امید

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



انتظار وقوع خیری مسرّت بخش را امید گویند. در فقه از آن به مناسبت در باب‌هایی مانند اجتهاد و تقلید، طهارت، صلات، حج و تفلیس سخن رفته است.

فهرست مندرجات

۱ - معنای لغوی امید
۲ - معنای اصطلاحی امید
۳ - واژگان مربوط به امید
۴ - واژگان مربوط به ناامیدی
۵ - امیدوارترین آیات
۶ - امید عامل حرکت
۷ - متعلَّق امید
       ۷.۱ - امور دنیوی
       ۷.۲ - امور معنوی
       ۷.۳ - لقای خداوند
       ۷.۴ - امید مؤمن به لقاء الله
              ۷.۴.۱ - منظور از امید به لقاء الله
۸ - آثار امید
       ۸.۱ - فرق بین امید موحد و غیر موحد
       ۸.۲ - امیدواری شیعه به ظهور منجی
              ۸.۲.۱ - کیفر ناامیدان به ظهور منجی
       ۸.۳ - آثار دیگر امید
۹ - همراهی بیم و امید
       ۹.۱ - علت همراهی بیم و امید
       ۹.۲ - لزوم یکسان بودن بیم و امید
۱۰ - ناامیدی از زذائل اخلاقی
       ۱۰.۱ - نتایج ناامیدی
۱۱ - امید در فقه
۱۲ - انواع امید
       ۱۲.۱ - داعی بر عمل
              ۱۲.۱.۱ - غرض صحیح و غیر صحیح در نیت
              ۱۲.۱.۲ - انجام عمل غیر حرام به قصد امید ثواب
       ۱۲.۲ - شرط حکم
              ۱۲.۲.۱ - شرط جواز تیمم
              ۱۲.۲.۲ - شرط در فروش امولا مفلّس
              ۱۲.۲.۳ - وجود مانع برای انجام حج
              ۱۲.۲.۴ - جستجوی آب برای وضو و غسل
۱۳ - پانویس
۱۴ - منبع

معنای لغوی امید

[ویرایش]

امید در لغت به معنای گمان وقوع خیری ممکن‌الحصول در آینده آمده است.
[۱] مفردات، ص۳۴۶.
[۳] التحقیق، ج۴، ص۷۰، «رجو».
معانی ترس، توقع، انتظار و شوق نیز برای آن ذکر شده است.
[۵] نثر طوبی، ج۱، ص۲۹۷.
[۶] کشاف اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۸۴۴، «رجاء».

شاید بتوان گفت این معانی به لوازم معنای امید یا به بخشی از آن اشاره دارد، زیرا از آن رو که متعلق امید امری ممکن الحصول است نه قطعی، و ترس از تحقق نیافتن آن وجود دارد امید را به خوف معنا کرده‌اند و از آن رو که متعلَّق امید، امری خیر و مسرّت بخش است و طبعاً موجب اشتیاق شخص امیدوار به آن امر شده و حالت انتظار و توقع به او دست می‌دهد، امید را به توقع و شوق و انتظار معنا کرده‌اند.

معنای اصطلاحی امید

[ویرایش]

در اصطلاح علم اخلاق، به راحتی و لذتی که از انتظار تحقق امری محبوب، در قلب حاصل می‌شود امید می‌گویند.
[۷] المحجة البیضاء، ج۷، ص۲۴۹.


واژگان مربوط به امید

[ویرایش]

موضوع امید در بسیاری از آیات قرآن کریم با مشتقات واژه «رجاء»و «عسی»طرح شده است.
در برخی از آیات نیز امید با واژه‌هایی مانند عسیو لعلّبه خداوند نسبت داده شده است.
در این‌گونه موارد، اگر نگوییم استعمال امید مجازی است، باید آن را با توجه به انسانها و اعمال و رفتار آنها تصور کرد و گفت خداوند در موارد مزبور خواسته است با این روش، مخاطب یا شخص دیگری را نسبت به وقوع امری امیدوار سازد.
افزون بر موارد یاد شده، مفهوم امید در آیات فراوان دیگری که در آنها از خداوند سبحان با اوصاف «رحیم»، «غفور» و «توّاب» یاد شده و آیات مشتمل بر وعده‌های الهی قابل بررسی و پیگیری است.

واژگان مربوط به ناامیدی

[ویرایش]

همچنین بحث ناامیدی در قالب واژگانی همچون: «یأس»، «قنوط»و «إبلاس»مطرح است.
یأس به معنای نبودن امید و طمع
[۱۵] مقاییس اللغه، ج۶، ص۱۵۳.
، قنوط به معنای یأس شدید
[۱۸] التحقیق، ج۹، ص۳۲۵، «قنط».
و إبلاس به معنای یأس شدیدی که از سوء عمل شخصی ناشی شده و موجب حزن است
[۱۹] التحقیق، ج۱، ص۳۳۰، «بلس».
یا حزن ناشی از یأس شدیدآمده است.

امیدوارترین آیات

[ویرایش]

برخی درصدد برآمده‌اند تا امید بخش‌ترین آیات را شناسایی کنند.
در این زمینه آیات ۴۸یا ۱۱۰ سوره نساء
[۲۴] تفسیر قرطبی، ج۵، ص۱۰۶.
،۵۳ سوره زمر
[۲۷] تفسیر فرات کوفی، ص۵۷۰.
، ۳۰ سوره شوری، ۴۲و ۸۴ سوره اسراء
[۳۳] البرهان فی علوم القرآن، ج۱، ص۴۴۷.
ذکر شده است.
به نقل حضرت امیر المؤمنین از رسول خدا(صلی الله علیه وآله)امیدبخش‌ترین آیات، آیه ۱۱۴ سوره هوداست: «واَقِمِ الصَّلوةَ طَرَفَیِ النَّهارِ وزُلَفـًا مِنَ الَّیلِ اِنَّ الحَسَنـتِ یُذهِبنَ السَّیِّـاتِ».
[۳۶] مجمع‌البیان، ج۵، ص۳۰۸-۳۰۷.

برخی از امام باقر(علیه السلام)نقل کرده‌اند که امیدبخش‌ترین آیات، آیه ۵ سوره ضحیاست: «ولَسَوفَ یُعطیکَ رَبُّکَ فَتَرضی»
[۳۹] التفسیرالکبیر، ج۳۱، ص۲۱۳.
[۴۰] الدرالمنثور، ج۸، ص۵۴۳.


امید عامل حرکت

[ویرایش]

امید، عامل حرکت انسان به سوی کمال است. بر پایه روایات هرکس به چیزی امید داشته باشد، برای رسیدن به آن می‌کوشد.
[۴۱] نهج البلاغه، خطبه ۱۶۰.

انجام اعمال مناسب و پرهیز از امور منافی نشانه امید است: «فَمَن کانَ یَرجوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلیَعمَل عَمَلاً صــلِحـًا ولا یُشرِک بِعِبادَةِ رَبِّهِ اَحَدا»، بنابراین، تنها کسی که از گناهان پرهیز و به وظیفه خود عمل کرده و اسباب امید را فراهم کند، شایسته است به فضل الهی امید داشته باشد
[۴۶] احیاء علوم الدین، ج۴، ص۲۳۱۸.
، چنان‌که قرآن کریم ایمان، هجرت و جهاد را عوامل امید به رحمت حق دانسته است: «اِنَّ الَّذینَ ءامَنوا والَّذینَ هاجَروا وجـهَدوا فی سَبیلِ اللّهِ اُولـئِکَ یَرجونَ رَحمَتَ اللّهِ»
دلیل مطلب یاد شده آن است که هرگونه راحتی قلبی، امید نیست، بلکه امر محبوبی که انسان توقع آن را دارد، اگر بیشتر اسباب آن فراهم بود راحتی قلبی ناشی از انتظار آن امید است و اگر اسباب آن فراهم نبود، غرور و حماقت است و اگر معلوم نبود که اسباب آن موجود است یا معدوم، تمنی و آرزوست.
[۴۸] المحجة البیضاء، ج۷، ص۲۴۹.
[۴۹] جامع السعادات، ج۱، ص۲۸۱.

حرکت تکاملی انسان باید به خداوند، سرای آخرت، لقای خدا و رحمت الهی منتهی شود و انسان تا به امور یاد شده امید نداشته باشد حرکت تکاملی او تحقق نخواهد یافت، ازاین‌رو قرآن کریم امید به خدا: «لَقَد کانَ لَکُم فی رَسولِ اللّهِ اُسوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَن کانَ یَرجوا اللّهَ...»، جهان آخرت:«... و ارجُوا الیَومَ الأخِرَ...»، لقاء اللّه: «من کان یرجو لقاء اللّه...»و رحمت حق: «... و یَرجوا رَحمَةَ رَبِّه»را مطرح کرده و در حد ضرورت و لزوم از آنها یاد کرده و نیز بیان داشته است که اگر کسی به لقای الهی امید داشته باشد قطعاً به آن خواهد رسید.

متعلَّق امید

[ویرایش]

امید در قرآن کریم به امور گوناگونی تعلق گرفته است:

← امور دنیوی


۱. امور عادی و دنیوی:
گاهی متعلَّق امید، امری دنیوی است، چنان که یعقوب(علیه السلام) امید داشت خداوند همه فرزندان وی را نزد او جمع آوردو موسی(علیه السلام) امید داشت آتشی بیاورد تا خانواده وی خود را گرم کنندو همسر فرعون امید داشت موسی(علیه السلام) برای وی و فرعون سودی داشته باشد.

← امور معنوی


۲. امور معنوی و الهی:
در آیات فراوانی امید به امور معنوی و الهی تعلق گرفته است؛ مانند: امید به آخرت، عفو الهی، رحمت حق، رستگاری، پوشاندن گناهان و وارد کردن به بهشت، هدایت یافتگی، تقوا، شکر گزاری، تعقّلتفکّر، تذکّر، یقین به لقای الهی، تسلیم، منع کافران از آسیب‌رساندن به مؤمنان، پیروز کردن مؤمنان، نابود ساختن دشمنان و جانشین کردن مؤمنان در زمین، توبه الهی، هدایت الهی، برخورداری از نعمتهای خداوندو ایجاد دوستی بین مؤمنان و دشمنانشان.
در برخی آیات نیز به راضی شدن رسول اکرم(صلی الله علیه وآله)و رسیدن ایشان به مقام محمود که مقام شفاعت استاظهار امید شده است.

← لقای خداوند


۳. لقای خداوند:
در آیاتی، امید به لقای الهی تعلق گرفته است؛ مانند ۵ سوره عنکبوتو ۲۱ سوره احزاب.

← امید مؤمن به لقاء الله


امید به لقای الهی:
مؤمنان خاص امیدشان به لقای الهی است.شبیه این مضمون در آیه ۶ سوره ممتحنهنیز آمده است.
نوع مفسران در این‌گونه موارد امید (به)خدا را با حذف مضاف به معنای امید به ثواب و نعمت خداوند گرفته یا با تأویل بردن کلمه «یرجوا» به معنای «یخاف» و «یَخْشی»، جمله «یرجوا اللّه» را «از خدا می‌ترسند» معنا می‌کنند.
[۸۹] جامع‌البیان، مج۱۱، ج۲۱، ص۱۷۳.
[۹۰] کشف‌الاسرار، ج۸، ص۲۸.


←← منظور از امید به لقاء الله


لیکن تحقیق در این زمینه آن است که آیه از معنای ظاهر و حقیقی خود خارج نگشته و در تفسیر آن به اراده خلاف ظاهر یا تقدیر گرفتن احتیاجی نیست، بر این اساس امید به خداوند مفهوم لطیف خود را دارد، زیرا رجاء و امید به ثواب الهی مرتبه‌ای از امید برای انسانهایی است که خداوند را از روی حجاب می‌شناسند و به او ایمان دارند؛ امّا متعلق امید انسانهای اهل یقین، خود خداوند سبحان است.
[۹۲] تفسیر صدرالمتألهین، ج۳، ص۲۰۴.

به گفته‌ای دیگر: امید به خدا به معنای تعلق قلب به خداوند و ایمان به اوست، چنان‌که رسول‌ خدا(صلی الله علیه وآله)و ائمه هدی(علیهم السلام) در دعاها و مناجاتهایشان خداوند سبحان را تنها امید خود: «اللّهم أنت الْمُرْجی» «اللّهم أنت المَرْجُوّ» «أنت رجائی» و نهایت امید خویش در مسیر بازگشت، «إنّک... و غایة رجائی فی منقلبی و مثوای» دانسته‌اند.
ازاین‌رو انسانهای کامل برخلاف دیگر انسانها که متعلق امید آنان ثواب، نعمت و بهشت بوده و از کیفر الهی بیمناک‌اند، متعلق امید و بیم آنها وصل و هجران خداوند سبحان است، چنان‌که در دعای کمیل آمده است: «فهبنی یا الهی و سیدی و مولای و ربّی صبرتُ علی عذابک فکیف أصبر علی فراقک».
[۹۴] اقبال‌الاعمال، ج۳، ص۳۳۵.


آثار امید

[ویرایش]

گستره امید و آثار آن:
همه انسانها به نوعی امیدوارند؛ امّا هرگز وسعت محدوده امید انسان مادّی که تنها به دنیا و نعمتهای زوال‌پذیر آن دل بسته است به اندازه محدوده امید انسان الهی نیست که افزون بر نعمتهای دنیاچشم روشنی او در نعمتهای ماندگار آخرتو بالاتر از آن لقای الهیاست و اساساً این دو قابل قیاس نیستند: «وما اوتیتُم مِن شَیء فَمَتـعُ الحَیوةِ الدُّنیا وزینَتُها وما عِندَ اللّهِ خَیرٌ واَبقی اَفَلا تَعقِلون اَفَمَن وَعَدنـهُ وَعدًا حَسَنـًا فَهُوَ لـقیهِ کَمَن مَتَّعنـهُ مَتـعَ الحَیوةِ الدُّنیا ثُمَّ هُوَ یَومَ القِیـمَةِ مِنَ المُحضَرین».

← فرق بین امید موحد و غیر موحد


از جمله تفاوتهای اساسی و بنیادین بین موحدان و غیر آنان تفاوت در کیفیت نگرش به فرجام انسانها و چگونگی سرانجام وضع زمین است؛ پیروان ادیان الهی براساس داده‌های کتب آسمانی، معتقد به ظهور و بروز منجی انسانها بوده
[۱۰۰] تاریخ الغیبة الکبری، ص۲۵۳.
و جهان را به سوی صلح و صفا در حرکت می‌بینند و به فرا رسیدن روزی امید دارند که متقیان و صالحان بر دنیا حکومت کنند: «و لَقَد کَتَبنا فِی الزَّبورِ مِن بَعدِ الذِّکرِ اَنَّ الاَرضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصّــلِحون».
انسانهای بهره‌مند از تعلیمات انبیا و مؤمن به غیب بر این باورند که زندگی همراه با سعادت، خوشبختی و مقرون با عدل و آزادی در انتظار بشر است؛ امّا انسان مادی مسلک که از تعلیمات پیامبران و غیب بهره‌ای ندارد ممکن است به آینده بشر بدبین بوده و حتی احتمال دهد که زندگی بشر قبل از رسیدن به کمال خاتمه یافته و عمر جهان به انجام برسد
[۱۰۲] مجموعه آثار، ج۳، ص۳۶۱-۳۵۸، «امدادهای غیبی در زندگی بشر».


← امیدواری شیعه به ظهور منجی


ازاین‌رو شیعه با الهام از تعالیم نورانی معصومین(علیهم السلام)به فرا رسیدن روزی امیدوار است که جهان با ظهور حضرت قائم(عج) از ظلم و بیداد رهایی یافته و از عدل و داد پرشود، زمین برکات خود را ظاهر کند و تهیدستی یافت نشود و این همان تحقق معنای سخن خداوند است که عاقبت از آن متقیان است، چنان که باطل از بین رفتنی و حق پایدار و ثابت است.

←← کیفر ناامیدان به ظهور منجی


و کسانی که به ایام اللّه ـ که براساس روایتی از مصادیق آن، روز ظهور حضرت مهدی(عج) و رجعت ائمه(علیهم السلام)است
[۱۱۰] اطیب‌البیان، ج۱۲، ص۱۱۴.
ـ امید ندارند باید منتظر کیفر سخت الهی باشند: «قُل لِلَّذینَ ءامَنوا یَغفِروا لِلَّذینَ لا یَرجونَ اَیّامَ‌اللّهِ لِیَجزِیَ قَومـًا بِما کانوا یَکسِبون».

← آثار دیگر امید


از آیات قرآن می‌توان آثار گوناگونی برای امید استفاده کرد؛ از جمله: صدور اعمال صالح
[۱۱۲] مجمع‌البیان، ج۶، ص۷۷۰.
، صبر در برابر مشکلات:«اِن تَکونوا تَألَمونَ فَاِنَّهُم یَألَمونَ کَما تَألَمونَ وتَرجونَ مِنَ اللّهِ ما لا یَرجونَ...»و برخورد نیکو با مستمندان
[۱۱۷] مجمع‌البیان، ج۶، ص۶۳۴.
:«واِمّا تُعرِضَنَّ عَنهُمُ ابتِغاءَ رَحمَة مِن رَبِّکَ تَرجوها فَقُل لَهُم قَولاً مَیسورا».

همراهی بیم و امید

[ویرایش]

همراهی بیم و امید:
برخی، از آیاتلزوم همراهی خوف و رجا را استفاده کرده‌اند: «نَبِّئ عِبادی اَنّی اَنَا الغَفورُ الرَّحیم و اَنَّ عَذابی هُوَ العَذابُ الاَلیم» زیرا آیه اول بشارت به مغفرت و رحمت الهی و آیه دوم انذار به عذاب دردناک است.
جالب‌تر از آیه یاد شده در این باره آیه ۳۰ سوره آل عمراناست:«... ویُحَذِّرُکُمُ اللّهُ نَفسَهُ واللّهُ رَءُوفٌ بِالعِباد».
و لطیف‌تر از آیات پیشین آیه ۳۳ سوره قاست؛ آنجا که می‌فرماید:«... مَن خَشِیَ الرَّحمـنَ بِالغَیبِ» زیرا خوف و خشیت، به رحمان که بیانگر رحمت الهی است معلق شده تا دربردارنده خوف در متن امنیت باشد.
[۱۲۳] تفسیر صدرالمتالهین، ج۳، ص۲۰۶-۲۰۵.

در آیه‌ای نیز به خوف و رجای اولیای الهی، تصریح شده است: «... یَرجونَ رَحمَتَهُ و یَخافونَ عَذابَه».

← علت همراهی بیم و امید


راز لزوم همراهی بیم و امید این است که تقویت یک جانبه روح امید در انسان آفاتی در پی دارد؛ بر پایه روایتی امید و بیم همواره باید توأم باشد، تا انسان با داشتن امید از خطر ورود در زمره کافران رهایی یافته و با دارا بودن بیم، خود را از مکر الهی در امان نبیند: «اِنَّهُ لا یایـَسُ مِن رَوحِ اللّهِ اِلاَّ القَومُ الکـفِرون»، «اَفَاَمِنوا مَکرَ اللّهِ فَلا یَأمَنُ مَکرَ اللّهِ اِلاَّ القَومُ الخـسِرون».
[۱۲۷] نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۷.

امیر مؤمنان، امام علی(علیه السلام) بیم و امید را به دو بالی تشبیه می‌کند که انسان (بنده) با آن به سوی رضوان الهی پر می‌کشد و دو چشمی که به وسیله آن وعده‌ها و وعیدهای خدا را می‌بیند.

← لزوم یکسان بودن بیم و امید


از مسائلی که در باره همراهی بیم و امید مطرح شده لزوم، برابری یا ترجیح یکی از آن دو است؛ امام باقر(علیه السلام)فرمودند: بنده مؤمنی نیست مگر اینکه در قلب او دو نور وجود دارد: نور بیم و نور امید، که هر یک اگر وزن شود از دیگری فزون‌تر و سنگین‌تر نخواهد بود.
ابن‌ عربی می‌گوید: سزاوار است در هنگام احتضار امید انسان بر بیم او غلبه کند؛ ولی قبل از آن باید خوف و رجای انسان یکسان باشد.
[۱۳۰] الفتوحات المکیه، ج۱۳، ص۶۱۹.


ناامیدی از زذائل اخلاقی

[ویرایش]

ناامیدی:
یأس و ناامیدی از رحمت خدا از گناهان کبیره است و خداوند از آن نهی کرده است: «... لا تَقنَطوا مِن رَحمَةِ اللّهِ اِنَّ اللّهَ یَغفِرُ الذُّنوبَ جَمیعـًا»و تنها گمراهان
[۱۳۳] مجمع‌البيان، ج۶، ص۵۲۳.
«قالَ و مَن یَقنَطُ مِن رَحمَةِ رَبِّهِ اِلاَّالضّالّون»و کافران
[۱۳۶] مجمع البیان، ج۵، ص۳۹۵.
از رحمت حق ناامیدند.
در ادعیه و روایات اهل بیت(علیهم السلام)برخی از گناهان موجب ناامیدی شخص دانسته شده است.
[۱۳۹] اقبال الاعمال، ج۱، ص۱۱۵.

انسان باید در هر شرایطی به رحمت خدا امیدوار باشد، زیرا گاهی در اوج ناامیدی رحمت حق شامل حال بندگانش می‌شود: «و هُوَ الَّذی یُنَزِّلُ الغَیثَ مِن بَعدِ ما قَنَطوا و یَنشُرُ رَحمَتَهُ...».

← نتایج ناامیدی


کفر به آیات خدا و لقای الهی را عامل ناامیدی از رحمت حق دانسته است
[۱۴۷] مجمع‌البیان، ج۸، ص۴۳۸.
:«والَّذینَ کَفَروا بِـایـتِ اللّهِ ولِقائِهِ اُولـئِکَ یَئِسوا مِن رَحمَتی...».
و در آیاتی دیگر تأکید شده است که نباید هنگام وقوع سختیها و مشکلات از رحمت حق ناامید شد.

امید در فقه

[ویرایش]

امید در فقه دارای احکامی می‌باشد که به آنها اشاره می‌شود.

انواع امید

[ویرایش]

امید بر دو گونه است:

← داعی بر عمل


شرط صحّت عبادت، نیّت به معنای قصد انجام عمل به عنوان امتثال و تقرّب به خداوند است.

←← غرض صحیح و غیر صحیح در نیت


اگر غرض از امتثال، تحصیل ثواب و رفع عقاب باشد- به این معنا که داعی بر امتثال، امید به ثواب الهی و رهایی از عقاب باشد- نیّت صحیح است، ولی اگر به قصد معاوضه و داد و ستد باشد، صحّت آن مورد اشکال قرار گرفته است.
[۱۵۱] العروة الوثقی، ج۱، ص۶۱۴.


←← انجام عمل غیر حرام به قصد امید ثواب


عمل غیر حرامی را که وجوب، استحباب، اباحه یا کراهت آن معلوم نیست، می‌توان به امید ثواب انجام داد.
[۱۵۲] العروة الوثقی، ج۱، ص۱۱.


← شرط حکم


در برخی موارد، امید شرط حکم قرار می‌گیرد.

←← شرط جواز تیمم


کسی که وظیفه‌اش تیمّم است، در این که در وسعت وقت می‌تواند تیمّم کند و نماز بخواند یا آن که باید تا آخر وقت صبر کند و یا وجوب صبر منوط به امید به زوال عذر تا پایان وقت است و در صورت علم به عدم زوال، مبادرت به تیمّم جایز است، اختلاف می‌باشد.

←← شرط در فروش امولا مفلّس


بر بستان‌کاران مستحب است هنگام فروش مال مفلّس، برای افزایش قیمت کالا حضور داشته باشند.
برخی در صورت امید به افزایش قیمت به واسطۀ حضور طلب‌کاران، حضور آنان را واجب دانسته‌اند.

←← وجود مانع برای انجام حج


به قول مشهور، اگر انجام حج با مانعی برخورد کند و امیدی به برطرف شدن آن نباشد، در صورت استقرار حج (وجوب آن در سال‌های قبل) بر وی واجب است‌ برای حج نایب بگیرد و اگر با امید به زوال عذر نایب بگیرد، کفایت نمی‌کند و بعد از زوال عذر باید، خود، حج بگزارد.
[۱۵۵] العروة الوثقی، ج۲، ص۴۶۲.


←← جستجوی آب برای وضو و غسل


بر کسی که برای وضو یا غسل جهت خواندن نماز، آب در اختیار ندارد، واجب است جستجو کند. وجوب جستجو مشروط به امید دستیابی به آب است و در فرض ناامیدی، جستجو واجب نیست.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. مفردات، ص۳۴۶.
۲. الفروق‌اللغویه، ص۲۴۸، «رجا».    
۳. التحقیق، ج۴، ص۷۰، «رجو».
۴. مجمع‌البحرین، ج۲، ص۱۵۵، «رجو».    
۵. نثر طوبی، ج۱، ص۲۹۷.
۶. کشاف اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۸۴۴، «رجاء».
۷. المحجة البیضاء، ج۷، ص۲۴۹.
۸. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۵.    
۹. اعراف/سوره۷، آیه۱۲۹.    
۱۰. مائده/سوره۵، آیه۵۲.    
۱۱. طه/سوره۲۰، آیه۴۴.    
۱۲. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۲۳.    
۱۳. حجر/سوره۱۵، آیه۵۵.    
۱۴. روم/سوره۳۰، آیه۴۹.    
۱۵. مقاییس اللغه، ج۶، ص۱۵۳.
۱۶. مفردات، ص۵۵۲، «یأس».    
۱۷. لسان‌العرب، ج۱۱، ص۳۱۹.    
۱۸. التحقیق، ج۹، ص۳۲۵، «قنط».
۱۹. التحقیق، ج۱، ص۳۳۰، «بلس».
۲۰. مفردات، ص۱۴۳، «بلس».    
۲۱. نساء/سوره۴، آیه۴۸.    
۲۲. مجمع البیان، ج۳، ص۱۰۱.    
۲۳. نساء/سوره۴، آیه۱۱۰.    
۲۴. تفسیر قرطبی، ج۵، ص۱۰۶.
۲۵. زمر/سوره۳۹، آیه۵۳.    
۲۶. التبیان، ج۹، ص۳۷.    
۲۷. تفسیر فرات کوفی، ص۵۷۰.
۲۸. شوری/سوره۴۲، آیه۳۰.    
۲۹. اسراء/سوره۱۷، آیه۴۲.    
۳۰. اسراء/سوره۱۷، آیه۸۴.    
۳۱. مجمع‌البیان، ج۶، ص۲۸۷.    
۳۲. الصافی، ج۴، ص۴۷۶.    
۳۳. البرهان فی علوم القرآن، ج۱، ص۴۴۷.
۳۴. هود/سوره۱۱، آیه۱۱۴.    
۳۵. تفسیر ابوحمزه ثمالی، ص۲۰۳.    
۳۶. مجمع‌البیان، ج۵، ص۳۰۸-۳۰۷.
۳۷. ضحی/سوره۹۳، آیه۵.    
۳۸. مجمع البیان، ج۱۰، ص۷۶۵.    
۳۹. التفسیرالکبیر، ج۳۱، ص۲۱۳.
۴۰. الدرالمنثور، ج۸، ص۵۴۳.
۴۱. نهج البلاغه، خطبه ۱۶۰.
۴۲. الکافی، ج۲، ص۶۸.    
۴۳. تحف‌العقول، ص۲۱۳.    
۴۴. تحف‌العقول، ص۳۶۲.    
۴۵. کهف/سوره۱۸، آیه۱۱۰.    
۴۶. احیاء علوم الدین، ج۴، ص۲۳۱۸.
۴۷. بقره/سوره۲، آیه۲۱۸.    
۴۸. المحجة البیضاء، ج۷، ص۲۴۹.
۴۹. جامع السعادات، ج۱، ص۲۸۱.
۵۰. احزاب/سوره۳۳، آیه۲۱.    
۵۱. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۳۶.    
۵۲. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۵.    
۵۳. زمر/سوره۳۹، آیه۹.    
۵۴. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۵.    
۵۵. یوسف/سوره۱۲، آیه۸۳.    
۵۶. نمل/سوره۲۷، آیه۷.    
۵۷. قصص/سوره۲۸، آیه۲۹.    
۵۸. قصص/سوره۲۸، آیه۹.    
۵۹. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۳۹.    
۶۰. نساء/سوره،۴ آیه۹۹.    
۶۱. اسراء/سوره۱۷، آیه۸.    
۶۲. نور/سوره۲۴، آیه۵۶.    
۶۳. قصص/سوره۲۸، آیه۶۷.    
۶۴. آل‌عمران/سوره،۳ آیه۲۰۰.    
۶۵. تحریم/سوره۶۶، آیه۸.    
۶۶. توبه/سوره۹، آیه۱۸.    
۶۷. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۰۳.    
۶۸. بقره/سوره۲، آیه۲۱.    
۶۹. بقره/سوره۲، آیه۱۸۵.    
۷۰. یوسف/سوره۱۲، آیه۲.    
۷۱. بقره/سوره۲، آیه۲۶۶.    
۷۲. انعام/سوره۶، آیه۱۵۲.    
۷۳. رعد/سوره۱۳، آیه۲.    
۷۴. نحل/سوره۱۶، آیه۸۱.    
۷۵. نساء/سوره۴، آیه۸۴.    
۷۶. مائده/سوره۵، آیه۵۲.    
۷۷. اعراف/سوره۷، آیه۱۲۹.    
۷۸. توبه/سوره۹، آیه۱۰۲.    
۷۹. کهف/سوره۱۸، آیه۲۴.    
۸۰. کهف/سوره۱۸، آیه۴۰.    
۸۱. ممتحنه/سوره۶۰، آیه۷.    
۸۲. طه/سوره۲۰، آیه۱۳۰.    
۸۳. اسراء/سوره،۱۷ آیه۷۹.    
۸۴. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۵.    
۸۵. احزاب/سوره۳۳، آیه۲۱.    
۸۶. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۵.    
۸۷. احزاب/سوره۳۳، آیه۲۱.    
۸۸. ممتحنه/سوره۶۰، آیه۶.    
۸۹. جامع‌البیان، مج۱۱، ج۲۱، ص۱۷۳.
۹۰. کشف‌الاسرار، ج۸، ص۲۸.
۹۱. مجمع البیان، ج۸، ص۵۴۸.    
۹۲. تفسیر صدرالمتألهین، ج۳، ص۲۰۴.
۹۳. المیزان، ج۱۶، ص۲۸۹.    
۹۴. اقبال‌الاعمال، ج۳، ص۳۳۵.
۹۵. بحارالانوار، ج۶۷، ص۱۹۶.    
۹۶. اعراف/سوره۷، آیه۳۲.    
۹۷. احزاب/سوره۳۳، آیه۲۱.    
۹۸. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۵.    
۹۹. قصص/سوره۲۸، آیه۶۱-۶۰.    
۱۰۰. تاریخ الغیبة الکبری، ص۲۵۳.
۱۰۱. انبیاء/سوره۲۱، آیه۱۰۵.    
۱۰۲. مجموعه آثار، ج۳، ص۳۶۱-۳۵۸، «امدادهای غیبی در زندگی بشر».
۱۰۳. بحارالانوار، ج۵۲، ص۳۳۹-۳۳۸.    
۱۰۴. رعد/سوره۱۳، آیه۱۷.    
۱۰۵. اسراء/سوره۱۷، آیه۸۱.    
۱۰۶. انفال/سوره۸، آیه۸.    
۱۰۷. انبیاء/سوره۲۱، آیه۱۸.    
۱۰۸. الخصال، ص۱۰۸.    
۱۰۹. نورالثقلین، ج۲، ص۵۲۶.    
۱۱۰. اطیب‌البیان، ج۱۲، ص۱۱۴.
۱۱۱. جاثیه/سوره۴۵، آیه۱۴.    
۱۱۲. مجمع‌البیان، ج۶، ص۷۷۰.
۱۱۳. کهف/سوره۱۸، آیه۱۱۰.    
۱۱۴. المیزان، ج۵، ص۶۳.    
۱۱۵. تفسیرنمونه، ج۴، ص۱۰۹.    
۱۱۶. نساء/سوره۴، آیه۱۰۴.    
۱۱۷. مجمع‌البیان، ج۶، ص۶۳۴.
۱۱۸. المیزان، ج۱۳، ص۸۳-۸۲.    
۱۱۹. اسراء/سوره۱۷، آیه۲۸.    
۱۲۰. حجر/سوره۱۵، آیه۵۰-۴۹.    
۱۲۱. آل‌عمران/سوره۳، آیه۳۰.    
۱۲۲. ق/سوره۵۰، آیه۳۳.    
۱۲۳. تفسیر صدرالمتالهین، ج۳، ص۲۰۶-۲۰۵.
۱۲۴. اسراء/سوره۱۷، آیه۵۷.    
۱۲۵. یوسف/سوره۱۲، آیه۸۷.    
۱۲۶. اعراف/سوره۷، آیه۹۹.    
۱۲۷. نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۷.
۱۲۸. بحارالانوار، ج۶۷، ص۳۹۰.    
۱۲۹. الکافی، ج۲، ص۶۷.    
۱۳۰. الفتوحات المکیه، ج۱۳، ص۶۱۹.
۱۳۱. المیزان، ج۱۱، ص۲۳۴.    
۱۳۲. زمر/سوره۳۹، آیه۵۳.    
۱۳۳. مجمع‌البيان، ج۶، ص۵۲۳.
۱۳۴. المیزان، ج۱۲، ص۱۸۱.    
۱۳۵. حجر/سوره۱۵، آیه۵۶.    
۱۳۶. مجمع البیان، ج۵، ص۳۹۵.
۱۳۷. المیزان، ج۱۱، ص۲۳۵-۲۳۴.    
۱۳۸. یوسف/سوره۱۲، آیه۸۷.    
۱۳۹. اقبال الاعمال، ج۱، ص۱۱۵.
۱۴۰. مکاتیب الرسول، ج۳، ص۵۷۴.    
۱۴۱. المیزان، ج۱۶، ص۲۰۲.    
۱۴۲. تفسیرنمونه،ج۱۶، ص۴۷۰۴۶۹.    
۱۴۳. شوری/سوره۴۲، آیه۲۸.    
۱۴۴. روم/سوره۳۰، آیه۴۹.    
۱۴۵. یوسف/سوره۱۲، آیه۱۱۰.    
۱۴۶. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۲۳.    
۱۴۷. مجمع‌البیان، ج۸، ص۴۳۸.
۱۴۸. المیزان، ج۱۶، ص۱۱۹.    
۱۴۹. تفسیر قمی، ج۲، ص۲۶۷.    
۱۵۰. تفسیرنمونه، ج۲۰، ص۳۲۰.    
۱۵۱. العروة الوثقی، ج۱، ص۶۱۴.
۱۵۲. العروة الوثقی، ج۱، ص۱۱.
۱۵۳. جواهر الکلام، ج۵، ص۱۵۷-۱۶۴.    
۱۵۴. جواهر الکلام، ج۲۵، ص۳۲۹.    
۱۵۵. العروة الوثقی، ج۲، ص۴۶۲.
۱۵۶. جواهر الکلام، ج۵، ص۷۶.    


منبع

[ویرایش]
دانشنامه موضوعی قرآن    
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۱، ص۷۰۳-۷۰۴.    


رده‌های این صفحه : تفسیر | قرآن شناسی | واژگان قرآنی




جعبه‌ابزار