الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل (کتاب)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تفسیر الکشاف، که نام کامل این تفسیر «الکشاف عن حقائق التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل» است، به کشاف زمخشری شهرت دارد. زمخشری درباره آن چنین سروده است: تفاسیر قرآن بود بی شمار ولی همچو کشاف ندیده کسی، تو گر طالب فهم قرآن بدی به کشاف روی آر اگر عاقلی.


انگیزه نگارش

[ویرایش]

داستان تالیف کشاف همانگونه که ذهبی از قول زمخشری نقل کرده بسیار شنیدنی است. زمخشری می‌گوید: من دیدم برادران دینی از مذهب عدلیه که دارای علم عربی و اصول دین هستند هر‌گاه به تفسیر آیه‌ای از قرآن مراجعه می‌کنند و من بعضی از حقایق آیات را برایشان بیان می‌کنم بسیار تمجید و تعجب می‌کنند و از شوق پر می‌کشند به سوی تفسیری که بتواند جوابگوی مسایل قرآنی آثار باشد تا اینکه آمدند و دور من جمع شدند و از من درخواست کردند کشاف را برای آنان املا کنم من از این مطلب سر باز زدم آنان قبول نکردند و گفتند به نزد بزرگان دین و دانشمندان معتزلی می‌رویم و آنان‌را واسطه می‌کنیم. آنچه که مرا از قبول این درخواست باز می داشت علاوه بر اینکه قدرت و توان علمی آنرا نداشتم این بود که قبول این خواسته بر من واجب نبود زیرا دقت در آن مانند واجب عینی است که در این زمانه مورد توجه نیست و کسی به دنبال آن نیست و همت مردم از این مقدار علم بسیار کم و کوتاه است تا چه رسد به تفسیری که بر اساس علم معانی و بیان بنیان نهاده شود. به همین خاطر مقداری پیرامون فواتح سور و حقایق سوره بقره بصورت سوال و جواب برایشان مطرح کردم. چون تصمیم گرفتم به زیارت خانه خدا بازگردم و از خانه خدا کسب فیض نمایم به سوی مکه حرکت کردم از هر شهری که می‌گذشتم کسانی‌را می‌دیدم که متاسفانه معارف قرآن را به اهلش یاد نمی‌دادند و به این خاطر با دیدن من سعی می‌کردند تشنگی معارف قرآن خویش را سیراب کنند دور من حلقه می‌زدند و در یادگیری حرص می‌ورزیدند از توجه من به آنان به اهتزاز در می آمدند و از نشاط من به وجد و حرکت در می‌آمدند. تا این‌که رحل اقامت را به مکه افکندم در آنجا سید ابو الحسن بن حمزة بن دهاس که از بنی حسن است نسبت به بنده بسیار لطف فرمود و درخواست نمود که این تفسیر را بنگارم بنده عرض کردم مرا معاف بدار زیرا عمر من به ۶۰ و ۷۰ رسیده و دیگر توانایی تحقیق و تفحص را ندارم و باید میانه‌روی کنم ولی با این حال خداوند توفیق داد تا به مدت دو سال و چهار ماه (مدت خلافت ابوبکر) آن را به پایان برسانم در حالیکه سی سال بود که من در انتظار چنین سالی بودم و این از برکت خانه خداست.

جایگاه کتاب

[ویرایش]

ذهبی در تفسیر و مفسرون
[۱] ذهبی، محمدحسین، تفسیر و مفسرون، ج ۱، ص۴۴۰.
می‌گوید: ارزش این تفسیر با چشم‌پوشی از گرایش اعتزالی آن، چنان است که تا به حال کسی مانند آن را تالیف نکرده است بخاطر وجوه اعجازی که از قرآن بیان کرده و زیبایی نظم و بلاغت قرآنی که در آن اظهار کرده. تا به حال کسی مانند زمخشری نتوانسته برای ما زیبایی قرآن و سحر بلاغت آن را بازگو کند. زیرا وی در بسیاری از علوم مهارت داشت به ویژه در واژه‌شناسی عربی تبحر فوق‌العاده داشته است. اشعار عرب را به خوبی می‌شناخته به علاوه اینکه در احاطه به علوم بلاغی و معانی و بیان و ادبیات عربی ممتاز بود.
این نبوغ علمی و ادبی به بهترین وجه در تفسیر کشاف متبلور شده است بطوری‌که از هنگام تالیف تاکنون مورد توجه دانشمندان بوده و دلهای مفسران را ربوده است. در حقیقت زمخشری تمام ابزار و وسایلی را که مفسر بدان نیاز دارد در این تفسیر گردآوری کرده و آن‌را در اختیار مردم نهاده است. تفسیر کشاف در موضوع خود یگانه است و در چشم دانشمندان و تفسیرپژوهان همچون کوه استواری است که صعود به قله آن بسیار مشکل به نظر می‌آید.

ویژگی‌های تفسیر

[ویرایش]

۱- زمخشری در پرده‌برداری از بلاغت قرآن و بیان وجوه اعجاز آن و تبیین لطایف و دقایق معنای آن گوی سبقت را از همگان ربوده و پس از وی کسی به مقام وی نرسیده است.
۲- تمام کسانی که وی را بخاطر اعتقاد اعتزالی سرزنش کرده‌اند ولی در مهارت در واژه‌شناسی عربی و فصاحت و بلاغت ستوده‌اند و گفته‌اند وی پیشوای واژه شناسی و بلاغت قرآنی است.
۳- هر مفسری در تفسیرش چیزی را بطور غالب بیان می‌کند که در آن مهارت دارد ولی تفسیر کشاف یک ویژگی خاصی دارد که مجموعه‌ای است که بعضی از آن بعض دیگر را تکمیل می‌کند.
۴- کشاف در موضوع خود از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و بر سایر تفاسیر پیشی گرفته و باعث شده که یکی از تراث علمی بسیار عالی در تفسیر به شمار آید.
۵- تفسیر زمخشری آینه تمام نمای تفکر اعتزالی است هم برای دوستداران مذهب معتزلی و هم برای منتقدان آن. یعنی مذهب معتزله را بسیار واضح و شفاف منعکس می‌کند تا کسی که می‌خواهد بین نزاع قدیمی اشاعره و معتزله داوری کند مستندات روشنی داشته باشد.
در پایان باید گفت: تفسیر کشاف زمخشری از چنان مقام و منزلتی برخوردار است که یکی از مراجع و مصادر مهم تفسیر کلاسیک به شمار می‌آید.
این مقاله ترجمه و تلخیص جزوه الامام الزمخشری تالیف محمد علی قطب است.

سخن استاد مطهری

[ویرایش]

مرحوم استاد شهید آیت‌الله مطهری در کتاب ارجمند خدمات متقابل اسلام و ایران می‌نویسد: «اهتمام ایرانیان به تفسیر و فقه و حدیث که مستقیما با متن اسلام مربوط است، از هر مورد دیگر بیشتر بوده است. در هر قرنی صدها و هزارها مفسر وجود داشته و صدها تفسیر نگاشته شده است. برای اینکه نمونه‌ای از خدمات ایرانیان در تفسیر ارائه داده شود، کافی است که نظری به تفاسیر برجسته و مفسران مشهور و معروف میان مسلمین بیندازیم. خواهیم دید اکثر این مفسران ایرانی بوده‌اند...»
آنگاه در‌باره تفسیر کشاف و نویسنده‌اش می‌گوید: «این کتاب معروفترین و متقن‌ترین تفاسیر اهل تسنن است. از نظر نکات ادبی، بالخصوص نکات بلاغتی، در میان همه تفاسیر ممتاز است. مؤلف این تفسیر ابوالقاسم محمود بن عمر زمخشری خوارزمی ملقب به جارالله از اکابر علمای اسلام به شمار می‌رود. کتابهای زیاد در ادب، حدیث و موعظه تالیف کرده است. با اینکه این مرد از بلاد شمالی ایران و سرزمین‌های سردسیر بود، سالها در مکه معظمه مجاور شد و گرمای طاقت‌فرسای آنجا را تحمل کرد؛ زیرا معتقد بود مجاورت بیت‌الله آثار معنوی فراوانی دارد. چون سالها مجاور بیت‌الله بود، به جارالله‌ معروف گشت و ظاهرا در همان وقت تفسیر کشاف را نوشت...»
مرحوم استاد جای دیگر نیز از او یاد کرده است؛ به هنگام معرفی مؤلف تفسیر مجمع‌البیان: «وی در ‌۵۳۶ از تالیف این تفسیر فراغت‌ یافت. مجمع‌البیان از نظر ادبی و حسن تالیف بهترین تفسیر است. شیعه و سنی برای این تفسیر اهمیت فراوان قائلند. طبرسی پس از فراغ از مجمع‌البیان، به تفسیر کشاف وقوف یافت و پسندید و در آن نکاتی از جنبه‌های ادبی یافت که از خودش در مجمع‌البیان فوت شده بود. تفسیر جوامع‌الجامع را با توجه به لطایف کشاف نگاشت.»
زمخشری (۴۶۷ـ ۵۳۸ق) بهره وافری از لغت، شعر، اشارات، کنایات، اسرار و رموز زبان عرب داشت و بر علوم بلاغت و بیان، اعراب و ادب مسلط بود و با این دستمایه به تفسیر قرآن پرداخت. تفسیر کشاف به جنبه ادبی و بلاغی قرآن کریم توجه خاصی دارد و به همین جهت نیز در میان اهل ادب عربی و تفسیر و ترجمان قرآن کریم آوازه و رواج دارد.

دیگر آثار زمخشری

[ویرایش]

از دیگر آثار زمخشری است: اساس‌البلاغه، اطواق‌الذهب (گردنبندهای زرین) در اخلاقیات، المفرد والمرکب فی العربیه، المفرد والمولف فی النحو، المفصل فی النحو، مکنه و الجبال و المیاه در جغرافیا، الانموذج فی النحو، دیوان التمثیل، دیوان الشعر، رؤس المسایل فی الفقه، سواتر الامثال، شافعی العی من کلام الشافعی، شرح ابیات کتاب سیبویه، شقایق النعمان فی حقایق النعمان، صمیم العربیه، ضالته الناشد فی علم الفرایض، قسطاس فی العروض، کتاب المنهاج فی الاصول، متشابه اسامی الروات، محاجات بمسایل النحوی، المستقصی فی امثال العرب، مقدمه الادب (که برای تعلیم زبان عربی به مردم مسلمان غیر عرب نوشته شده است)، نصایح الصغار (پندهایی به کودکان) و نصایح الکبار.

سخن ذهبی

[ویرایش]

تفسیر کشاف از مهمترین تفاسیر قرآن کریم است و همواره مورد اعتماد مفسران بوده‌است؛ به طوری‌که ذهبی درباره کشاف می‌نویسد: «این تفسیر صرف‌نظر از گرایش اعتزالی‌اش، تفسیری است که پیش از زمخشری کسی مانند آن را ننوشته؛ زیرا در آن وجوه اعجاز قرآن به فراوانی مورد تذکر قرار گرفته و جمال نظم و بلاغت قرآنی ترسیم شده است. کسی به پایه زمخشری نتوانسته جمال قرآن و سحر بلاغت آن را بنمایاند...»
ابن‌خلدون تفسیر را بر دو گونه روایتی و ادبی تقسیم می‌کند و آنگاه می‌نویسد: «گونه دوم تفسیر، به زبان باز می‌گردد؛ مانند شناختن لغت و اعراب و بلاغت در ادای معنی برحسب مقاصد و اسلوب‌ها... و بهترین تفسیرهایی که مشتمل بر این فن می‌باشد، کتاب کشاف است؛ ولی زمخشری پیرو عقاید معتزله است و در نتیجه هرجا در آیات قرآن به شیوه‌های بلاغت بر می‌خورد، از مذاهب و معتقدات ایشان استدلال می‌کند؛ به همین سبب اهل سنت از آن دوری می‌جویند... باید مطالعه آن را مغتنم شمرد؛ چه، در انواع فنون زبان دارای شگفتی‌هایی است.»
پیروی از مذهب معتزله سبب شده زمخشری در تفسیر قرآن، نقش مهم و اساسی را بر عهده عقل بگذارد و به عنوان ابزار کارآمد در فهم کلام الهی از آن استفاده کند. گرایش عقلانی او سبب شده که در روایات تفسیری و از جمله روایات اسباب نزول، عقل به عنوان ملاک و معیار اساسی قلمداد گردد که نتیجه‌اش، استفاده کمتر از روایات و مردود شمردن بیشتر اسباب نزول است؛ چنان‌که می‌نویسد: «در مسیر دین خویش، زیر پرچم سلطان عقل حرکت کن و به نقل روایت از این‌وآن قناعت مکن.»

ترجمه الکشاف

[ویرایش]

این تفسیر ارجمند با همه اهمیتی که داشته و دارد، تا کنون به فارسی ترجمه نشده بود تا اینکه از چند سال پیش یکی از صاحب‌قلمان پرکار بر آن شد که عزمش را جزم کند و محصول فکری زمخشری را در دسترس هموطنانش قرار دهد. به این ترتیب بود که کشاف ترجمه شد و به همت انتشارات پرکار و پربار ققنوس در هیاتی نفیس و شایسته روانه بازار کتاب کرد. جا دارد که از مترجم دانشمند و ناشر خوشنام سپاسگزار باشیم و دست مریزاد بگوییم. به همین مناسبت عصر روز یکشنبه، چهاردهم آذرماه، مراسم رونمایی این کتاب با حضور مترجم و جمعی از‌ اندیشمندان و قرآن‌پژوهان، در انتشارات ققنوس برگزار شد و بزرگانی به ایراد سخن پرداختند. آنچه در پی می‌آید، گزیده‌ای از آن مطالب است. نخستین سخنران این مجلس ناشر محترم بود که به کوتاهی گفت: تفسیر کشاف بعد از ۹۰۴ سال که از تالیف آن می‌گذرد، برای نخستین بار به زبان فارسی ترجمه و با تلاش مستمر چهار ساله ناشر اکنون منتشر شده است. ما مفتخریم که امروز در میان دانشمندان، فضلا و استادان بزرگ، این کتاب ارزشمند و وزین را به جامعه فرهنگی کشور تقدیم می‌کنیم. امید است مورد توجه جامعه فرهنگی کشور که شایسته این کتاب است قرار گیرد. اگر نشر این کتاب اجری معنوی برای ناشر داشته باشد، آن را به روح پدر خود مرحوم حاج عباس حسین‌زادگان تقدیم می‌کنم.

سخن اقای معینی

[ویرایش]

سپس آقای معینی به ایراد سخنی پرداخت و به اختصار از زندگی زمخشری گفت: ابوالقاسم محمود بن عمر بن محمد زمخشری خوارزمی، مکنی به جارالله در ۲۷ رجب سال ۴۶۷ق در روزگار سلطان ملکشاه، در زمخشر از توابع خوارزم پا به عرصه گیتی نهاد. در نوجوانی، یک پای خود را از دست داد. پدرش دوست می‌داشت محمود به حرفه خیاطی بپردازد، ولی او که هوشی سرشار داشت و بسیار به کسب علم علاقه داشت، به تحصیل علم روی آورد. ادبیات و عقاید اعتزال را از ابومضر محمود بن جریر ضبی اصفهانی و ابوالحسن علی بن مظفر نیشابوری آموخت. از ابو منصور نصر حارثی و ابوسعید شقانی، حدیث شنید و در بغداد از نصر بن بطر، حدیث آموخت. ابوالمؤید موفق بن احمد، معروف به اخطب خوارزم و ابوطاهر سلفی از مشهورترین شاگردان او بودند. زمخشری پس از اولین سفر به مکه به وطن بازگشت، اما فراق مهبط وحی بر او دشوار آمد. دیگر بار به سرزمین پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بازگشت و زبانه شوق خود را به آب زمزم فرونشاند. او تفسیر کشاف را در مدت دو سال و‌ اندی در مکه مکرمه و در کنار بیت‌الله الحرام به رشته تحریر در آورد. همچنین برای آموختن و نوشتن کتابهایی در لغت و علم نحو مدت‌ها در میان قبایل و عشایر جزیرةالعرب به تحقیق و جستجو پرداخت. سر انجام در ۵۳۸ درگذشت.
تفسیر کشاف با عنوان اصلی «الکشاف، عن حقایق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل»، از مهمترین، روشمندترین و علمی‌ترین تفاسیر قرآن کریم است و همواره مورد اعتماد و وثوق مفسران بوده است. رویکرد خردگرایانه و بلاغی آن که بر محور پدیده نظم در گزارش اعجاز قرآن بیان شده، جایگاه ویژه‌ای به آن بخشیده است. و افزون بر آن، پرداختن به اختلاف قرائت‌ها و بیان معانی آنها، روایات تفسیری، بیان نکات نغز نحوی، صرف، اشتقاق، طرح اساسی‌ترین پرسش‌ها و پاسخ گفتن به آنها و استشهاد به نثر و نظم عربی در شرح تک‌واژگان و عبارات و گزاره‌های قرآنی از اصلی‌ترین ویژگی‌های این تفسیر است. تفسیر کشاف پس از ۹۰۴ سال که از تالیف آن می‌گذرد، برای نخستین‌بار است که به زبان فارسی ترجمه می‌شود. زمخشری خود درباره این تفسیر گفته است: «شمار تفاسیر در دنیا بسیار است و به جانم سوگند، هیچ‌کدام مانند کشاف من نیستند. اگر جویای هدایتی، همواره آن را بخوان و بدان که نادانی به درد و کشاف به داروی آن می‌ماند.»

کلام دکتر علی موسوی

[ویرایش]

سپس دکتر علی موسوی گرمارودی، مترجم قرآن‌کریم و شاعر نامدار به بخش‌هایی از جنبه‌های ادبی زمخشری پرداخت و گفت: زمخشری در سال ۵۳۸ در اورگنج یا گرگانج یا جرجانیه، چشم از جهان فروبست و همانجا هم به خاک سپرده شد. ۱۸۹ سال بعد ابن بطوطه که از اورگنج بازدید کرده، از وجود مقبره یادبود زمخشری در بیرون شهر کهنه اورگنج که الان هم هنوز به صورت شهر کهنه، آثار باستانی آن باقی است، یاد کرده است. امروز در کنار خرابه‌های یک قلعه قدیمی در ۱۰ کیلومتری بخش تخته اوراوغلی، سی‌کیلومتری شهر داش‌آغوز در شمال ترکمنستان، آرامگاه و زیارتگاهی وجود دارد که به زبان محلی به آن «قبر بابای لنگ» می‌گویند. در این شهر که ۱۲۰ کیلومتری شهر کهنه اورگنج است، چهار سال پیش کنفرانس مهمی راجع به زمخشری برگزار شد. مردم محلی این مقبره را متعلق به جارالله زمخشری می‌دانند.
وی برای تحصیل به اورگنج یا جرجانیه رفت و شوق دانستن بیشتر او را به بخارا و بلخ نیز کشاند و بعدها، قبل از سال ۵۰۰ ق وارد بغداد شد، درس‌های بزرگان آن شهر مثل ابوالحسن علی بن مظفر نیشابوری و ابونصر اصفهانی را استماع کرد، سپس به حجاز رفت و مدتی در آنجا اقامت گزید که این سفر اول او بود، طولانی بودن این سفر باعث شد تا لقب «جارالله» به او داده شود. در آنجا به دیدار شریف ابوالسادات، معروف به ابن شجری و ابومنصور نیشابوری نایل شد و در این هنگام شریف مکه به محضر زمخشری می‌رسید و گفتگو می‌کرد و شعر متنبی را برای او انشاد می‌کرده که: می‌شنیدم که راحت جانی/ چون بدیدم هزار چندانی!
در مورد لنگی پای وی علت‌های مختلفی گفته شده، می‌دانیم که یکی از پاهایش قطع شده است. اقوالی هست از خود او که در پاسخ یکی از بزرگان بغداد در این مورد گفته است که من مشمول نفرین مادرم شدم؛ چون در کودکی پای گنجشگی را با نخ بسته بودم و آنقدر نخ را سفت بسته بودم که پای گنجشک قطع شد. مادرم که نگاه می‌کرد، نفرین کرد و گفت که: «پایت قطع شود! » من این‌را در مقدمه چاپ مصر دیدم که نقل شده است. البته قول دیگری هم هست که می‌گویند در راه خوارزم که بسیار سرد بوده، یخ ریزش کرده و روی پای او افتاده و پایش قطع شده، که این قول معقول به نظر می‌رسد. بزرگان ما وقتی مورد اعجاب مردم قرار می‌گیرند، عوام‌الناس برایشان داستان‌پردازی می‌کنند. هر‌چه فرد بزرگتر باشد، این داستان‌ها نیز بیشتر است. به هر صورت پای او قطع شده و به جای آن پایی چوبی قرار دادند و من فکر می‌کنم که این پای، اولین و آخرین پایی است که با اینکه چوبین است، بی‌تمکین نیست! مولوی می‌فرماید: پای استدلالیان چوبین بود/ پای چوبین سخت بی‌تمکین بود. ولی این تنها پای چوبینی است که ما می‌شناسیم که بی‌تمکین نیست!

← مذهب زمخشری


زمخشری مذهب خود را در فروع پنهان می‌کند و در اشعاری می‌گوید:
اذا سئلوا عن مذهبی لم ابح به و اکتـما کتمــانه لـی اسلـم
فان حنفیـا قلـت، قالوا باننی ابیح الطلا و هوالشراب المحرم
و ان مالکیا قلـت، قالوا باننی ابیح لهم لحم الکلاب و هم هم
و ان شافعـیاً قلت، قالوا باننی ابیح نکاح‌البنت و البنت محـرم
و ان حنبلیاً قلـت، قالوا باننی ثقیل حلولی بغیض مجـسم
تا آنجا که می‌گوید:
تعجب من هذالزمان و قدم معشرا علی انهم لا یعلمون و اعلم
و مذ افلح الجهال ایقنت اننی انا المیـم و الایام افلـح اعلم
می‌گوید: از مذهبم می‌پرسند، آشکارش نمی‌کنم و مثل اغلب علما نالیده است و علتش را هم نادانی مردم روزگار و عالم بودن خود می‌داند. بعد هم برای روزگار تعبیر افلح و اعلم می‌آورد که هر دو به معنی لب‌شکافته‌اند. افلح کسی است‌که لب پایینش شکافته و اعلم کسی است که لب بالایش شکافته است؛ یعنی علاوه بر آن معنای مشهور، در مقدمه صحیفه سجادیه هم ما یک فردی داریم که ملقب به اعلم است و اغلب مفسران صحیفه این اشتباه را کرده‌اند که اعلم را به معنای برتر دانسته‌اند؛ مثل اشتر که به کسی گفته می‌شود که پلکش شکافته، اصلا این وزن افعل علاوه بر معنای حقیقی، معمای صورتی نیز دارد.
به هر صورت در دو کتاب آمده است که او حنفی بوده است. در فروع حنفی است، در اصول معتزلی است و به دلیل همین مذهب اعتزالش است که با آنکه کتاب‌های شرح ابیات سینوی و انموذج را به خواجه نظام‌الملک طوسی وزیر قدرتمند ملک‌شاه سلجوقی که شهرتش در دانش‌پروری در تمام جهان آن روز منتشر شده بود، هدیه کرد؛ ولی نظام‌الملک چندان توجهی به او نکرد، چرا‌که او پیرو اشاعره بود و از نظر فقهی نیز شافعی‌مذهب بود و از آنجا که پیروان اشاعره و معتزله با هم مخالفت جدی داشتند و گاهی این تعصب به دشمنی و برخورد کشیده می‌شد، زمخشری از حمایت نظام‌الملک برخوردار نشد. هرچند برخی از مفسران اشعری مثل فخر رازی که مقام بسیار منیعی در علم و تفسیر دارد، با وجود انتقاد از مواضع اعتزالی وی، از نکات بلاغی کشاف در تفسیر کبیر یا مفاتیح‌الغیب بسیار بهره برده است. در مقدمه چاپ بسیار نفیس یک جلدی کشاف که در دارالکتب بیروت سال ۲۰۰۲ به کوشش خلیل محمور شیها انتشار پیدا کرد، در مورد مذهب او آمده است که در شرح حال‌های زمخشری، فقط در دو کتاب به مذهب او اشاره شده، یکی در «العهدة الثمین» تالیف تقی الدین محمد بن احمد بن الحسینی الفاسی متوفی به سال ۸۳۲ در جلد ۷ و دیگری در کتاب المغنی، تالیف محمد طالب علی هندی متوفی ۹۸۶ به این موضوع اشاره شده است.

← شعر در وصف ابومضر


زمخشری شعری در رثای ابومضر که از مشاهیر استادهای اوست، گفته که زیباست:
و قائلـه: ما هـذه الـدرر التـی تساقط من عینیک سمطین سمطین؟
فقلت لها: الدر الذی قد حشی به ابومضر اذنی تساقط من عینی!
پرسید: این دُرواره‌های اشک چیست که از چشمان تو خوشه خوشه می‌ریزد؟ گفتم: این همان‌هایی است که ابومضر در گوشم کرده بود و حالا از چشمانم می‌ریزد!
در همین چاپ نفیس کتاب کشاف، کار بسیار خوبی انجام داده که در آنجا ۴۹ اثر برای زمخشری را به ترتیب حروف نام برده است که این کار را خیلی راحت می‌کند؛ ولی کاری که به نظر من انجام نداده، این است که نگفته کدام یک از آنها چاپ شده، کدام یک در دسترس است، کدام یک خطی است و یا نام آن فقط در کتاب‌ها ذکر شده. اما آن کتاب‌هایی که مسلم است و همه ما می‌شناسیم، یکی همین کشاف است که بارها چاپ شده و در زمان حیات خودش هم بسیار شهرت داشته و بزرگترین و بهترین اثرش هم همین است. البته کتاب کوچک دیگری دارد به نام انموذج، که گاهی در متون عربی نموذج گفته می‌شود، نموذج معرب نمونه است. این کتاب در حوزه‌های ایران مشهور است؛ چرا‌که شرحی از محمد بن عبدالغنی اردبیلی دارد که در جامع المقدمات بعد از صمدیه وجود دارد و کتاب بسیار زیبایی است. متن آن در نهایت روشنایی و زیبایی است و نحو را در خلاصه‌ترین صورت ممکن آموزش می‌دهد. شرحش هم بسیار خوب است.

← کلام شوقی ضیف


اجازه بدهید که من فقط سخن شوقی ضیف، منتقد و محقق و نویسنده بسیار بزرگ جهان عرب را در مورد زمخشری در کتاب «البلاغة تطور و التاریخ» برایتان بخوانم. ایشان ۷۰ صفحه از کتاب خود را درباره زمخشری اختصاص داده و به نظرم بهترین کاری که در مورد زمخشری و کشاف او شده همین کتاب است. خوشبختانه این کتاب هم در ایران به ترجمه آقای دکتر ترکی به انتشار رسیده است. شوقی ضیف می‌نویسد: «معتزله از دیرباز به تفسیر و اعجاز بلاغی قرآن توجه داشته است. جاحظ با تالیف کتابی در باب اعجاز قرآن پیشاهنگ معتزله در این مسیر بود. در قرن چهارم علی بن عیسی رمانی با رساله «النکت فی اعجاز القرآن» کار جاحظ را ادامه داد. پس از وی بود که اشعریان هم وارد میدان شدند و ابوبکر باقلانی کتاب اعجاز قرآن خود را در بیان زیبایی نظم قرآن تالیف کرد. قاضی عبدالجبار اسدآبادی، قاضی القضات معتزلی دولت آل‌بویه (متوفی ۴۱۵) همروزگار وی بود و در کتاب اعجازالقرآن خود، اعجاز قرآن را برخاسته از فصاحت آن می‌دانست و البته مفهوم فصاحت را چنان گسترش می‌داد که با نظریه نظم یا به تعبیر امروز اسلوب هم معنا و مساوی به نظر می‌رسد.
عبدالقاهر جرجانی (م ۴۷۱) که مذهب اشعری داشت، در کتاب دلایل‌الاعجاز به تفسیر نظریه نظم پرداخت و جمال اسلوب قرآنی را به معانی اضافی جمله یعنی تقدیم و تاخیر، تعریف، ذکر الحسب، قصر و فسخ و وصف و دیگر خصایص موجود در تعبیر بازگرداند. سپس در کتاب اسرارالبلاغه تفاوت‌های دقیق صور بیانی را با توجه به آیاتی از قرآن کریم بیان کرد و جمال بلاغی هر یک از آیات مذکور را شرح داد. اما این شرح و تفسیرها، با تفسیر و تفصیل همراه نبود. باید کسی می‌آمد و این کار بزرگ را انجام می‌داد. سرانجام یکی از پیشوایان مذهب اعتزال یعنی زمخشری مهیای این کار شد. او به زودی دریافت بهترین آبشخوری که می‌تواند او را در این کار یاری کند، نوشته‌های عبدالقاهر در دلایل الاعجاز و کتاب دیگرش اسرارالبلاغه است. زمخشری آشکارا علوم معانی بیان را بهترین توشه برای مفسر قرآن می‌دانست. به عقیده او بدون این دو دانش (معانی و بیان) مفسر نمی‌تواند به دلالات قرآن راه یابد.»

نهضت ترجمه

[ویرایش]

استاد کامران فانی، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، پژوهشگر و نویسنده، با اشاره به تاریخ ترجمه در ایران و اسلام گفت: بعد از دوره اول شکوفایی ترجمه در اسلام و ایران که عصر دوران بیت‌الحکمه و دارالترجمه بود، تقریباً تمامی آثار مهم یونانی، [[|سُریانی]] و هندی آن زمان به عربی ترجمه شد. دوره دوم ترجمه در ایران خیلی پررونق نبود؛ چرا‌که بیشتر آثار مهم آن دوره به زبان عربی برگردانده شده‌بود و اهل فضل نیز به زبان عربی آشنا بودند و نیاز به برگرداندن آنها به زبان فارسی نبود. با این همه اهتمام‌هایی شد که مهمترین آن ـ که شروع زبان فارسی نیز به یک معنا هست ـ ترجمه تفسیر و تاریخ طبری بود که هنوز هم بعد از ۱۱۰۰ سال اهمیت بسیار زیادی دارد.
کتاب‌هایی هم که ترجمه می‌شد، بیشتر نشان دهنده ذوق و توان و تسلط مترجم به هر دو زبان بود. کلیله و دمنه نمونه آن است.
اما در دوره سوم آن که از ۱۵۰ سال پیش شروع شد، ترجمه اهمیت زیادی پیدا کرد. در این دوره بود که باز هم ما سعی کردیم تجربه دوران اول اسلامی را که آثار مهم جهان به زبان خودمان برگشت، شبیه به آن انجام شود؛ ولی به‌ اندازه آن دوره موفق نبود. در آن زمان فکر می‌کردند نیازی نیست کتاب‌های عربی به فارسی ترجمه شود و کتاب‌های اروپایی ترجمه می‌شد. در واقع اهل ادب به دلیل آشنایی که با عربی داشتند، نیازی نمی‌دیدند؛ ولی شاید از دوره نسل ما یا یک نسل قبل از آن، آشنایی با زبان عربی کمتر ‌شد و مخاطب کتابخوان بیشتر؛ بنابراین نیاز بود آثار مهم عربی که بسیاری از نویسندگانش نیز ایرانی بودند، به فارسی ترجمه شود. به نظر من در پنجاه، شصت سال گذشته دوره شکوفایی پیدا شده که این جریان پا گرفته است. قبل از این دوره، اهل فضل آنقدر عربی می‌دانستند که تاریخ طبری یا مقدمه ابن‌خلدون را از متن اصلی استفاده کنند؛ اما معلوم شد نسل بعدی نمی‌تواند و استفاده از این متون به زبان اصلی برایش مقدور نیست. در نتیجه نهضت ترجمه این آثار از دهه سی در ایران آغاز شد و کتاب‌های مهمی در این دوره ترجمه شد. کتاب‌های تاریخی، فلسفی و تفاسیر به فارسی ترجمه شد. تفاسیر هم از این دوره ترجمه شد، از مجمع‌البیان تا المیزان، یعنی از قرن ششم تا بیستم، اینها هم به فارسی برگشت.
ولی چیزی‌که همیشه به نظرم بعید می‌رسید، این بود که کسی کشاف زمخشری را به فارسی برگرداند. ترجمه این کتاب بسیار لازم است؛ چرا‌که عربی‌اش به غایت مشکل و فهمش سخت است؛ بنابراین وقتی آقای انصاری به این فکر افتاد و بحث می‌کردیم، به او گفتم این کتابی است که در آن کلام مطرح است و مباحث دیگری چون اعجاز قرآن که در واقع اعجاز کلام عربی است و برگرداندنش با آن فصاحت و شیوه‌ای که زمخشری به کار برده، حقیقتا کار مشکلی است و اگر هم کسی بخواهد آن را ترجمه کند، باید سابقه‌ای داشته باشد که ضامن موفقیتش باشد. برای همین احساس می‌کردم که آقای انصاری موفق می‌شود. اولین گام برای ترجمه کتاب این است که مترجم موضوع را بداند، دیگر اینکه زبان مبدا و مقصد را خوب بداند. اگر کسی افزون بر اینها تجربه هم داشته باشد، طبعاً کار بزرگی به وجود می‌آید. البته ذوق و ایمان و ایثار هم برای پیگیری چنین کارهایی باید وجود داشته باشد. آقای انصاری همه اینها را داشت و قرآن‌شناس خوبی است، قرآن را ترجمه کرده و چندین متن قرآنی را ویرایش کرده است. مضافا ایشان عربی را خوب می‌دانند. علم کلام و فقه و اصول هم می‌دانند، فرهنگ مفصل حقوقی هم نوشته‌اند، ترجمه کتاب‌های عربی هم زیاد دارند، آن هم نه متون قدیمی، بلکه متون امروزی مثل آثار جبران خلیل جبران و یا «چنین گفت زرتشت» نیچه را نیز از عربی ترجمه کرده‌اند. به هر حال ایشان قدیم و جدید را در خود جمع دارند. اینها نشان می‌دهد که انصاری با موضوع کاملا آشناست. این تجربه ترجمه با دانش قبلی همراه بود و نتیجه آن در واقع ترجمه کشاف شد. با شناختی که دارم، مطمئن هستم این کار به عنوان نمونه و کار برجسته ترجمه‌ای از یکی از مهمترین کتاب‌هایی که در جهان اسلام مطرح است، دور تازه‌ای در ترجمه عربی به فارسی باز خواهد کرد.

سخن استاد ایازی

[ویرایش]

سخنران بعدی، حجت الاسلام‌والمسلمین ایازی بود که جایگاه عقلانیت و تفسیر کشاف را در فرهنگ و تفسیر مورد توجه قرار داد و گفت: درباره کشاف دو ویژگی بارز وجود دارد که همه قرآن‌پژوهان و تفسیرپژوهان به آن اشاره می‌کنند. یکی ادب و بلاغت آن است و دیگری خردگرایی این تفسیر در مورد ویژگی اول استادان حضور دارند و صحبت می‌کنند، اما در مورد خردگرایی: نکته‌ای بسیار مهم در دوره تاریخ فرهنگ اسلامی داریم که هر دوره‌ای از فرهنگ که زمینه گفت‌وگو و تامل و فراخی بحث و‌ اندیشه بوده، رونق دانش را موجب شده است. قرن چهارم، پنجم و ششم دوره‌ای است که به آن «عصر طلایی علم کلام» گفته می‌شود. دانشمندان بزرگی در این دوره بودند. ابومسلم اصفهانی، رمانی، قاضی عبدالجبار همدانی، شیخ مفید، سید مرتضی، شیخ طوسی و... در این عصر به‌سر می‌بردند. این دوران، دوران پر افتخاری است و دلیلش هم روشن است. وقتی که در بغداد کرسی‌هایی بوده و همه مذاهب و ادیان امکان گفت‌وگو داشتند و با هیچ‌کس به خاطر دین و مذهب و اعتقاد برخورد نمی‌شد، طبیعتا دوره‌ علمی بسیار فراخ و پر‌رونقی به‌ وجود آمد و دانشمندان بزرگی برخاستند و در حوزه تفسیر هم کارهایی شد که متاسفانه ما تفسیر ابومسلم اصفهانی، تفسیر رمانی و تفسیر قاضی عبدالجبار را نداریم. از این مجموعه آثار معتزلی، تنها اثری که بر جای مانده است، کشاف زمخشری است.

← اقسام قرآن‌پژوهی


در حوزه قرآن پژوهی نوعی تقسیم بندی وجود دارد: عقل‌گرایی متقدم، عقل‌گرایی متاخر. از عبده به بعد را عقل‌گرایی متاخر می‌نامند و ابومسلم را پایه‌گذار این جریان می‌دانند. گرچه در مورد نظّام و جاحظ هم گفته شده، ولی چون مرحوم شیخ طوسی در مقدمه تفسیر تبیان با عظمت از این دو تفسیر یاد می‌کند و می‌گوید چون این دو کتاب نوشته شده، من تفسیرم را بر اساس آنها می‌نویسم. جایگاه این سنخ نگارش‌ها چیست؟ لازم است عرض کنم هر زمانی که دینداری با خردگرایی همراه بوده، جایی برای خرافات و غلو و استفاده‌های ابزاری از دین کم‌رونق بوده یا اصلا نبوده است. وقتی که منطق، برهان و دلیل وجود داشته باشد، استماع باشد به روش قرآن که: «فبشر عباد الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه»، قهراً فضای دانش رونق دیگری پیدا می‌کند و جریان عدلیه که شیعه و معتزله با هم همراه بودند، چنین حرکتی را به وجود آورد، هر‌چند به قول مرحوم مطهری: ما در دوره‌ای از عدلیه بودیم ولی جزء اشعری‌ها شدیم که امروز ملاحظه می‌کنید.
چیزی که اهمیت تفسیر کشاف را نشان می‌دهد، همین خردگرایی‌هایی است که درباره آیات چند‌و‌چون کند و حتی بخواهد با گذر کردن از معنای ظاهر، به معنایی برسد که می‌تواند عقلانی و قابل قبول باشد. این چیزی است که سلفی‌ها و اهل حدیث را آشفته می‌کرده و حجم انبوهی از کتاب‌ها و ردیه‌هایی که بر کشاف نوشته شده است و استقبال‌هایی که عالمان بزرگ شیعه و اهل سنت در حاشیه و شرح‌نویسی بر کشاف کرده‌اند، اهمیت آن‌را نشان می‌دهد. کاری که زمخشری می‌خواست انجام بدهد، این بود که از آیاتی که فقط صورت و ظاهر داشت، به ویژه در مورد آنهایی که محل اختلاف بودند، مثل معنای آیات صفات، ید، کرسی، قلم، عرش و... تا معانی حوزه‌های دیگری که در تشبیه‌ها، تفصیل‌ها و کنایه‌های قرآن وجود داشت و در زبان و ادب ما هم فراوان وجود دارد، تفسیر عقلانی کند. در قرآن دهها تعبیر آمده که امروز با معنای سلفی و ظاهری مسئله‌دار شده؛ ولی اگر تفسیر عقلانی شود، معنای درست و عقلانی خواهد داشت. کاری که زمخشری و معتزله قدیم می‌خواستند انجام بدهند که حرکت عدلیه را شکل می‌داد، این بود که بتوانند با معانی عقلانی و قابل قبول برای خواننده و اهل نظر مطالب را بیان کنند. و زمخشری این کار را در تفسیری فشرده و موجز انجام داده است. در چهارجلد توانسته بحث‌های چالش برانگیز قرآنی را بیان کند.

← استفاده از ادبیات


زمخشری از ادبیات استفاده می‌کند تا بتواند نمونه‌های خود را در ادب عربی، شعر، گفتارها و... شواهدش نشان دهد؛ مثلا اگر قرآن گفته است «الرحمن، علی العرش استوی: خداوند بر عرش خود مستوی است»، نه معنای جسمانی است که خداوند بر جایی در عرشه ایستاده است. یا جای دیگری گفته است «و کان عرشه علی الماء»، یک معنی آن این است که خدا روی آب قرار گرفته؛ اما معنای عقلانی است که به این جمله شکل و مفهوم می‌دهد. یا می‌گوید «کاالذی یتخبطه الشیطان من المس» در اینجا شکل ظاهری این معنا را می‌دهد که رباخواران روزی که محشور می‌شوند، مانند جن‌زده‌ها و دیوانگان هستند؛ اما زمخشری می‌گوید این تمثیل چیزی است که به زبان قوم گفته شده است و برای آن شاهد و مثال می‌آورد که در زبان مثلا وقتی ما می‌گوییم دیوانه، منظورمان این نیست که فرد، دیوزده شده و دیو در او حلول کرده. او در این‌گونه تمثیل‌ها شاهد می‌آورد و به معنای واقعی توجه دارد. آنچه بر اهمیت این تفسیر می‌افزاید این است که ما امروز نیازمندیم قرائت خردگرایانه از دین عرضه کنیم. اگر بخواهیم دینی داشته باشیم که حرفی برای دیگران و برای نسل جدید داشته باشد، باید در کنارش عقلانیت داشته باشد. در این صورت است که می‌تواند با خرافات، غلوها و ظاهرسازی‌ها، شعارگرایی و صورت‌گرایی‌های دینی که زمینه‌های گریز از دین و استفاده‌های ابزاری از دین را فراهم می‌کند، مبارزه کنیم.

سخن استادولی

[ویرایش]

سخنران بعدی مترجم قرآن و دین‌پژوه آقای حسین استاد‌ولی بود که درباره پیوند زمخشری با اهل‌بیت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) سخن گفت و در رفع برخی ابهامات کوشید: مرحوم زمخشری، تنها مفسر نیست، بلکه محدث هم هست. ایشان کتاب «ربیع الابرار» را در ۵ جلد دارد که مجموعه‌ای از احادیث است و تسلط او را در علم‌الحدیث نشان می‌دهد. دوم اینکه در اهمیت کشاف همین بس که مرحوم طبرسی، وقتی «مجمع البیان» را نوشت، بعد از آن کشاف را دید، و همین باعث شد تا تفسیر «جوامع الجامع» را بنویسد. این بسیار با اهمیت است که یک مفسر شیعی بعد از خواندن کشاف، تفسیر دیگری را شروع به نوشتن کند. معلوم می‌شود که از کشاف خیلی استفاده کرده است. مطلب سوم اینکه مرحوم زمخشری با اهل‌بیت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) رابطه خوبی داشته، لذا آن حدیث مشهور «الا من مات علی حب آل محمد، مات شهیدا» را نقل کرده، هم در محبت و ولایت اهل‌بیت و هم در مخالفت با دشمنان آنها. این روحیه متشیعه او را نشان می‌دهد و گرایش وی را به اهل‌بیت مشخص می‌کند، اهل بیتی که یکی از «ثقلین» هستند و پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) آنها را در کنار قرآن قرار می‌دهد.
مطلب دیگر موردی است که برخی از علمای شیعه بر او خرده گرفتند و خیلی شدید حمله کردند و حتی لقب نصب به او داده‌اند! در ذیل آیه «فاذا فرغت فنصب، و اِلی ربک فرغب»، مرحوم فیض کاشانی خیلی حمله می‌کند به صاحب کشاف. مرحوم زمخشری در این مورد می‌گوید شیعیان می‌گویند مراد از این آیه این است: «ای پیامبر، وقتی از حجةالوداع فارغ شدی، علی را به ولایت نصب کن.» در صورتی‌که اگر منظور نصب باشد، این آیه باید «فنصِب» باشد و نه «فنصَب». فنصَب یعنی خود را به رنج بینداز، و فنصِب یعنی نصب کن. بنابراین نمی‌تواند این معنا را داشته باشد و اگر بخواهیم این آیه را این‌گونه ترجمه کنیم، ناصبی هم حق دارد بگوید معنای این آیه این است که «ای پیامبر، زمانی که از حج فارغ شدی، با علی دشمنی کن! » چون انصَب به معنای دشمنی هم هست. فیض کاشانی از این موضوع عصبانی می‌شود.
مرحوم علامه حلی هم به این دلیل از مرحوم زمخشری بسیار عصبانی است؛ ولی واقعیت این است که زمخشری نمی‌خواهد بگوید حرف ناصبی‌ها درست است، بلکه می‌گوید اگر این آیه این‌گونه قابل تاویل باشد، آنها هم می‌توانند آن‌گونه تاویل کنند! پس اصلا تاویل نباید کرد.
البته بنده معتقدم و مرحوم فیض هم در این مورد می‌گوید که اگر شیعه می‌گوید این آیه مربوط به حجةالوداع است، به این معنا نیست که حضرت علی را نصب کن، به معنای به رنج افکن است؛ یعنی برای نصب حضرت علی، خود را به رنج بیفکن. ‌ای پیامبر، وقتی فارغ شدی، خود را به رنج بیفکن. در چه موردی؟ در مورد عبادت که گفته بود خود را به رنج میفکن، پس در چه موردی؟ در مورد نصب علی خود را به رنج بیفکن. البته بعضی از بزرگوران هم این آیه را مکی می‌دانند. استاد این‌جانب مرحوم آقای غفاری هم می‌فرمایند سوره مدنی است، به دلیل متن آن: «الم نشرح لک صدرک، و وضعنا عنک وزرک، الذی انقض ظهرک و رفعنا لک ذکرک» رفعنا لک ذکرک در مکه هنوز نشده بود و در اواخر عمر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بود. در تفسیرها گفته‌اند که مکی است، اما متن سوره نشان می‌دهد که مکی نیست و مدنی است.

← نظر استاد خرمشاهی


استاد بهاءالدین خرمشاهی قرآن‌پژوه و حافظ‌شناس نامی و عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، درباره اهمیت کشاف و سابقه آشنایی خود با مترجم گفت: در زمانه‌ای که ما نیاز به عقل‌گرایی دین‌پژوهانه داریم، تفسیری انتخاب و به بهترین وجه ترجمه شده که این صفت را به اعلا وجه دارد. جای شکر و شادی دارد. بنده زمانی که مشغول ترجمه قرآن بودم، به مدت چهارسال با کشاف سر‌و‌کار داشتم. از صبح تا پاسی از شب، ۱۵ تفسیر مختلف را که از میان ۱۰۰ تفسیر برگزیده بودم، مطالعه می‌کردم: تفسیر قمی، شیخ طوسی، سمرقندی، مجمع، تفسیر ابوالفتوح (که به دلیل جنبه علمی‌اش سزاوار ترجمه به عربی است و امام فخر از آن استفاده می‌کرد)، تفسیر کشاف (که من بسیار اعجاب دارم نسبت به آن و در حل مشکلات اگر نظیری برایش دیده باشم، یا مجمع‌البیان است یا تفسیر کبیر فخر رازیکشف الاسرار، تفسیر عتیق نیشابوری، تفسیر ناتمام تاج التراجم و کاشف مرحوم معنیه و تفسیر علامه جلیل‌القدر المیزان و... واقعا این بزرگانی که نام بردم، معجزه می‌کنند.
اما یکی از وجوه عقلی بودن کشاف را عرض بکنم. وقتی که در قدیم در مورد ترجمه قرآن بحث می‌کردند که آیا ترجمه قرآن به زبان دیگر جایز هست یا نه، که در مقدمه تفسیر طبری می‌بینیم، زمخشری یک دلیل منطقی می‌آورد که: «و ما ارسلنا من رسول الا بلسان قومه». ایشان در مورد این آیه می‌گوید که باید قرآن به زبان‌های دیگر هم ترجمه شود، و الا حجت فقط برای عرب زبان‌ها تمام می‌شود. یعنی این لطف الهی فقط به عرب زبان‌ها می‌رسد.
این تفسیر به دلیل جنبه‌های عقلی و اعتزالی و اینکه بین کلام معتزله و کلام شیعه ـ چه بخواهیم و چه نخواهیم ـ تجانس‌هایی وجود دارد. از همدیگر گرفته‌اند و داده‌اند، به طوری که سیدمرتضی را هم معتزله و هم شیعه از خود می‌دانند. شباهتی که در عدل و بسیاری از موارد وجود دارد. در همین تفسیر من مواردی را دیده‌ام، مثلا در «آیه تطهیر» گفته شده که آیه به نساء‌النبی مربوط است، اما زمخشری می‌گوید نه، این‌گونه نیست، چون ضمایر تطبیق ندارد و به دنبال آن هم «حدیث کساء» را نقل می‌کند و می‌گوید که مربوط به اهل بیت است. و بسیاری موارد دیگر. یادم می‌آید که گاهی با مترجم گرانقدر این تفسیر بحث داشتیم و موارد شاذی که ما فکر نمی‌کنیم فقط مفسران شیعه آنها را گفته‌اند، زمخشری استفاده کرده است. مثل «آیه نجوی» که در موردش گفته شده قرار شد هر کس با پیامبر اکرم گفتگویی دارد، درهمی بدهد تا وقت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) زیاد گرفته نشود و کسی به این آیه عمل نکرد، به جز حضرت علی و بعد هم این آیه منسوخ شد. بعد به من ایراد گرفته شد که از حب علی این را می‌گویم! من از سه تفسیر نقل می‌کنم من دون تفاسیر شیعه. این مزایای علمی و عاطفی و بی تعصبی مذهبی در کار این بزرگمرد هست.

← عظمت مترجم


از جلالت قدر مترجم گرامی عرض کنم: شاید کمتر از یک دهه پیش بود که با ایشان دائما توفیق ملاقات داشتم که بیشتر در مورد ترجمه قرآن بود. و در صحبت‌هایمان موضوع ترجمه کشاف مطرح شد و این شور و ولوله در جان ایشان افتاد. یکی از دوستانمان تشویقی کرد و نقش حامی (اسپانسر) را ایفا کرد و کار پیش رفت و ناشر خوبی هم اهمیت کار را دریافت. هم با شرایط مترجم همگام شد و هم بسیار خوب چاپ شد. الان صنعت چاپ در ایران خوب است، اگر‌چه بازار کتاب سرد و راکد است و ضمنا آثار قرآن‌پژوهانه بازار خوبی ندارد. این‌را از کسی بشنوید که از این مسئله دردمند است. در عین اینکه استاد من و هم پژوهنده بنده در کار قرآنی، کارهای بسیاری داشتند، سیره نبوی را هم ترجمه کردند. چند کتاب تالیف و ترجمه کردند که کتاب سال شده، یکی از آنها دانشنامه حقوق خصوصی در سه جلد است. تحریری در قصص قرآنی در چهار جلد که آن هم کتاب سال شد و کارهای سترگ دیگر هم کردند.
اما از ترجمه بگویم: علی الاصول نثری که آقای انصاری می‌نویسند، نثر متعارف معیار امروزی است. این نثر دارای دو بهره است. بهره اول اینکه این نثر عربی‌گرا و عربی‌زدا نیست و دوم اینکه بهره‌ای از کهن‌گرایی دارد. کهن‌گرایی ترجمه این تفسیر زیاد است و حق هم همین است. استاد گرمارودی فرمودند که: بهره این کهن‌گرایی در ترجمه قرآن بیشتر شود؛ چرا‌که برای قرآن می‌برازد و حد همین است سخندانی و زیبایی را.

سخن استاد جمالی

[ویرایش]

استاد سیاوش جمالی سخنران بعدی بود که به پیوند حافظ و تفسیر کشاف پرداخت و گفت: از مدت‌های پیش کسانی در آلمان از زمانی که ققنوس آگهی کوچکی در مورد ترجمه آن داده بود، به دلایل مختلف پیگیر آن هستند. من خوشحال شدم که چنین کاری انجام شده است.
نکته‌ای که در اینجا ناگفته ماند، این است که یکی از تفسیرهای بالینی و مورد علاقه حافظ، تفسیر زمخشری بوده. با توجه به اینکه الآن این تفسیر به فارسی است، دامنه انتشار و گستره مخاطبان آن بیشتر می‌شود. گسترده مخاطبان از خواص بیرون می‌رود. حافظ که مضامین عرفانی و اجتماعی را خواسته یا ناخواسته با هم در اشعارش آمیخته و با دیدگاهی مسیحایی، فریسیان و
زاهدان را مورد نکوهش قرار می‌داد، از شرح کشاف استفاده می‌کرده و در اشعارش هم آورده که:
از قیل و قال مدرسه دلم گرفت یک چند نیز خدمت معشوق و می‌کنم
مرکز اصلی این قیل و قال مدرسه، شرح کشاف بوده. جالب اینکه حافظ کمی مذاق اشعری دارد، و از تقدیرگرایی یک جشن شادی می‌سازد؛ مثلاً تقدیرگرایی که در آثار بزرگان دیگر وجود دارد، به ویژه بعد از مغول، نوعی تقدیرگرایی تیره بود؛ اما در مورد حافظ این‌گونه نیست. این شاعر یکی از تفسیرهایی که زیاد می‌خوانده، زمخشری بوده و شاید سئوال مهمی که در این مورد باشد، همین دید اشعری حافظ و جهت معتزلی زمخشری است.

← بهره کامل از کشاف


در این عصر که ما باید سنت خود را که در محاصره‌اش هستیم، در مواجه با دنیای جدید قرار دهیم، وجود این‌گونه ترجمه‌ها از متونی که به ویژه عقلانی و خردگرا هستند، می‌تواند مفید باشد. آزمندانه مشتاقم که این تفسیر را ببینم تا با جریان خاصی از عرفان بعد از حمله مغول مقایسه کنم؛ به عنوان مثال آیه معروف «انا عرضنا الامانه علی السماوات و الارض، ... انه کان ظلوما جهولا». در این آیه بحث بار امانت، گناه است؛ «گنه اگر چه نبود اختیار ما حافظ/ تو در طریق ادب کوش و گو گناه من است». من در اینجا می‌خواهم به عنوان نظریه عرض کنم: در دیوان حافظ من دقت کردم، هر جایی که صحبت از گناهی است که حافظ مدام از آن توبه هم می‌کند و دوباره می‌شکند، در دو چیز خلاصه می‌شود: عشق و مهرورزی و دیگری در شاهد و ساقی؛ اما ملامت می‌کند کسانی‌را که گناهانی نظیر دروغ و ریا دارند. چه تفکیکی می‌توان بین این گناهان داشت؟ من دقت کردم دیدم برمی‌گردد به تفسیر همان آیه «انا عرضنا الامانه...» در تفاسیری که داشتم مثل دیوان خواجه عبدالله انصاری و تفسیر نجم‌الدین رازی، این گناهانی است که ناگزیر است؛ یعنی به گناهانی مربوط است که به زمان انسانیت آدم بازمی‌گردد. یک هوا و روح مسیحایی نیز در حافظ است، شاید به مساله گناه از این دید نگاه می‌کند. در تعابیر هست که این گناه مثل میوه درخت است. که اسم این درخت یکی درخت معرفت است یکی درخت حیات است. گناهی که به درخت حیات مربوط است، گناه ناگزیر سقوط و هبوط انسان در این جهان پر از رنج است و حافظ می‌خواهد این جهان را شاد کند؛ اما گناهان دیگری است که یا تشبه به فرشته است، یا تشبه به شیطان. این گناهی که ما را به آدم نزدیک می‌کند، عهد آدم، گناهی که به حیات مربوط می‌شود، مربوط به مثلا خوردن مال مردم باشد. یا حتی همدستی با زور زمانه باشد.
او وقتی از گناه صحبت می‌کند، منظور آن گناه ناگزیر است که در مذهب اشعری هم در موردش صحبت شده است. این مساله جالب است که با اشتیاق تفسیر را بخوانم تا ببینم این حافظ لسان الغیب و کاشف‌الاسرار و حافظ خوشخوان قرآن و شاعر شهر ما، چه دنیایی با تفسیر زمخشری داشته و شخصا از مترجم تشکر می‌کنم. از اینکه یک تفسیر عقل‌گرا در شرایطی منتشر می‌شود که همه‌گونه خرافه بر سر ما پرسه می‌زند، بسیار خوشحالم.

سختی‌های کار

[ویرایش]

سخنران پایانی مترجم پرکار این کتاب، استاد مسعود انصاری بود که قرار شد از سختی‌های ترجمه این کتاب سخن بگوید: مسعود انصاری، گفت: خدا را سپاس می‌کنم که آن نامی را که بر همه مسلمین نهاد «و هو سماکم المسلمین» اکنون بر خویشتن دارم و امیدوارم در قیامت نیز نام و همین نشان با همه این جمع و بیرون از جمع باشد. از دوستانی که تشریف آورده‌اند، منت گذاشته‌اند سپاسگزاری می‌کنم و قدر این منت را خواهم دانست. چند سپاس دیگر هم بدهکارم و یک شرمساری. پیراسته از هر عنوانی خطاب می‌کنم: یک جناب آقای خرمشاهی که نهال این طرح نخستین بار در ذهن ایشان جوانه زد. دو دیگر، از دوست نادیده‌ام جناب حسن بنی‌طبا که یاری فرموده‌اند و بخشی از هزینه مادی دوران ترجمه را برعهده گرفتند. سه دیگر، از ناشر فرهیخته این اثر، جناب آقای حسین‌زادگان که با حوصله دیرکاری‌ها و دیر تحویل دادن‌های بنده را تاب آوردند و در نهایت بعد از چهار سال این طرح را به انجام رساندند و به ویژه آنکه کمترین فشار را در نمونه خوانی منتقل کردند. همچنین از بخش مغفول مانده نشر، کارگرانی که در هر مقطعی به کتاب و نشر خدمت می‌کنند، دستشان را می‌بوسم. شرمسار از زمخشری که نتوانستم به متانت ایشان متن بنویسم؛ اما آنچه در توان داشتم، در نگارش آن به کار بستم. در انتقال آرای اعتزالی او دوچندان کوشیدم که مبادا این پندار ایجاد شود که بنده به قرآن جفا کنم و جز مسلمانی نامی دیگر بر خویشتن بگزینم. اما در مواردی این بنده نگرش اشعری دارم و در همه این موارد برای اینکه در موضع تهمت قرار نگیرم، دوچندان سعی کردم متن اصلی را دقیق‌تر و بهتر ترجمه کنم؛ اما در دو جا زمخشری را می‌ستایم:
عنایت او به خرد. و عنایتت دوچندانش به زبان. دو بار دعا می‌کند و از خداوند تقاضا می‌کند: «خداوندا! کاری که باید سی ساله انجام می‌دادم، دو ساله انجام دادم. این قرآن را در پل صراط، از پیش‌روی و از سمت راست برایم نور بگردان». این دعا را تکرار می‌کنم و از ایشان عذر می‌خواهم که بعد از ۹۰۴ سال فراغت از تحریر، نامش را بر زبان‌ها‌ انداخته‌ام. من نیز همین دعا را از صمیم قلبم و عمق جانم تکرار می‌کنم: «خدایا، کشاف را نور قرار بده برای جناب زمخشری در پل صراط که در پیش‌روی او و از سمت راستش در حال حرکت باشد». خداوند این بنده کمترین را نیز از آن نور برخوردار سازد!
[۲] روزنامه اطلاعات، دوشنبه۶ دی ۱۳۸۹، شماره ۲۴۹۳۰.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. ذهبی، محمدحسین، تفسیر و مفسرون، ج ۱، ص۴۴۰.
۲. روزنامه اطلاعات، دوشنبه۶ دی ۱۳۸۹، شماره ۲۴۹۳۰.


منبع

[ویرایش]

سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «کشّاف، تفسیر خردگرا»، تاریخ بازیابی ۹۶/۲/۱۶.    
نرم افزار جامع التفاسیر، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور).






جعبه‌ابزار