انتفاع

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بهره بردن از منافع چیزی را انتفاع می‌گویند و احکام انتفاع در بسیاری از بابها، مانند طهارت، صلات، حج، تجارت، ضمان، عاریه، اجاره، وقف، وصیت، اطعمه و اشربه و احیاء موات آمده است.


تقسیم انتفاع به لحاظ متعلق

[ویرایش]

انتفاع به لحاظ متعلّق انتفاع و شخصی که بهره می‏برد، به احکام پنج گانه تکلیفی تقسیم می‏شود که در ذیل به این موارد پرداخته می‌شود.

← انتفاع واجب


اگر حفظ جان بر انتفاع از خوردنی و آشامیدنی وابسته باشد، انتفاع (خوردن و آشامیدن) واجب است؛هرچند خوردنی یا آشامیدنی، حرام باشد.

← انتفاع حرام


حرمت انتفاع از چیزی یا به لحاظ حرام بودن عین آن است، مانند مردار، خون، گوشت خوک و دیگر اعیان نجس و متنجس، حیوانات و پرندگان حرام گوشت و آلات حرام، همچون آلات لهو و قمار یا به لحاظ وجود صفتی در شخصِ بهره‌بردار، مانند انتفاع محرم از حیوان شکار شده ـ که بر او حرام است.ـ و یا به لحاظ تصرف نامشروع در ملک دیگری،مانند انتفاع از اموال غصبی و دزدی.

← انتفاع مستحب


انتفاع از طعامی که از سوی مؤمنی بدان دعوت شده مستحب است؛ زیرا مصداق اجابت مؤمن است.انتفاع از گوشت قربانی مستحب است.

← انتفاع مکروه


انتفاع از خوردنی و آشامیدنی پس از سیری و نیز تا سیری کامل کراهت دارد.

← انتفاع مباح


انتفاع از مباحات جایز است، مانند بهره بردن از خوردنیها و آشامیدنیهای مباح، منافع عمومی ـ همچون خیابانها، هوا و نور خورشید ـ و اموال دیگری با اذن وی.

اسباب جواز انتفاع

[ویرایش]

از اسباب جواز انتفاع، اباحه انتفاع و عقد است که به این موارد اشاره می‌شود.

← اباحه انتفاع


انتفاع از آنچه شارع یا مالک بهره‌برداری از آن را مجاز دانسته، جایز است.

← عقد در انتفاع


مهم‏ترین سبب انتفاع، عقد است که وسیله مبادله اموال و منافع مردم با رضایت دو طرف عقد می‏باشد. در این میان، برخی عقود به طور مستقیم به منفعت عین و بهره بردن از آن تعلّق می‏گیرند، مانند اجاره، عاریه، وصیت به منفعت و وقف بر اولاد؛ چنان‏که صحّت برخی عقود، مقیّد به امکان انتفاع می‏باشد، مانند مزارعه که از شرایط صحّت آن، امکان انتفاع از زمین است.

چگونگی انتفاع

[ویرایش]

بهره بردن از چیزی، گاهی با از بین رفتن آن همراه است، مانند بهره بردن از خوردنی و نوشیدنی در مهمانی‌ها، و گاهی با باقی ماندن آن، مانند بهره بردن از عین عاریه‏ای یا اجاره‏ای یا وقفی که از شرایط صحّت آنها، امکان انتفاع از عین با بقای آن است وگرنه، عاریه،اجاره،و وقفآن صحیح نیست.

حدود انتفاع از اشیاء

[ویرایش]

انتفاع از اشیاء حدودی دارد که بهره‌بردار باید آنها را رعایت کند. در مواردی نیز تجاوز از آنها ضمان‌آور است، مانند تجاوز از حدود و شرایط مشخص شده برای بهره‌برداری از مال اجاره‏ای و عاریه‏ای که موجب ضمان است.

حدود انتفاع از اماکن عمومی

[ویرایش]

انتفاع از اماکن عمومی، به گونه‏ای که به دیگران ضرر برساند و مانع انتفاع آنان شود، جایز نیست، مانند نشستن در راههای عمومی برای تجارت، استراحت و قرار دادن سایه‏بان؛ به گونه‏ای که سبب تنگی محلّ رفت و آمد دیگران شود.

حدود انتفاع از مال حرام

[ویرایش]

به قول بیشتر فقیهان، انتفاع از مال حرام در حال اضطرار بیش از اندازه رفع اضطرار، جایز نیست و به اتّفاق آنان، بیش از اندازه سیری حرام است.

رعایت حدود اذن مالک در انتفاع

[ویرایش]

رعایت حدود اذن مالک در انتفاع از مال وی واجب است. از این رو، اگر مالک در مهمانی خود، خوردنی و نوشیدنی را فقط برای دعوت شدگان مباح کند و دعوت شدگان از ناخرسندی او برای اطعام دیگران آگاه باشند، نمی‏توانند دیگران را به آن مهمانی ببرند، مگر در صورتی که شواهد حال دلالت بر رضایت میزبان داشته باشد.

انتفاع به حد متعارف

[ویرایش]

در مواردی که انتفاع به قید یا شرطی ـ هر چند بر حسب متفاهم عرف ـ مقیّد نباشد، بهره بردن، تنها به اندازه متعارف جایز است، مانند انتفاع رهگذر از میوه باغیا انتفاع شخص از خوردنی و نوشیدنیهای منزل کسانی همچون فرزند، پدر، مادر، خواهر و برادر که در آیه ۶۱ سوره نور استثنا شده‏اند.

ضمان انتفاع

[ویرایش]

بهره‌برداری مباح از مال دیگری به نحو مشروع و صحیح، ضمان‌آور نیست، مانند اینکه مال عاریه‏اییا اجاره‏ای
بدون افراط و تفریط از بین برود. در این صورت، شخص بهره‌بردار ضامن نیست و در غیر این صورت ضامن است.

پایان انتفاع

[ویرایش]

حقّ انتفاع از مال دیگری با اسباب فسخ، پایان یافتن مدت، زوال صفت و خروج عین از قابلیت انتفاع پایان می‏یابد.

← فسخ در انتفاع


درصورت فسخ عقد عاریه یا اجاره و یا وصیت به منفعت، جواز انتفاع نیز پایان می‏یابد.

← پایان مدّت


اگر انتفاع از مال دیگری به وقتی معیّن محدود باشد، با سر رسیدن آن، جواز انتفاع نیز پایان می‏پذیرد.

← زوال صفت


اگر مباح بودن انتفاع به صفتی در بهره‌بردار مقیّد باشد، با زوال آن صفت، اباحه انتفاع نیز پایان می‏یابد، همچون مضطرّ که در حال اضطرار، محرّمات بر او حلال می‏گردد و با زوال صفت اضطرار، حلّیت برداشته می‏شود.

← خروج عین از قابلیّت انتفاع


هر گاه عین انتفاعی از قابلیّت انتفاع خارج شود، موضوع انتفاع از بین می‏رود، مانند خانه اجاره‏ای که بر اثر زلزله ویران شود. در این صورت اجاره باطل می‏شود.




پانویس

[ویرایش]
 
۱. جواهر الکلام ج۳۶، ص۴۳۲.    
۲. جواهر الکلام ج۳۶، ص۴۳۰.    
۳. جواهر الکلام ج۱۸، ص۲۸۶.    
۴. جواهر الکلام ج۸، ص۱۴۳.    
۵. وسائل الشیعة ج۲۴، ص۲۶۹.    
۶. مدارک الاحکام ج۸، ص۷۹۸۰.    
۷. جواهر الکلام ج۳۶، ص۴۶۱-۴۶۵.    
۸. جواهر الکلام ج۲۷، ص۲۰.    
۹. جواهر الکلام ج۲۷، ص۱۶۹.    
۱۰. جواهر الکلام ج۲۷، ص۲۱۳.    
۱۱. جواهر الکلام ج۲۸، ص۱۷.    
۱۲. جواهر الکلام ج۲۷، ص۱۹۹.    
۱۳. جواهر الکلام ج۲۷، ص۲۱۵.    
۱۴. جواهر الکلام ج۳۸، ص۷۶-۷۷.    
۱۵. مسالک الافهام ج۱۲، ص۱۱۵-۱۱۶.    
۱۶. جواهرالکلام ج۳۶، ص۴۶۹.    
۱۷. جواهر الکلام ج۲۴، ص۱۲۷-۱۳۵.    
۱۸. جواهر الکلام ج۳۶، ص۴۰۶.    
۱۹. جواهر الکلام ج۲۷، ص۱۸۳.    
۲۰. مستمسک العروة ج۱۲، ص۶۹.    
۲۱. جواهر الکلام ج۲۷، ص۳۱۰.    


منبع

[ویرایش]
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۰۹-۷۱۱.    


رده‌های این صفحه : اجاره | ضمان | طهارت | عاریه | فقه | معاملات | وقف




جعبه ابزار