ام‌البنین

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



حضرت اُم‌ُّ الْبَنین‌، فاطمه‌ بنت‌ حزام ‌، همسر دوم‌ امیرالمؤمنینعلی‌ بن‌ ابی‌طالب ‌- علیه‌السلام- و مادر حضرت اباالفضل علیه‌السلام و از دفن شدگان در قبرستان بقیع می‌باشد.


نسب ام البنین

[ویرایش]

فاطمه دختر حزام/ حرام
[۱] مروج الذهب، المسعودي، ج۳، ص۶۳.
بن خالد بن ربیعه، از تیره بنی کلاب بن ربیعه از قبیله بنی عامر بن صعصعه از عرب عدنانی است.
[۴] تاریخ یعقوبی، یعقوبی، ج۲، ص۲۱۳.
برخی صحابه نگاران از حزام با تعبیر «له ادراک» یاد کرده‌اند؛ یعنی دوران پیامبر را درک کرده، اما صحابی نبوده است.مادر‌ ام‌البنین، ثمامه (لیلی
[۷] عمدة الطالب، ابن عنبه، ص۳۵۶.
دختر سهیل بن عامر بن مالک نیز به تیره بنی کلاب نسب می‌برد.
[۸] انساب الاشراف، البلاذری، ج۳، ص۳۸۹.
عاتکه یکی از جده‌های‌ام البنین را دختر عبد شمس بن عبد مناف خوانده‌اند.عموی او، لبید بن ربیعه، از شاعران مشهور عرب است.
[۱۴] انساب الاشراف، البلاذری، ج۲، ص۴۱۲.
هنگام ولادت وی مشخص نیست. برخی تولد او را حدود سال پنجم ق. دانسته‌اند.
[۱۶] ‌ام البنین سیدة نساء العرب، السید مهدی السیوج، ص۹.
[۱۸] ستاره درخشان، علي رباني خلخالي، ص۱۲.


شخصیت ام البنین

[ویرایش]

‌ام البنین را زنی شاعر و فصیح
[۱۹] اعلام النساء، عمر رضا كحاله، ج۴، ص۴۰.
و از خانواده‌ای اصیل و شجاع شمرده‌اند.
[۲۱] عمدة الطالب، ابن عنبه، ص۳۵۷.
از زندگی او تا پیش از ازدواجش با امام علی علیه‌السّلام خبری در دست نیست. پس از شهادت حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها به همسری امام علی علیه‌السّلام درآمد. با توجه به تولد نخستین فرزند او، عباس، به سال ۲۶ق.
[۲۳] تنقیح المقال، المامقانی، ج۲، ص۱۲۸.
و وجود گزارش‌هایی درباره ازدواج حضرت علی با امامه، خواهر زاده حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها بر پایه وصیت ایشان، به نظر می‌رسد ازدواج‌ ام البنین حدود سال ۲۵ق. رخ داده باشد. نیز گزارش‌هایی از ازدواج او به عنوان دومین همسر امام علی علیه‌السّلام در دست است.
[۲۷] تذکرة الخواص، سبط بن الجوزي، ص۵۷.


ماجرای ازدواج با امیرالمومنین

[ویرایش]

به هر روی، امیرمؤمنان علیه‌السّلام از برادرش عقیل که به نسب عرب آشنا بود، خواست تا زنی از خاندانی اصیل و شجاع را برای او خواستگاری کند تا از او دارای فرزندانی شجاع شود. عقیل با اعتقاد به شجاعت پدران‌ ام البنین، او را برای ازدواج با ایشان پیشنهاد کرد.
[۲۸] عمدة الطالب، ابن عنبه، ص۳۵۷.
[۲۹] تنقیح المقال، المامقانی، ج۲، ص۱۲۸.
[۳۰] اشعار النساء، ام علي، ص۱۳۱.
بر پایه گزارش‌هایی، پدران و خویشان‌ ام البنین از دلیران عرب پیش از اسلام؛ چنان که ابو بره عامر بن مالک، جد دوم او، در میان قبایل عرب در شجاعت بی نظیر خوانده شده و از او با تعبیر کنایی «ملاعب الاسنه» (بازیگر با نیزه‌ها) یاد کرده‌اند.
[۳۱] عمدة الطالب، ابن عنبه، ص۳۵۶.
[۳۳] تنقیح المقال، المامقانی، ج۲، ص۱۲۸.
به گزارش ابن عبدالبر، وی پیش از مسلمان شدن نزد رسول خدا آمد و با تقدیم هدایایی، از ایشان خواست مبلغانی را به نجد اعزام کند.
بر پایه گزارش‌هایی که در شماری از منابع متاخر آمده‌اند، ‌ام البنین پس از خواستگاری امام علی علیه‌السّلام ، سوگند یاد کرد که برای فرزندان ایشان همچون مادری دلسوز باشد. با ورود‌ ام البنین به خانه امیر مؤمنان، او ضمن پرستاری از کودکان امام، همانند مادر واقعی با آنان رفتار می‌کرد. آنان نیز او را بسیار دوست می‌داشتند.
[۳۶] ‌ام البنین سیدة نساء العرب، السید مهدی السیوج، ص۵۰.
[۳۷] ادب الطف، جواد شبّر، ص۷۴.
[۳۹] العباس رجل العقیدة و الجهاد، محمد علي يوسف الاشيقر، ص۳۴.
آورده‌اند که‌ ام البنین از امام علی علیه‌السّلام خواست که او را فاطمه صدا نکند؛ زیرا ممکن است فرزندان حضرت زهرا با شنیدن این نام، به یاد مادرشان افتند و غمگین شوند.
[۴۰] ستاره درخشان، علي رباني خلخالي، ص۹۴.


ثمره ازدواج ام البنین

[ویرایش]

ثمره ازدواج‌ ام البنین با علی علیه‌السّلام ، فرزندانی به نام‌های عباس، جعفر، عبدالله و عثمان بود.
[۴۲] انساب الاشراف، البلاذری، ج۳، ص۳۹۰.
شماری دیگر، ابوبکر را نیز بر فرزندان او افزودهو شماری از عثمان یاد نکرده‌اند.
[۴۸] مروج الذهب، المسعودي، ج۳، ص۶۳.
به سبب داشتن این پسران، فاطمه به‌ ام البنین (مادر پسران) شهرت یافت. منابع بیش از این به زندگی او در مدینه و هجرتش به کوفه در دوران خلافت امیرمؤمنان (۳۵-۴۰ق.) و نیز به ازدواج او پس از شهادت امام علی علیه‌السّلام اشاره نکرده‌اند. این شاید از این رو است که وی دیگر ازدواج نکرد و حتی آن گاه که برخی همسران امام علی علیه‌السّلام برای مشورت درباره ازدواجشان نزد‌ ام البنین آمدند، به آنان سفارش کرد که سزاوار نیست پس از علی، با مردی دیگر پیمان همسری ببندند و آنان نیز به سفارش وی عمل کردند.
[۵۰] ستاره درخشان، علي رباني خلخالي، ص۴۸.


فرزندان ام البنین در کربلا

[ویرایش]

‌ام البنین در کربلا حضور نداشت؛ اما فرزندانش همگی در رکاب امام حسین علیه‌السّلام به شهادت رسیدند. عثمان با کنیه ابوعمرو در ۲۱ سالگی، جعفر با کنیه ابوعبدالله در ۲۹سالگی
[۵۲] انساب الاشراف، البلاذری، ج۲، ص۴۱۳.
و عبدالله (اکبر)با کنیه ابومحمد در ۲۵ سالگی به شهادت رسیدند.
[۵۶] مقاتل الطالبیین، ابوالفرج الاصفهانی، ص۸۷.
[۵۷] رجال طوسی، شیخ طوسی، ص۹۹.
عباس که از او با لقب عباس الاکبر و با کنیه ابوالفضل یاد شده است،
[۶۰] انساب الاشراف، البلاذری، ج۲، ص۴۱۳.
[۶۱] مقاتل الطالبیین، ابوالفرج الاصفهانی، ص۸۹.
از دیگر برادران تنی خود بزرگ‌تر و واپسین شهید از آنان است.
[۶۳] مقاتل الطالبیین، ابوالفرج الاصفهانی، ص۸۴.
در شب تاسوعا عبدالله بن ابی المحل بن حزام، برادر زاده‌ام البنین، و نیز شمر بن ذی الجوشن کلابی، از قبیله ‌ام البنین، امان نامه‌ای را از عبیدالله بن زیاد برای فرزندان‌ام البنین در کربلا آوردند؛ اما با واکنش تند ایشان رو به رو شدند.

اخلاص‌ کامل‌ به‌ اهل‌ بیت‌ و امام‌ حسین‌

[ویرایش]

محبت خالصانه‌ ام البنین به اهل‌بیت و نیز شهادت فرزندانش در رکاب سیدالشهدا علیه‌السّلام موجب شده تا شیعیان برای او جایگاهی والا و ارزشی ویژه قائل باشند و از او نزد خدا شفاعت طلبند.

سوگواری ام البنین

[ویرایش]

به گزارش شماری از منابع، ‌ام البنین در پی آگاهی از واقعه کربلا، برای جان امام حسین علیه‌السّلام بیش از پسرانش نگران بود. او از حال امام جویا شد و گفت: اگر حسین زنده باشد، غمی نیست که فرزندانم را از دست داده باشم.
[۶۹] تنقیح المقال، المامقانی، ج۳، ص۷۰.
[۷۰] اشعار النساء، ام علی، ص۱۳۳.
این سخن او را دلیل اخلاص کامل او به اهل بیت: به ویژه امام حسین علیه‌السّلام دانسته‌اند. از آن پس وی در خانه‌اش با حضور زنان بنی هاشم مجلس سوگواری برپا می‌کرد.او هر روز با نوه‌اش عبیدالله، فرزند عباس، به بقیع می‌رفت و سروده‌هایی را که خود در رثای عباس سروده بود، می‌خواند و دردمندانه می‌گریست. وی در این سروده‌ها، مردم را از‌ ام البنین خواندن خود نهی می‌کرد؛ زیرا چهار پسرش را که همچون شیر بیشه بودند، از دست داده بود و دیگر پسری نداشت که به نام آنان «مادر پسران» خوانده شود. نیز در سروده‌های دیگر، از شاهدان نبرد پسرانش می‌پرسد: چگونه گرز آهنین بر سر عباس فرود آمد؟ و خود پاسخ می‌دهد: اگر عباس دست داشت و شمشیرش در دستانش بود، کسی به او نزدیک نمی‌شد.مردم نزد او گرد می‌آمدند و با وی در گریستن هم نوا می‌شدند. گفته‌اند که حتی مروان بن حکم اموی، از دشمنان اهل بیت، نیز با شنیدن سروده‌های جانسوز او می‌گریست.
[۷۷] بحار الانوار، المجلسی، ج۴۵، ص۵۶.


وفات و محل دفن

[ویرایش]

هنگام درگذشت وی را ۱۳ جمادی الثانی سال ۶۴ یا ۷۰ق. گزارش کرده‌اند.
[۷۸] ام البنین، السيد مهدي السيوج، ص۴۱.
برخی مدفن او را در بقیع، سمت چپ ورودی و کنار صفیه و عاتکه، عمه‌های پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم دانسته‌اند.اما شماری دیگر این سخن را رد کرده‌اند؛ زیرا افزون بر فقدان شاهد تاریخی در منابع اصیل، حتی در سفرنامه‌های دو سده اخیر، از این گزارش خبری در دست نیست. از این رو، می‌توان گفت قبر وی می‌بایست کنار دیگر همسران امیرمؤمنان علیه‌السّلام و فرزندان ایشان در بقیع باشد؛ اما مکان دقیق آن مشخص نیست.
[۸۰] تاریخ حرم، محمد صادق نجمي، ص۲۷۵.


استمرار نسل امام علی از عباس

[ویرایش]

نسل امام علی علیه‌السّلام از همسرش‌ ام البنین تنها از طریق عبیدالله بن عباس استمرار یافت:
[۸۱] انساب الاشراف، البلاذری، ج۲، ص۴۱۲.
[۸۳] الشجرة المبارکه، الفخر الرازي، ص۱۸۴.
۱. عبیدالله بن حسن بن عبیدالله بن عباس که به سال ۲۰۴ق. به امارت حرمین رسید و امیر الحاج آن سال بود.
[۸۵] عمدة الطالب، ابن عنبه، ص۳۵۷.
۲. فضل بن حسن بن عبیدالله که به وی ابن هاشمیه می‌گفتند و نزد خلفا دارای حشمت و احترام بود.
[۸۷] عمدة الطالب، ابن عنبه، ص۳۵۷.
۳. محمد بن علی بن حمزه که شاعر و راوی حدیث امام حسن عسکری علیه‌السّلام بود و مادر امام پس از شهادت فرزندش در منزل او ماند.
[۹۰] عمدة الطالب، ابن عنبه، ص۳۵۸.
۴. عباس بن حسن بن عبیدالله که به اعتقاد علویان در شعر سرآمد فرزندان ابوطالب بود و در بقیع دفن شد.
[۹۲] عمدة الطالب، ابن عنبه، ص۳۹۵.


تبار حضرت عباس در ایران و کشورها

[ویرایش]

در ایران، شماری از تبار حضرت عباس دارای آرامگاه و بارگاه هستند و مردم به زیارت آنان می‌روند. امامزاده سید (شاه سید علی) در قم از آن جمله است که نسب او را این گونه گزارش کرده‌اند: علی بن ابراهیم بن جعفر بن عباس بن امیر المؤمنین.
[۹۳] تربت پاکان قم، عبدالحسين جواهر كلام، ج۱، ص۱۵۰.
[۹۴] تربت پاکان آثار و بناهای قدیم، مدرس طباطبايي،ج۲، ص۱۰۳.
البته بیشتر نوادگان عباس در عربستان و کشورهایی مانند عراق، مصر، اردن و ترکمنستان پراکنده‌اند که از ایشان برخی در دانش و ادب و شعر و حدیث سرآمد دوران خویش بوده‌اند؛ از جمله ابویعلی حمزة بن قاسم بن علی بن حمزة بن حسن بن عبیدالله بن عباس از محدثان مورد اعتماد شیعه و صاحب کتاب التوحید، الزیاره و المناسک که مزار او در حله عراق معروف است و مردم به زیارتش می‌روند.


ام‌ّ البنین‌ در فرهنگ‌ عامه‌

[ویرایش]

حضرت‌ فاطمه ام‌البنین‌ - که‌ نزد عامه مردم‌ ایران ‌ به‌ مادر حضرت‌ عباس‌ شناخته‌ شده‌، و به‌ «ام‌ البنی‌» معروف‌ است‌ - در میان‌ زنان‌ مسلمانشیعه ‌ پایگاه‌ قدسی‌ و منزلت‌ والایی‌ دارد.
زنان‌ ایرانی‌ برای‌ این‌ بانوی‌ بزرگوار ارزش‌ نمادی‌ ویژه‌ای‌ قائلند و برای‌ برآورده‌ شدن‌ آرزوها و حاجت‌ها و سامان‌ گرفتن‌ کارها و بالا بردن‌ نیروی‌ شکیبایی‌ خود در تحمل‌ مصایب‌ و رنجها به‌ او توسل ‌ می‌جویند.

← توسل‌جویی‌


قرنهاست‌ که‌ زنان‌ شیعه‌ برای‌ دور کردن‌ بلا و نقمتی‌ و دست‌ یافتن‌ به‌ خواسته‌ و نعمتی‌ به‌ این‌ خاتون‌ بزرگوار توسل‌ می‌جویند و از او طلب ‌ یاری‌ و مرادخواهی‌ می‌کنند. توسل‌ به‌ ام‌البنین‌ معمولاً از طریق‌ نذر و دادن‌ نذری‌هایی‌ مانند انداختن‌ سفره نذری‌، پختن‌ آش ‌ و حلوای‌ نذری‌، و خیر کردن‌ خرما در راه‌ خدا و به‌ نام‌ او صورت‌ می‌پذیرد. مردم‌ با برگذاری‌ اینگونه‌ مراسم‌ و شعائر دینی‌ معتقدند که‌ می‌توانند ارواح‌ مقدسان‌ را به‌ یاری‌ بطلبند و با کمک‌ آنها تنگی‌ها و مصایب‌ زندگی‌ را از میان‌ بردارند.
این‌ مراسم‌ و شعائر یک‌ واقعیت‌ اجتماعی‌ است‌ و بخشی‌ از حیات ‌ دینی‌ و زندگی‌ معنوی‌ مردم‌ مسلمان ‌ در جامعه‌های‌ سنتی‌ را شکل‌ می‌دهد و کارکردی‌ روانی‌ - اجتماعی‌ در انسجام‌ نظام‌ زندگی‌ و پاسخ‌گویی‌ به‌ خواست‌ها و انتظارات‌ عاطفی‌ برگذار کنندگان‌ مراسم‌ دارد.

← مهمات در اهدای‌ نذری‌


در اهدای‌ نذری‌ به‌ ام‌ البنین‌، یا هر شخصیت‌ مقدس‌ دیگر، عقیده‌ و عمل‌ِ صاحب‌ نذر، و اسباب‌ و مواد نذری‌ نقشی‌ مهم‌ و اساسی‌ میان‌ نذر دهنده‌ و نذر گیرنده‌ دارد.
وضع‌ و حالت‌ احساسی‌ و معنوی‌ و قصد و نیت ‌ خالص‌ و پاک‌ نذر دهنده‌، پاکیزه‌ و حلال ‌ بودن‌ اسباب‌ و خوراکی‌های‌ نذری‌، ادعیه‌ و اوراد مخصوص‌ آیین‌های‌ نذری‌ و توسل، و کامل‌ و دقیق‌ انجام‌ دادن‌ اعمال‌ مربوط به‌ مراسم‌ و شعایر نذر و نیاز، صاحبان‌ نذر را در نزدیکی‌ به‌ مقدسان‌ و رسیدن‌ به‌ آرمان‌ها و آرزوهایشان‌ کمک‌ می‌کند.

← سفره ام‌ البنین‌


این‌ سفره‌ در میان‌ مردم‌ برخی‌ از شهرها و آبادیهای‌ ایران‌ به‌ «سفره مادر حضرت‌ ابوالفضل‌» یا «سفره مادر حضرت‌ عباس‌ » نیز شهرت‌ دارد.
سفره‌ای‌ به‌ نام‌ « بی‌ بی‌ سه‌شنبه ‌» را نیز در جاهایی‌، مانند خراسان‌
[۹۹] ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ج۱، ص۲۸، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
به‌ حضرت‌ فاطمه ام‌البنین‌، و در جاهایی‌ دیگر مانند شاهرود
[۱۰۰] علی‌اصغر شریعت‌زاده‌، فرهنگ‌ مردم‌ شاهرود، ج۲، ص۳۹۰، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌.
[۱۰۱] علی‌اصغر شریعت‌زاده‌، فرهنگ‌ مردم‌ شاهرود، ج۲، ص۳۹۴، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌.
به‌ حضرت‌ فاطمه زهرا - علیه‌السلام- نسبت‌ داده‌اند و به‌ نام‌ آن‌ دو بی‌بی‌ «سفره ام‌البنی‌» و «سفره حضرت‌ فاطمه ‌» نامیده‌اند.

← بی‌بی‌ سه‌شنبه‌


در پندار عامه‌، بی‌بی‌ سه‌شنبه‌ زنی‌ نیکوکار بوده‌ که‌ در روز سه‌شنبه‌ زاده‌ شده‌، و سه‌شنبه‌ ازدواج ‌ کرده‌، و سه‌شنبه‌ نیز مرده‌ است‌.
[۱۰۲] محمد اسدیان‌ خرم‌آبادی‌، و دیگران‌، ج۱، ص۲۰۰، باورها و دانسته‌ها در لرستان‌ و ایلام‌، تهران‌، ۱۳۵۸ش‌.
[۱۰۳] ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ج۱، ص۴۰، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.

شاید منسوب‌ کردن‌ سفره‌های‌ حضرت‌ فاطمه زهرا و فاطمه ام‌ البنین‌ به‌ بی‌بی‌ سه‌شنبه‌، به‌ این‌ سبب‌ بوده‌ است‌ که‌ در گذشته‌ سفره‌های‌ نذری‌ این‌ دو خاتون‌ را در روز سه‌شنبه‌ می‌انداخته‌اند.
هنوز هم‌ در بعضی‌ از مناطق‌ ایران ‌، آش‌ ام‌ البنین‌ را در روز سه‌شنبه‌ می‌پزند و سفره‌اش‌ را هم‌ در این‌ روز می‌اندازند.
[۱۰۴] ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ج۱، ص۲۹، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.

ام‌ البنین‌، این‌ مادر مقدس‌ مثالی‌ نیز در آیین‌ اهدای‌ نذری‌ با حضور خود همچون‌ یک‌ میانجی‌ نمادی‌ میان‌ آدمیزادگان‌ و پروردگار عمل‌ می‌کند و زمینه نزدیکی‌ نذر دهندگان‌ را با خداوند برای‌ برآورده‌ شدن‌ حاجاتشان‌ و رهایی‌ آنان‌ از تنگی‌ و سختی‌ معیشت ، فراهم‌ می‌نماید.

← اسباب‌ و خوراکی‌های‌


اسباب‌ و خوراکی‌های‌ سفره ام‌ البنین‌، ساده‌تر و کمتر از سفره حضرت‌ ابوالفضل‌ است‌.
قرآن‌، شمع‌، آینه‌، جانماز، مهر، تسبیح‌ و کتاب‌ دعا از اسباب‌ مخصوص‌ سفره‌؛ کاچی‌، نان‌، پنیر، سبزی‌، ماست‌ و آجیل‌ مشکل‌گشا و خرما از خوراکی‌های‌ نذری‌ سفره‌ است‌.
آش و حلوا و پلو و چند گونه‌ خوراکی‌ و میوه دیگر نیز از خوراکی‌های‌ دیگر سفره ام‌البنین‌ است‌ که‌ برخی‌ از آن‌ها جنبه نذری‌، و برخی‌ دیگر جنبه تشریفاتی‌ دارد.
[۱۰۵] جواد صفی‌نژاد، مونوگرافی‌ ده‌ طالب‌آباد، ج۱، ص۴۰۱، تهران‌، ۱۳۵۵ش‌.
صاحبان‌ نذر، بنابر نیت‌هایی‌ که‌ می‌کنند، سفره‌های‌ نذری‌ خود را پیش‌ یا پس‌ از بر آورده‌ شدن‌ حاجاتشان‌ می‌اندازند و اهدا می‌کنند. خوراکی‌های‌ نذری‌ را صاحب‌ سفره، خود به‌ تنهایی‌ یا با مشارکت‌ زنان‌ حاجتمند و نذردار دیگر فراهم‌ می‌کند. مشارکت‌ مردم‌ در انداختن‌ سفره ام‌ البنین‌ به‌ اینگونه‌ است‌ که‌ هر کس‌ هر نوع‌ خوراکی‌ را که‌ نذر کرده‌ است‌، تهیه‌ می‌کند و به‌ صاحب‌ سفره‌ می‌دهد که‌ در سفره‌اش‌ بگذارد.

← حلال‌ بودن‌ خوراکی‌های‌


حلال‌ بودن‌ اسباب‌ و خوراکی‌های‌ سفره‌ و پولی‌ که‌ این‌ اسباب‌ و خوراکی‌ها با آن‌ فراهم‌ می‌شود، همچنین‌ پاکیزگی‌ و مطهر بودن‌ زنان‌ شرکت‌ کننده‌ در پای‌ سفره نذری‌ از شرایط بنیادی‌ در آیین‌ سفره‌های‌ نذری‌ است‌.
برخی‌ نیز برای‌ فراهم‌ کردن‌ مواد خوراکی‌های‌ نذری‌ سفره‌، دوشیزگان‌ نابالغی‌ را که‌ فاطمه‌ نامیده‌ می‌شوند و در پندار عامه‌ پاک‌ و معصوم ‌ انگاشته‌ می‌شوند، برمی‌گزینند.

آداب‌ سفره‌ اندازی‌

[ویرایش]

انداختن‌ سفره‌ام‌ البنین‌ معمولاً زمان‌ معین‌ و مشخصی‌ ندارد و آن‌ را در هر روز از سال‌ و در هر موقع‌ از روز می‌توان‌ انداخت‌. در بعضی‌ جاها، از جمله‌ خراسان ‌، این‌ سفره‌ را در روز سه‌شنبه‌ می‌اندازند. سفره ام‌ البنین‌ را که‌ یک‌ سفره پارچه‌ای‌ سفید است‌، در میان‌ اتاقی‌ در خانه‌ می‌گسترند و اسباب‌ و خوراکی‌ها را روی‌ آن‌ می‌چینند. از آداب‌ سفره نماز و دعاست‌. نماز سفره‌، دو رکعت نماز حاجت‌ است‌ که‌ آن‌ را صاحب‌ سفره‌ و زنانی‌ که‌ حاجت‌ و نیازی‌ دارند، روی‌ سجاده ‌ و در پای‌ سفره‌ می‌خوانند. زنان‌ به‌ هنگام‌ نیت ‌ کردن‌، حضرت‌ فاطمه ام‌البنین‌ را به‌ دست‌های‌ بریده فرزندش‌ ابوالفضل‌ قسم ‌ می‌دهند که‌ حاجتشان‌ را برآورده‌ کند. در برخی‌ از مناطق‌ ایران‌، پیش‌ از خواندن‌ نماز ام‌البنین‌، دو رکعت‌ نماز هم‌ به‌ نام‌ حضرت‌ ابوالفضل‌، باب‌ الحوائج ‌، می‌خوانند و حاجت خواهی‌ می‌کنند. پس‌ از پایان‌ نماز، دعای‌ توسل‌ می‌خوانند.
آنگاه‌ صد بار به‌ شمار دانه‌های‌ تسبیح ‌ این‌ اوراد
[۱۰۶] ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ج۱، ص۲۹، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
[۱۰۷] جواد صفی‌نژاد، مونوگرافی‌ ده‌ طالب‌آباد، ج۱، ص۴۰۲، تهران‌، ۱۳۵۵ش‌.
را که‌ مخصوص‌ سفره ابوالفضل‌ است‌،
[۱۰۸] فرخنده‌دولتی‌، «سفره‌ها»، ج۱، ص۱۹۴، سخن‌، ۱۳۴۴ش‌، س‌ ۱۶، شم ۲.
می‌خوانند:
ای‌ ماه‌ بنی‌هاشم‌، خورشید لقا عباس‌ --- ای‌ نور دل‌ حیدر، شمع‌ شهدا عباس‌
از رنج‌ و غم‌ و محنت‌، ما رو به‌ تو آوردیم‌ --- دست‌ من‌ محزون‌ گیر، از بهر خدا عباس‌
دعا و اوراد سفره‌ را معمولاً ملاّ یا روضه‌خوان‌ زن‌ که‌ او را در خراسان‌ «آتو»
[۱۰۹] ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ج۱، ص۳۱، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
و در تهران ‌ «خانم‌ درسی‌» می‌گویند، می‌خواند و بانوان‌ پای‌ سفره‌ پس‌ از او تکرار می‌کنند. سرانجام‌، حاضران‌ در مجلس‌ خوردن‌ خوراکی‌های‌ سفره ‌ را آغاز می‌کنند.

← اختصاص‌ به‌ بانوان‌


سفره ام‌ البنین‌ اختصاص‌ به‌ بانوان‌ دارد و مردان‌ نباید در مراسم‌ سفره‌اندازی‌ شرکت‌ کنند. خوردن‌ بعضی‌ از خوراکی‌های‌ نذری‌ این‌ سفره‌، مانند کاچی، حلوا، خرما و آش برای‌ مردان‌ و پسر بچه‌ها ممنوع‌ است‌.
[۱۱۰] صادق هدایت‌، نیرنگستان‌، ج۱، ص۴۱، تهران‌، ۱۳۳۴ش‌.
[۱۱۱] ابوالقاسم‌ فقیری‌، «سفره‌ها در شیراز»، ج۱، ص۵۴، هنر و مردم‌، تهران‌، مرداد ۱۳۵۰ش‌، شم ۱۰۶.
خراسانی‌ها خوردن‌ آش‌ ام‌ البنین‌ را برای‌ مردان‌ ناشایست‌ می‌دانند و می‌گویند که‌ اگر مردی‌ از این‌ آش‌ بخورد، به‌ زندان ‌ می‌افتد. زنان‌ باردار را نیز از خوردن‌ این‌ آش‌ باز می‌دارند تا اگر طفل‌ در شکم‌ آنان‌ پسر باشد، در بزرگی‌ به‌ زندان‌ نیفتد.
[۱۱۲] ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ج۱، ص۳۲، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.


آش‌ و حلوای‌ نذری‌

[ویرایش]

از نذری‌های‌ دیگری‌ که‌ به‌ نام‌ فاطمه ام‌ البنین‌ می‌دهند، آش‌ و حلواست‌. این‌ آش‌ و حلوا در بیش‌تر جاها و در میان‌ مردم‌ به‌ نام‌ آش‌ مادر ابوالفضل‌ و حلوای‌ ام‌ البنین‌،
[۱۱۳] ابوالقاسم‌ فقیری‌، «سفره‌ها در شیراز»، ج۱، ص۵۴، هنر و مردم‌، تهران‌، مرداد ۱۳۵۰ش‌، شم ۱۰۶.
و در خراسان‌ به‌ نام‌ آش‌ اُماج‌ کماج‌
[۱۱۴] ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ج۱، ص۲۸، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
معروف‌ است‌.

← فراهم‌ کردن‌ مواد آش‌


فراهم‌ کردن‌ مواد آش‌ و طرز پختن‌ آن‌ آداب‌ خاصی‌ دارد. معمولاً آرد آش‌، یا پول ‌ خرید آرد را زنان‌ در شب‌ سه‌شنبه‌ با گدایی ‌ از ۷ خانه ‌ که‌ در آن‌ زنی‌ به‌ نام‌ فاطمه‌ باشد، به‌ دست‌ می‌آورند. بُنشَن‌ و مواد آش‌ را هم‌ از دکانهای‌ سرگذر و محله‌ می‌خرند. آرد را در سینی‌ یا بشقابی‌ می‌ریزند و در همان‌ شب‌ سه‌شنبه‌ همراه‌ با شمع ‌یا چراغی‌ افروخته‌ در اتاقی‌ روی‌ سفره نذری‌ می‌گذارند و در اتاق‌ را می‌بندند. سپیده‌ دم‌ روز سه‌شنبه‌ در اتاق‌ را می‌گشایند و آرد را که‌ می‌پندارند ام‌ البنین‌ تبرک ‌کرده‌، بر می‌دارند و خمیر می‌کنند و از آن‌ اُماج‌ (دانه‌هایی‌ گرد به‌ شکل‌ و اندازه ماش‌) و یا رشته‌ درست‌ می‌کنند و در آش‌ نذری‌ می‌ریزند. کسانی‌ که‌ حلوا یا کاچی‌ نذر کرده‌اند، آرد را با آب و روغن و زعفران ‌و شکر یا عسل ‌ می‌آمیزند و حلوا و کاچی‌ می‌پزند. خراسانی‌ها با مقداری‌ از این‌ آرد چند قرص‌ نان ‌ هم‌ به‌ نام‌ کماج‌ روی‌ ساج می‌پزند. آش‌ و حلوای‌ نذری‌ را کاسه‌ کاسه‌ و بشقاب‌ بشقاب‌ میان‌ خویشان‌ و همسایگان‌ پخش‌ می‌کنند، یا در سفره نذری‌ ام‌ البنین‌ که‌ خود یا دیگران‌ انداخته‌اند، می‌گذارند.

← روضه خوانی


در خراسان‌ آش‌ اُماج‌ کماج‌ را با چند شمع ‌ روی‌ سفره ‌ می‌چینند. وقتی‌ همه‌ زنان‌ پای‌ سفره‌ نشستند، آتو روضه ‌می‌خواند و ۷ آیه ‌از آیه‌های‌ سوره یس‌ را که‌ مخصوص‌ سفره ام‌ البنین‌ است‌، قرائت ‌می‌کند. زنان‌ پس‌ از خواندن‌ هر آیه‌، یک‌ صدا می‌گویند: السلام‌ علیک‌ یا امیرالمؤمنین‌. دختر نابالغی‌ به‌ نام‌ فاطمه‌ نیز که‌ پای‌ سفره‌ و رو به‌ قبله‌ نشسته‌ است‌، پس‌ از هر آیه‌ مقداری‌ آش‌ را با قاشقی‌ که‌ در دست‌ دارد، از کاسه‌اش‌ بر می‌دارد و در بشقابی‌ می‌ریزد و در آخر آش‌ را در کاسه‌ برمی‌گرداند. پس‌ از پایان‌ خواندن‌ دعا و اوراد، آش‌ را در بشقاب‌هایی‌ می‌ریزند و میان‌ زنان‌ مجلس‌ پخش‌ می‌کنند.
[۱۱۵] ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ج۱، ص۲۸، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
[۱۱۶] ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ج۱، ص۳۲، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.


← پذیرش‌ نذری‌


نذر دهندگان‌ معتقدند که‌ اگر نذرشان‌ در پیشگاه‌ حق‌ پذیرفته‌ گردد، حضرت‌ ام‌ البنین‌ شب‌ هنگام‌ با حضور روحانی‌ خود در پای‌ سفره گسترده‌ در اتاق‌ در بسته‌، آرد مخصوص‌ آش‌ یا حلوا یا کاچی‌ نذری‌ آنها را تبرک ‌ می‌کند. نشانه حضور نمادین‌ بی‌ بی‌ ام‌ البنین‌، و تبرک‌ آرد را اثری‌ می‌پندارند که‌ بر روی‌ آرد افتاده‌ است‌. این‌ اثر را نقشی‌ رمزی‌ و نمادین‌ از پنجه‌ یا مهر یا تسبیح ‌ ام‌ البنین‌ می‌انگارند و آن‌ را علامت‌ قبول‌ نذر و برآورده‌ شدن‌ حاجاتشان‌ می‌پندارند.

سفره‌های‌ نذری‌ زرتشتیان‌

[ویرایش]

نظیر چنین‌ پنداشتی‌ از قدیم‌ در میان‌ جامعه زرتشتی ایران ‌ نیز رواج‌ داشته‌ است‌. زرتشتیان‌ معتقدند که‌ نذر و حاجتشان‌ هنگامی‌ پذیرفته‌ و برآورده‌ می‌شود که‌ دختر شاه‌ پریان‌ بیاید و از خوراکی‌های‌ سفره نذریشان‌ بخورد. زرتشتیان‌ سفره‌های‌ نذری‌ خود را در سفره‌خانه‌های‌ خانه‌شان‌ می‌اندازند و یک‌ شب‌ درِ سفره‌خانه‌ را می‌بندند تا دختر شاه‌ پریان‌ بر سر سفره‌ بیاید. نشانه حضور دختر شاه‌ پریان‌ و پذیرش‌ نذریشان‌ از پدید آمدن‌ علامتی‌ روی‌ تخم‌ مرغی‌ که‌ در پنبه ‌ گذارده‌ شده‌ است‌ و رویش‌ آویشن ‌ پاشیده‌اند، آشکار می‌گردد.
[۱۱۷] نصرت تجربه‌کار‌، «بعضی‌ از رسوم‌ باستانی‌»، ج۱، ص۱۹۷- ۱۹۸، مجلة مردم‌شناسی‌، تهران‌، ۱۳۳۵ش‌، شم ۲.


فهرست منابع

[ویرایش]

آثار اسلامی مکه و مدینه: رسول جعفریان، قم، مشعر، ۱۳۸۶ش؛ ابصار العین فی انصار الحسین: محمد السماوی، به کوشش الطبسی، مرکز الدراسات الاسلامیه، ۱۴۱۹ق؛ الاختصاص: المفید (م. ۴۱۳ق.) ، به کوشش غفاری و زرندی، بیروت، دار المفید، ۱۴۱۴ق؛ ادب الطف او شعراء الحسین: جواد شبر، بیروت، مؤسسة التاریخ، ۱۴۲۲ق؛ الارشاد: المفید (م. ۴۱۳ق.) ، بیروت، دار المفید، ۱۴۱۴ق؛ الاستیعاب: ابن عبدالبر (م. ۴۶۳ق.) ، به کوشش البجاوی، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق؛ اسد الغابه: ابن اثیر (م. ۶۳۰ق.) ، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق؛ اشعار النساء المؤمنات: ام علی، نشر سعید بن جبیر، ۱۴۱۳ق؛ الاصابه: ابن حجر العسقلانی (م. ۸۵۲ق.) ، به کوشش علی معوض و عادل عبدالموجود، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق؛ اعلام النساء فی عالمی العرب و الاسلام: عمر رضا کحاله، دمشق، المکتبة الهاشمیه؛ اعلام الوری: الطبرسی (م. ۵۴۸ق.) ، قم، آل البیت علیهم السلام، ۱۴۱۷ق؛ اعیان الشیعه: سید محسن الامین (م. ۱۳۷۱ق.) ، به کوشش حسن الامین، بیروت، دار التعارف؛‌ام البنین سیدة نساء العرب: السید مهدی السیوج، المکتبة الحیدریه، ۱۳۷۷ق؛‌ام البنینعلیهاالسلام: ام زینب الکتبی، المکتبة الحیدریه؛ الامامة و السیاسه: ابن قتیبه (م. ۲۷۶ق.) ، به کوشش علی شیری، بیروت، الرضی، ۱۴۱۳ق؛ انساب الاشراف: البلاذری (م. ۲۷۹ق.) ، به کوشش زکار و زرکلی، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۷ق؛ بحار الانوار: المجلسی (م. ۱۱۱۰ق.) ، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ تاریخ حرم ائمه بقیععلیهم السلام: محمد صادق نجمی، قم، مشعر، ۱۳۸۰ش؛ تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک): الطبری (م. ۳۱۰ق.) ، به کوشش محمد ابوالفضل، بیروت، دار احیاء التراث العربی؛ تاریخ الیعقوبی: احمد بن یعقوب (م. ۲۹۲ق.) ، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۵ق؛ تذکرة الخواص: سبط بن الجوزی (م. ۶۵۴ق.) ، قم، الرضی، ۱۴۱۸ق؛ تربت پاکان آثار و بناهای قدیم قم: مدرس طباطبایی، قم، مهر؛ تربت پاکان قم شرح حال مدفونین در سرزمین قم: عبدالحسین جواهر کلام، قم، انصاریان، ۱۴۲۴ق؛ تنقیح المقال فی علم الرجال: المامقانی (م. ۱۳۵۱ق.) ، نجف، المرتضویه، ۱۳۵۲ق؛ جمهرة انساب العرب: ابن حزم (م. ۴۵۶ق.) ، به کوشش گروهی از علما، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق؛ رجال طوسی: الطوسی (م. ۴۶۰ق.) ، به کوشش قیومی، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۵ق؛ رجال النجاشی: النجاشی (م. ۴۵۰ق.) ، به کوشش شبیری زنجانی، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۸ق؛ ستاره درخشان مدینه حضرت‌ام البنینعلیهاالسلام: علی ربانی خلخالی، مکتب الحسین علیه السلام، ۱۴۲۵ق؛ الشجرة المبارکة فی انساب الطالبیه: الفخر الرازی (م. ۶۰۶ق.) ، به کوشش الرجائی، قم، مکتبة النجفی، ۱۴۰۹ق؛ شرح الاخبار فی فضائل الائمة الاطهارعلیهم السلام: النعمان المغربی (م. ۳۶۳ق.) ، به کوشش جلالی، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۴ق؛ الطبقات الکبری: ابن سعد (م. ۲۳۰ق.) ، به کوشش محمد عبدالقادر، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق؛ عباس رجل العقیدة و الجهاد: محمد علی یوسف الاشیقر، به کوشش محمد صادق، محبین، ۱۴۲۲ق؛ العقد الفرید: احمد بن عبد ربه (م. ۳۲۸ق.) ، به کوشش مفید قمیحه، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۴ق؛ عمدة الطالب: ابن عنبه (م. ۸۲۸ق.) ، به کوشش آل الطالقانی، نجف، المطبعة الحیدریه، ۱۳۸۰ق؛ الفتوح: ابن اعثم الکوفی (م. ۳۱۴ق.) ، به کوشش علی شیری، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۱۱ق؛ الکنی و الالقاب: القمی (م. ۱۳۵۹ق.) ، تهران، مکتبة الصدر؛ المجدی فی انساب الطالبیین: علی بن محمد العلوی (م. ۷۰۹ق.) ، به کوشش المهدوی، قم، مکتبة النجفی، ۱۴۰۹ق؛ مروج الذهب: المسعودی (م. ۳۴۶ق.) ، به کوشش اسعد داغر، قم، دار الهجره، ۱۴۰۹ق؛ مع رکب الحسین من المدینة الی المدینه: محمد امین الامینی، قم، کوثر غدیر، ۱۴۲۳ق؛ المعارف: ابن قتیبه (م. ۲۷۶ق.) ، به کوشش ثروت عکاشه، قم، الرضی، ۱۳۷۳ش؛ مقاتل الطالبیین: ابوالفرج الاصفهانی (م. ۳۵۶ق.) ، به کوشش سید احمد صقر، بیروت، دار المعرفه؛ مناقب آل ابی طالب: ابن شهرآشوب (م. ۵۸۸ق.) ، به کوشش گروهی از اساتید، نجف، المکتبة الحیدریه، ۱۳۷۶ق؛ المنتظم: ابن الجوزی (م. ۵۹۷ق.) ، به کوشش محمد عبدالقادر و دیگران، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۲ق؛ نهایة الارب: احمد بن عبدالوهاب النویری (م. ۷۳۳ق.) ، قاهره، دار الکتب و الوثائق، ۱۴۲۳ق.احمد ابن‌ عنبه‌، عمده الطالب‌، نجف‌، ۱۳۸۱ق‌/۱۹۶۱م‌.ابوالفرج‌ اصفهانی‌، مقاتل‌ الطالبیین‌، به‌کوشش‌ احمد صقر، قاهره‌، ۱۳۶۸ق‌/۱۹۴۹م‌.محمد حسون‌، و ام‌ّعلی‌ مشکور، اعلام‌ النساء المؤمنات‌، تهران‌، ۱۴۱۱ق‌. طبری‌، تاریخ‌. حسن غفاری‌، تعلیقات‌ بر مقتل‌ الحسین‌ ابومخنف‌، قم‌، ۱۳۶۴ش‌.ذبیح‌الله محلاتی‌، ریاحین‌ الشریعة، تهران‌، ۱۳۶۴ش‌.عبدالرزاق موسوی‌ مقرم‌، قمر بنی‌ هاشم‌، نجف‌، ۱۳۶۹ق‌/ ۱۹۵۰م‌. محمد اسدیان‌ خرم‌آبادی‌، و دیگران‌، باورها و دانسته‌ها در لرستان‌ و ایلام‌، تهران‌، ۱۳۵۸ش‌. نصرت تجربه‌کار‌، «بعضی‌ از رسوم‌ باستانی‌»، مجلة مردم‌شناسی‌، تهران‌، ۱۳۳۵ش‌، شم ۲.فرخنده‌دولتی‌، «سفره‌ها»، سخن‌، ۱۳۴۴ش‌، س‌ ۱۶، شم ۲.علی‌اصغر شریعت‌زاده‌، فرهنگ‌ مردم‌ شاهرود، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌.ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.جواد صفی‌نژاد، مونوگرافی‌ ده‌ طالب‌آباد، تهران‌، ۱۳۵۵ش‌.ابوالقاسم‌ فقیری‌، «سفره‌ها در شیراز»، هنر و مردم‌، تهران‌، مرداد ۱۳۵۰ش‌، شم ۱۰۶. صادق هدایت‌، نیرنگستان‌، تهران‌، ۱۳۳۴ش‌.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. مروج الذهب، المسعودي، ج۳، ص۶۳.
۲. العقد الفرید، احمد بن عبد ربه، ج۵، ص۱۳۴.    
۳. المعارف، ابن قتیبه، ص۸۸.    
۴. تاریخ یعقوبی، یعقوبی، ج۲، ص۲۱۳.
۵. جمهرة انساب العرب، ابن حزم، ص۳۷.    
۶. الاصابه، ابن حجر العسقلانی، ج۲، ص۱۴۵.    
۷. عمدة الطالب، ابن عنبه، ص۳۵۶.
۸. انساب الاشراف، البلاذری، ج۳، ص۳۸۹.
۹. جمهرة انساب العرب، ابن حزم، ص۲۸۲.    
۱۰. مقاتل الطالبیین، ابوالفرج الاصفهانی، ص۸۷.    
۱۱. ابصار العین، محمد السماوی، ص۵۶.    
۱۲. مقاتل الطالبیین، ابوالفرج الاصفهانی، ص۸۷.    
۱۳. ابصار العین، محمد السماوی، ص۵۶.    
۱۴. انساب الاشراف، البلاذری، ج۲، ص۴۱۲.
۱۵. تاریخ طبری، الطبری، ج۱۱، ص۵۴۱.    
۱۶. ‌ام البنین سیدة نساء العرب، السید مهدی السیوج، ص۹.
۱۷. اعیان الشیعه، سید محسن الامین، ج۸، ص۳۸۹.    
۱۸. ستاره درخشان، علي رباني خلخالي، ص۱۲.
۱۹. اعلام النساء، عمر رضا كحاله، ج۴، ص۴۰.
۲۰. اعیان الشیعه، سید محسن الامین، ج۸، ص۳۸۹.    
۲۱. عمدة الطالب، ابن عنبه، ص۳۵۷.
۲۲. اعیان الشیعه، سید محسن الامین، ج۸، ص۳۸۹.    
۲۳. تنقیح المقال، المامقانی، ج۲، ص۱۲۸.
۲۴. المناقب، ابن شهرآشوب، ج۳، ص۱۳۷.    
۲۵. اسد الغابه، ابن اثیر، ج۶، ص۲۲.    
۲۶. تاریخ طبری، الطبری، ج۵، ص۱۵۳.    
۲۷. تذکرة الخواص، سبط بن الجوزي، ص۵۷.
۲۸. عمدة الطالب، ابن عنبه، ص۳۵۷.
۲۹. تنقیح المقال، المامقانی، ج۲، ص۱۲۸.
۳۰. اشعار النساء، ام علي، ص۱۳۱.
۳۱. عمدة الطالب، ابن عنبه، ص۳۵۶.
۳۲. الاصابه، ابن حجر العسقلانی، ج۲، ص۳۹۶.    
۳۳. تنقیح المقال، المامقانی، ج۲، ص۱۲۸.
۳۴. الاستیعاب، ابن عبدالبر، ج۴، ص۱۴۵۰.    
۳۵. اسد الغابه، ابن اثیر، ج۳، ص۳۶.    
۳۶. ‌ام البنین سیدة نساء العرب، السید مهدی السیوج، ص۵۰.
۳۷. ادب الطف، جواد شبّر، ص۷۴.
۳۸. ادب الطف، جواد شبّر، ص۷۳.    
۳۹. العباس رجل العقیدة و الجهاد، محمد علي يوسف الاشيقر، ص۳۴.
۴۰. ستاره درخشان، علي رباني خلخالي، ص۹۴.
۴۱. الطبقات، بن سعد، ج۳، ص۱۴.    
۴۲. انساب الاشراف، البلاذری، ج۳، ص۳۹۰.
۴۳. المنتظم، ابن الجوزی، ج۵، ص۶۹.    
۴۴. الامامة و السیاسه، ابن قتیبه، ج۲، ص۱۲.    
۴۵. العقد الفرید، احمد بن عبد ربه، ج۵، ص۱۳۴.    
۴۶. جمهرة انساب العرب، ابن حزم، ص۳۸.    
۴۷. المعارف، ابن قتیبه، ص۸۸.    
۴۸. مروج الذهب، المسعودي، ج۳، ص۶۳.
۴۹. الاختصاص، المفید، ص۸۲.    
۵۰. ستاره درخشان، علي رباني خلخالي، ص۴۸.
۵۱. الطبقات، بن سعد، ج۳، ص۱۴.    
۵۲. انساب الاشراف، البلاذری، ج۲، ص۴۱۳.
۵۳. المناقب، ابن شهرآشوب، ج۳، ص۲۵۹.    
۵۴. المجدی، علی بن محمد العلوی، ص۱۵.    
۵۵. المجدی، علی بن محمد العلوی، ص۱۵.    
۵۶. مقاتل الطالبیین، ابوالفرج الاصفهانی، ص۸۷.
۵۷. رجال طوسی، شیخ طوسی، ص۹۹.
۵۸. رجال طوسی، شیخ طوسی، ص۱۰۲.    
۵۹. اعلام الوری، الطبرسی، ج۱، ص۳۹۵.    
۶۰. انساب الاشراف، البلاذری، ج۲، ص۴۱۳.
۶۱. مقاتل الطالبیین، ابوالفرج الاصفهانی، ص۸۹.
۶۲. المجدی، علی بن محمد العلوی، ص۱۵.    
۶۳. مقاتل الطالبیین، ابوالفرج الاصفهانی، ص۸۴.
۶۴. شرح الاخبار، النعمان المغربی، ج۳، ص۱۸۴.    
۶۵. تاریخ طبری، الطبری، ج۵، ص۴۱۵.    
۶۶. الفتوح، ابن اعثم الکوفی، ج۵، ص۹۴.    
۶۷. الارشاد، المفید، ج۲، ص۸۹.    
۶۸. شرح الاخبار، النعمان المغربی، ج۳، ص۱۸۶.    
۶۹. تنقیح المقال، المامقانی، ج۳، ص۷۰.
۷۰. اشعار النساء، ام علی، ص۱۳۳.
۷۱. ادب الطف، جواد شبّر، ص۷۴.    
۷۲. شرح الاخبار، النعمان المغربی، ج۳، ص۱۸۶.    
۷۳. ابصار العین، محمد السماوی، ص۶۴.    
۷۴. مع رکب الحسین، محمد امین الامینی، ج۶، ص۴۱۰.    
۷۵. مقاتل الطالبیین، ابوالفرج الاصفهانی، ص۹۰.    
۷۶. شرح الاخبار، النعمان المغربی، ج۳، ص۱۸۶.    
۷۷. بحار الانوار، المجلسی، ج۴۵، ص۵۶.
۷۸. ام البنین، السيد مهدي السيوج، ص۴۱.
۷۹. آثار اسلامی، رسول جعفریان، ص۳۴۹.    
۸۰. تاریخ حرم، محمد صادق نجمي، ص۲۷۵.
۸۱. انساب الاشراف، البلاذری، ج۲، ص۴۱۲.
۸۲. تاریخ طبری، الطبری، ج۵، ص۱۵۳.    
۸۳. الشجرة المبارکه، الفخر الرازي، ص۱۸۴.
۸۴. نهایة الارب، احمد بن عبدالوهاب النویری، ج۲۲، ص۲۱۱.    
۸۵. عمدة الطالب، ابن عنبه، ص۳۵۷.
۸۶. المجدی، علی بن محمد العلوی، ص۲۳۲.    
۸۷. عمدة الطالب، ابن عنبه، ص۳۵۷.
۸۸. رجال النجاشی، النجاشی، ص۳۴۷.    
۸۹. المجدی، علی بن محمد العلوی، ص۲۳۵.    
۹۰. عمدة الطالب، ابن عنبه، ص۳۵۸.
۹۱. المجدی، علی بن محمد العلوی، ص۲۳۶.    
۹۲. عمدة الطالب، ابن عنبه، ص۳۹۵.
۹۳. تربت پاکان قم، عبدالحسين جواهر كلام، ج۱، ص۱۵۰.
۹۴. تربت پاکان آثار و بناهای قدیم، مدرس طباطبايي،ج۲، ص۱۰۳.
۹۵. رجال النجاشی، النجاشی، ص۱۴۰.    
۹۶. بحار الانوار، المجلسی، ج۴۸، ص۳۱۵.    
۹۷. بحار الانوار، المجلسی، ج۵۳، ص۲۸۶.    
۹۸. الکنی و الالقاب، القمی، ج۱، ص۱۸۶.    
۹۹. ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ج۱، ص۲۸، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
۱۰۰. علی‌اصغر شریعت‌زاده‌، فرهنگ‌ مردم‌ شاهرود، ج۲، ص۳۹۰، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌.
۱۰۱. علی‌اصغر شریعت‌زاده‌، فرهنگ‌ مردم‌ شاهرود، ج۲، ص۳۹۴، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌.
۱۰۲. محمد اسدیان‌ خرم‌آبادی‌، و دیگران‌، ج۱، ص۲۰۰، باورها و دانسته‌ها در لرستان‌ و ایلام‌، تهران‌، ۱۳۵۸ش‌.
۱۰۳. ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ج۱، ص۴۰، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
۱۰۴. ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ج۱، ص۲۹، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
۱۰۵. جواد صفی‌نژاد، مونوگرافی‌ ده‌ طالب‌آباد، ج۱، ص۴۰۱، تهران‌، ۱۳۵۵ش‌.
۱۰۶. ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ج۱، ص۲۹، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
۱۰۷. جواد صفی‌نژاد، مونوگرافی‌ ده‌ طالب‌آباد، ج۱، ص۴۰۲، تهران‌، ۱۳۵۵ش‌.
۱۰۸. فرخنده‌دولتی‌، «سفره‌ها»، ج۱، ص۱۹۴، سخن‌، ۱۳۴۴ش‌، س‌ ۱۶، شم ۲.
۱۰۹. ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ج۱، ص۳۱، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
۱۱۰. صادق هدایت‌، نیرنگستان‌، ج۱، ص۴۱، تهران‌، ۱۳۳۴ش‌.
۱۱۱. ابوالقاسم‌ فقیری‌، «سفره‌ها در شیراز»، ج۱، ص۵۴، هنر و مردم‌، تهران‌، مرداد ۱۳۵۰ش‌، شم ۱۰۶.
۱۱۲. ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ج۱، ص۳۲، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
۱۱۳. ابوالقاسم‌ فقیری‌، «سفره‌ها در شیراز»، ج۱، ص۵۴، هنر و مردم‌، تهران‌، مرداد ۱۳۵۰ش‌، شم ۱۰۶.
۱۱۴. ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ج۱، ص۲۸، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
۱۱۵. ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ج۱، ص۲۸، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
۱۱۶. ابراهیم شکورزاده‌، عقاید و رسوم‌ مردم‌ خراسان‌، ج۱، ص۳۲، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
۱۱۷. نصرت تجربه‌کار‌، «بعضی‌ از رسوم‌ باستانی‌»، ج۱، ص۱۹۷- ۱۹۸، مجلة مردم‌شناسی‌، تهران‌، ۱۳۳۵ش‌، شم ۲.


منبع

[ویرایش]
حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، برگرفته از مقاله «اُمّ البنین».    
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله « ام البنین »، ج۱۰، ص۳۹۲۹.    






جعبه‌ابزار