸.
۱۴۷. رحالة الغرب، نواف عبدالعزیز المجد، ص۷۵-۸۳.
۱۴۸. جمهرة الرحلات، احمد محمد محمود، ج۱، ص۷۴، ۸۳-۸۵.
۱۴۹. المختار من الرحلات الحجازیه، محمد بن حسن الشریف، ج۱، ص۱۶۱.
۱۵۰. رحلة الرحلات، عبدالهادی التازی، ج۱، ص۹۲-۱۰۵.
۱۵۱. تاج المفرق، خالد البلوی، ج۱، ص۵۴-۵۵، «مقدمه».
۱۵۲. نفح الطیب، احمد المقری، ج۸، ص۲۹۱، ۲۹۳.
۱۵۳. تاج المفرق، خالد البلوی، ج۱، ص۹۸-۱۰۱، «مقدمه».
۱۵۴. راه حج، رسول جعفریان، ص۲۷۷.
۱۵۵. تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، کراچکوفسکی، ص۳۳۳-۳۴۰.
۱۵۶. سفرنامه ابن بطوطه، ابن بطوطه، ج۱، ص۳۱.
۱۵۷. موسوعة مکة المکرمه، احمد زکی یمانی، ج۱، ص۲۷۳.
۱۵۸. رحلة الرحلات، عبدالهادی التازی، ج۱، ص۱۶۵-۱۷۶.
۱۵۹. جمهرة الرحلات، احمد محمد محمود، ج۱، ص۱۰۴-۱۰۵.
۱۶۰. رحلة الرحلات، عبدالهادی التازی، ج۱، ص۱۶۳.
۱۶۱. رحلة الرحلات، عبدالهادی التازی، ج۱، ص۱۹۷-۱۹۹.
۱۶۲. رحلة الرحلات، عبدالهادی التازی، ج۱، ص۲۴۴-۲۴۹.
۱۶۳. تاج المفرق، خالد البلوی، ج۱، ص۹۵، «مقدمه».
۱۶۴. رحلة الرحلات، عبدالهادی التازی، ج۱، ص۱۸۳-۱۸۷.
۱۶۵. تاج المفرق، خالد البلوی، ج۱، ص۷۵، «مقدمه».
۱۶۶. رحلة الرحلات، عبدالهادی التازی، ج۱، ص۲۸۱.
۱۶۷. تاج المفرق، خالد البلوی، ج۱، ص۷۹، «مقدمه» .


منبع

[ویرایش]

حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، برگرفته از مقاله«اندلس».    



جعبه‌ابزار