التبیان (شیخ طوسی)ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



التِبیان فی تفسیرالقرآن، تفسیری از محمد بن حسن طوسی معروف به شیخ طوسی، فقیه و محدّث و متکلم نامور امامی قرن پنجم می‌باشد.

فهرست مندرجات

۱ - اولین تفسیر کامل شیعی
۲ - روش گذشتگان در تفسیر
۳ - روش تفسیر در التبیان
۴ - تفاوت التبیان با تفسیر مجمع البیان
۵ - انگیزه شیخ طوسی
۶ - مفسران اهل سنت از دیدگاه شیخ طوسی
۷ - بهترین تفاسیر اهل سنت
۸ - محتویات تفسیرالتبیان
۹ - نکات کلی در تفسیر و علوم قرآنی
۱۰ - عدم تقلید از مفسران دیگر
۱۱ - سه بحث مهم در التبیان
۱۲ - ناسخ و منسوخ در قرآن
۱۳ - توجه به آثار لغوی و تفسیری گذشتگان
۱۴ - برتری التبیان نسبت به تفاسیر دیگر
۱۵ - بررسی اقوال لغویان و نحویان
۱۶ - بحث شیخ طوسی درباره واژگان مورد نزاع
۱۷ - دیدگاه شیخ درباره قرائات
۱۸ - استشهاد از کلام شاعران
۱۹ - بحث درباره مباحث فقهی
۲۰ - مباحث اصولی مورد بحث
۲۱ - بحث نسخ قرآن با سنّت
۲۲ - دیدگاه شیخ طوسی درباره تجری
۲۳ - صبغه کلامی داشتن التبیان
۲۴ - تفاسیر کلامی پیش از التبیان
۲۵ - دیدگاه شیخ درباره تحقیق و تقلید در دین
۲۶ - بحث درباره مباحث کلامی مختص شیعه
۲۷ - دیدگاه طوسی درباره تقیه
۲۸ - ردّیه‌های کلامی شیخ طوسی
۲۹ - بحث انتساب ضلالت و کفر و هدایت و ایمان به خداوند
۳۰ - مهم‌ترین موافقت شیخ با معتزله
۳۱ - بحث درباره قدم قرآن
۳۲ - نقد برخی از آرای معتزله
۳۳ - دو منتخب از تفسیر التبیان
۳۴ - نخستین چاپ
۳۵ - فهرست منابع
۳۶ - پانویس
۳۷ - منبع

اولین تفسیر کامل شیعی

[ویرایش]

این کتاب اولین تفسیر کامل شیعی از قرآن کریم است که مفسر آن، علاوه بر نقل روایات مأثور، با تکیه بر عقل و توجه به علوم مختلف به ارزیابی آرای تفسیری گذشتگان و معاصران خود پرداخته است.
[۱] حسن صدر، تأسیس الشّیعة لعلوم الاسلام، ج۱، ص۳۳۹، (بغداد ۱۳۷۰)، چاپ افست تهران.
شیخ طوسی خود در کتاب فهرست
[۲] محمد بن حسن طوسی، الفهرست، ج۱، ص۲۸۸، چاپ الویس اسپرنگر، هندوستان ۱۲۷۱/۱۸۵۳، به کوشش محمود رامیار، چاپ افست مشهد ۱۳۵۱ش.
می‌گوید که کتابی بی نظیر در تفسیر قرآن دارد.
[۳] طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ج۱، ص۷۵.
[۴] محمدمهدی بن مرتضی بحرالعلوم، رجال السیدبحرالعلوم: المعروف بالفوائد الرّجالیّة، ج۳، ص۲۲۸، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.
[۵] آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۳، ص۳۲۸.
[۶] حسن عیسی حکیم، الشیخ الطوسی ابوجعفرمحمد بن الحسن، ج۱، ص۳۱۰ـ۳۱۲، نجف ۱۳۹۵/۱۹۷۵.


روش گذشتگان در تفسیر

[ویرایش]

پیش از این تفسیر، مفسران شیعه تنها به نقل روایات از صحابه یا ائمه علیهم‌السلام و نیز اشاره به برخی نکات لغوی و گاه نقل اسرائیلیات پرداخته‌اند.
از میان مفسران اهل سنّت نیز تنها طبری (متوفی ۳۱۰) علاوه بر نقل اقوال، به نقد آن‌ها و انتخاب روایاتی که از نظر او اصحّ روایات بوده، پرداخته است.
[۷] محمدحسن آل یاسین، «منهج الطوسی فی تفسیرالقرآن»، ج۲، ص۲۳ـ ۲۵، در یادنامه شیخ الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن طوسی، مشهد۱۳۵۰ش.


روش تفسیر در التبیان

[ویرایش]

التبیان فی تفسیر القرآن، تفسیر کل قرآن بترتیب سوره‌های آن است و در ده جلد تدوین شده است.
مفسر در آغاز هر سوره، به نام‌های آن و وجه تسمیه آنها، مکی یا مدنی بودن سوره، و وجود آیه ناسخ و منسوخ در آن اشاره کرده، سپس به بررسی اختلاف قرائات، معنای لغوی واژگان، اشتقاق، صرف ، نحو و گاه نکات بلاغی آیات پرداخته و سرانجام، معنای کلی آیات را شرح و تفسیر کرده است.
[۸] سعیداحمد اکبرآبادی، «الشیخ الطوسی ومنهجه فی تفسیر القرآن»، ج۲، ص۳۷۱ـ ۳۷۸، در یادنامه شیخ الطائفه ابوجعفرمحمد بن حسن طوسی.
[۹] خُضَیِّر جعفر، الشّیخ الطّوسی مفسّراً، ج۱، ص۸۷ ـ۹۳، قم ۱۳۷۸ش.


تفاوت التبیان با تفسیر مجمع البیان

[ویرایش]

شیوه بیان و ترتیب مطالب در تفسیر وی عیناً در تفسیر مجمع البیان فی تفسیر القرآن امین الاسلام طبرسی (متوفی ۵۳۸) به کار گرفته شده است، با این تفاوت که طبرسی، مباحث لغت و اعراب و قرائات و شأن نزول و معنای آیه را بروشنی از یکدیگر جدا کرده است.

انگیزه شیخ طوسی

[ویرایش]

شیخ طوسی در مقدمه التبیان، با اشاره به انگیزه خویش از نوشتن این تفسیر، می‌گوید که هیچ‌یک از علمای شیعه را ندیده است که کتابی در تفسیر تمام قرآن و مشتمل بر همه انواع علوم و معانی آن نوشته باشد؛ تنها برخی از ایشان به ذکر روایات موجود در کتب حدیثی پرداخته‌اند، بی آن‌که استقصا کنند یا در تفسیر مبهمات آن بکوشند.

مفسران اهل سنت از دیدگاه شیخ طوسی

[ویرایش]

وی عالمان اهل سنّت را در این موضوع به سه دسته تقسیم می‌کند: کسانی چون طبری که بتطویل هر سخن منقولی را در تفسیر قرآن گرد آورده‌اند؛ و کسانی که راه میانه پیموده‌اند و بیش‌تر به علومی توجه کرده‌اند که خود در آن تبحر داشته‌اند؛ مثلاً زَجّاج و فَرّاء به صرف ونحو، مُفَضَّل بن سَلَمه به واژگان و اشتقاق الفاظ، ابوعلی جبّائی به کلام و ابوالقاسم بلخی به فقه توجه کرده‌اند.

بهترین تفاسیر اهل سنت

[ویرایش]

طوسی فقط تفسیر ابومُسلم محمد بن بحر اصفهانی (متوفی ۳۲۰) و علی بن عیسی رمانی (متوفی ۳۸۴)، هر دو از علمای معتزله ، را بهترین می‌داند، اما تذکر می‌دهد که ایشان نیز گاه به امور غیرضروری پرداخته‌اند.
[۱۰] محمدرضا غیاثی کرمانی، بررسی آراء و نظرات تفسیری ابومسلم اصفهانی، قم ۱۳۷۴ش.
[۱۱] مرتضی آیت اللّه زاده شیرازی، «عرضٌ لاتجّاه اللّغوی فی تفسیر التّبیان»، ج۲، ص۴۸۶ـ ۴۸۸، در یادنامه شیخ الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن طوسی.


محتویات تفسیرالتبیان

[ویرایش]

بنابراین وی می‌کوشد که تفسیرش به اختصار همه فنون و علوم قرآنی را دربرگیرد، متشابهات قرآن را توضیح دهد، مباحث کلامی در رد مُجبِّره و مُشبّهِه و مُجسِّمه و جز ایشان را بیان و ادله علمای شیعه بر حقانیت اصول و فروع مذهب‌شان را با استناد به آیات قرآن بازگو کند.

نکات کلی در تفسیر و علوم قرآنی

[ویرایش]

شیخ طوسی در ابتدای تفسیر خود، فصلی می‌گشاید و در آن به ذکر پاره‌ای نکات کلی در تفسیر و علوم قرآنی می‌پردازد.
نخست تحریف قرآن، به معنای زیادی یا نقصان در آیات، را مردود می‌شمارد و به تبع سیدمرتضی (۳۵۵ـ۴۳۶)، همه روایات شیعه و اهل سنّت را درباره افتادگی آیات فراوان از قرآن، خبر واحد می‌داند که هیچگاه یقین آور نیست و به فرض درستی، خدشه‌ای بر صحت متن موجود قرآن وارد نمی‌کند.
[۱۳] محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، مقدمه، ص۳، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
طوسی در ادامه، روایات دالّ بر عدم جواز تفسیر به رأی را مانع از تدبّر در قرآن و فهم ظواهر آیات نمی‌داند؛ آیاتی که علم آن‌ها مختص خداوند است، مانند شناخت دقیق زمان قیامت در آیه ۱۸۶ سوره اعراف آیاتی که ظاهرشان با معنای درونی آن‌ها یکی است و هرکس با زبان عربی آشنا باشد، معنا را درمی‌یابد، مانند حرمت قتل نفس در آیه ۱۵۱ سورة انعام آیات مجمل که ظاهرشان حاکی از تفصیل معنای‌شان نیست، مانند کیفیت اجرای جزئیات مناسک حج در آیه ۹۱ سوره آل عمران، معنای این آیات را تنها باید از بیانات پیامبر اکرم و ائمه علیهم‌السلام به دست آورد و در این موارد نمی‌توان تفسیر به رأی کرد یا از دیگر مفسران تقلید کرد، مگر آن‌که نظر مفسران مورد اجماع باشد؛ آیاتی که در آن‌ها واژه‌ای دارای دو یا چند معنای محتمل است.در اینجا اگر دلیلی از جانب پیامبر یا امام معصوم یا دلیل عقلی بر صحت یکی از این معانی نداشتیم، تنها باید بگوییم که ظاهر آیه چند وجه مختلف را محتمل کرده است.

عدم تقلید از مفسران دیگر

[ویرایش]

وی تأکید می‌کند که تقلید از هیچ مفسری روا نیست و در پذیرفتن هر تفسیر یا تأویلی باید به ادله عقلی یا شرعی رجوع کرد، لیکن به هیچ روی خبر واحد را از جمله ادله شرعی در تفسیر قرآن نمی‌داند.
این تقسیمات از جهات فراوانی به تقسیم‌بندی تفسیر طبری
[۱۹] طبری، جامع، ج۱، ص۲۵ـ۲۶.
شبیه است و منبع آن نیز روایتی منسوب به ابن عباس است.
[۲۰] محمد بن بهادر زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ج۲، ص۱۶۴، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.


سه بحث مهم در التبیان

[ویرایش]

پس از این مطلب، سه بحث مهم دیگر می‌آید.
نخست طوسی روایات عامه دالّ بر نزول قرآن بر «هفت حرف» (اَحْرُف سبعه) را خبر واحد و غیرقطعی می‌داند و پس از ذکر دیدگاه‌های مختلف دانشمندان اسلامی، در توجیه آن‌ها می‌گوید که به فرض صحت این روایات، بهترین توجیه آن است که مراد از هفت حرف را هفت وجه اختلاف در قرائات قرآن، از قبیل اختلاف در حروف کلمه، اعراب و تقدیم و تأخیر کلمه، بدانیم
[۲۱] محمد بن بهادر زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ج۱، ص۳۳۴ـ۳۳۶، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
زیرا ائمه شیعه، خواندن قرآن را بنا بر قرائت‌های مختلف قرّاء جایز شمرده‌اند. ظاهراً هیچ‌یک از علمای شیعه و اهل سنّت تاکنون به این وجه اشاره نکرده‌اند، زیرا آن روایات، به هر معنایی که باشند، با قرائت‌های هفت‌ ‌گانه پیوند ندارند
[۲۳] ابوالقاسم خوئی، البیان فی تفسیرالقرآن، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷.
و این توجیه نیز با موضوع جوازِ خواندن قرآن مطابق با قرائت‌های مختلف قرّاء ارتباط روشنی ندارد.طوسی سپس به تقسیم آیات محکم و متشابه پرداخته و دلایل و فوایدی بر وجود آیات متشابه در قرآن ذکر کرده است.موضوع نسخ آیات قرآن آخرین مبحثی است که شیخ طوسی در مقدمه بتفصیل به آن پرداخته است.

ناسخ و منسوخ در قرآن

[ویرایش]

وی با رد ادله مخالفان وجود ناسخ و منسوخ در قرآن، نسخ را در اوامر و نواهی و اَخبار قرآن، ممکن و واقع شده می‌داند و با ذکر تقسیم‌بندی مشهور نسخ (نسخ حکم بدون تلاوت، نسخ تلاوت بدون حکم و نسخ حکم و تلاوت) دو نوع اول را می‌پذیرد، اما فقیهان و مفسران امامیه غالباً فقط امکان و وقوع نوع اول را می‌پذیرند و امکان نوع دوم و سوم را مستلزم تحریف قرآن می‌دانند.
[۲۶] ابوالقاسم خوئی، البیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۲۰۵ـ۲۰۷، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷.
[۲۷] ابوالقاسم خوئی، البیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۲۸۵_۲۸۶، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷.


توجه به آثار لغوی و تفسیری گذشتگان

[ویرایش]

طوسی در التبیان فی تفسیرالقرآن به آثار لغوی و تفسیری پیش از خود توجه بسیار داشته و همواره آرای ادبی و کلامی و گاه مباحث فقهی و اصولی ایشان را نقل، و در بیش‌تر موارد بررسی کرده است؛ ازین‌رو این موضوعات، از بیشترین مباحث تفسیر وی‌اند.

برتری التبیان نسبت به تفاسیر دیگر

[ویرایش]

وسعت اطلاعات زبانی و ادبی شیخ طوسی، تفسیر وی را از لحاظ ادبی از تفاسیر متقدم شیعه و حتی اهل سنّت متمایز کرده است.

بررسی اقوال لغویان و نحویان

[ویرایش]

وی دائماً به بررسی اقوال لغویان و نحویانی چون سیبویه ، خلیل بن احمد ــ که با تعبیر صاحب کتاب العین از او یاد کرده ــ کسائی، ثعلب، فرّاء، ابن دُرَید و جز ایشان پرداخته
[۲۸] محمدحسن آل یاسین، «منهج الطوسی فی تفسیرالقرآن»، ج۲، ص۴۰، در یادنامه شیخ الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن طوسی، مشهد۱۳۵۰ش.
و رأی مختار خود را بیان کرده است.
با آن‌که پیش از شیخ طوسی، درباره بودن یا نبودن واژگان دخیل در قرآن بحث‌هایی شده بوده، وی به این بحث مهم نپرداخته است.

بحث شیخ طوسی درباره واژگان مورد نزاع

[ویرایش]

وی از میان تمام واژگانی که درباره آن‌ها بحث و نزاع بوده، به تعدادی اندک اشاره کرده و کوشیده است که برای آنها، ریشه عربی بدهد؛ برای مثال الرّحمن را مشتق از رحمه، مِسْک را از مادّه مَسْک عربی به معنای «خودداری»، تورات را از وری ' به معنای «روشنی و برافروختن»، و انجیل را از نجل به معنای «اصل» دانسته است.

دیدگاه شیخ درباره قرائات

[ویرایش]

در بحث قرائات، از آن‌جا که وی روایات امامیه را مبنی بر جواز قرائت قرآن به اشکال مختلف موجود پذیرفته است، به قرائت قرّاء مشهور اشاره و گاه در تأیید رأیی خاص از آن‌ها استشهاد کرده یا برخی قرائت‌ها را بر برخی دیگر ترجیح داده است،
[۳۵] محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۵، ص۲۲۱، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
اما هیچ‌گاه قول ایشان را یک‌سره نپذیرفته و حتی گاه آنان را در نحوه قرائت‌شان تخطئه کرده است.

استشهاد از کلام شاعران

[ویرایش]

استشهاد از کلام شاعران جاهلی یا اسلامی، چون اعشی ' و نابغه و امرؤالقیس و زُهَیر بن ابی سلمی ' و جُرَیر بن عطیه
[۴۱] خُضَیِّر جعفر، الشّیخ الطّوسی مفسّراً، ج۱، ص۲۲۳ـ۲۲۷، قم ۱۳۷۸ش.
در تفسیر التبیان فراوان است.غالب این استشهادها، که گستردگی آن در تفاسیر شیعه و اهل سنّت پیش از او سابقه نداشته است، در مجمع البیان طبرسی نیز عیناً آمده است؛ با این‌همه، طوسی نه برای اثبات اعجاز یا بلاغت قرآن، بلکه از سر اضطرار و گاه فقط برای بیان معنای واژه‌ای قرآنی، به اقوال شاعران استناد کرده است، زیرا به عقیده وی، اگر عناد ملحدان نبود، درتبیین کلمات مشتبه قرآن نیازی به شعر و مانند آن نداشتیم، زیرا این امر در نهایت به استناد به بیتی از اشعار جاهلی یا سخنی از عرب اهل بادیه می‌انجامد، حال آن‌که شأن و کلام پیامبر از امثال نابغه و زهیر فراتر است.

بحث درباره مباحث فقهی

[ویرایش]

به سبب تبحر شیخ طوسی در فقه امامیه و مذاهب اهل سنّت، مباحث فقهی و اصولی نیز در تفسیر وی مطرح شده است.
وی در ذیل آیات الاحکام ، با ذکر رأی فقهای امامیه در اصل و فروع مسئله مورد بحث، به اختلاف این آرا با رأی دیگر مذاهب فقهی اهل سنّت اشاره کرده و غالباً تفصیل مباحث را به کتاب‌های فقهی خود، همچون سه کتاب نهایه و مبسوط و خلاف، ارجاع داده است. در پاره‌ای موارد که اختلافی اساسی میان فقه شیعه و اهل سنّت وجود دارد، وی با تفصیل بیش‌تر به بررسی ادله فقهی دیگر مذاهب پرداخته و کوشیده است با تمسک به ظاهر آیه یا حتی با برگرفتن برخی مبانی ایشان، استدلال‌شان را به گونه‌ای جدلی مخدوش کند و رأی فقهی امامیه را اثبات کند.
[۵۲] محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۷، ص۱۰۶ـ۱۰۷، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
[۵۳] محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۷، ص۱۰۶، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.


مباحث اصولی مورد بحث

[ویرایش]

در میان مباحث اصولی، از همه مهم‌تر آن‌که شیخ طوسی دلالت هیچ‌یک از آیات را بر حجیت خبر واحد نپذیرفته و استدلال به آیه نَبَأ و آیه نَفْر را رد کرده و حتی به برخی آیات، چون «لاَتَقْفُ م'الَیْسَ لَکَ بِه عِلْمٌ»، استناد کرده است تا نشان دهد که خبر واحد، مفید علم نیست و عمل بدان حجیتی ندارد
[۵۹] محمد بن حسن طوسی، عدّة الاصول، ج۱، ص۳۳۶ـ ۳۳۸، چاپ محمدمهدی نجف، قم ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
که در آن‌جا دلیل بر جواز عمل به خبر واحدی را که راویان موثق امامیه روایت کرده‌اند، اجماع دانسته است.

بحث نسخ قرآن با سنّت

[ویرایش]

وی همچنین نسخ قرآن را با سنّت جایز دانسته است. وی استدلال قرآنی مخالفان خویش بر عدم جواز نسخ قرآن به سنّت ــ مثلاً استدلال به آیه «قُلْ م'ایَکُونُ لی أَنْ اُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْق'اءِ نَفْسی» ــ را با ادله خویش رد کرده است.

دیدگاه شیخ طوسی درباره تجری

[ویرایش]

وی در موضوع تجرّی ، عزم بر فسق را فسق دانسته و به آیه ۱۹ سوره نور استناد کرده، زیرا در این آیه خداوند به دوستدار شیوع فحشا وعده عذاب داده است.

صبغه کلامی داشتن التبیان

[ویرایش]

منازعات کلامی در عصر شیخ طوسی، به التبیان صبغه کلامی خاصی بخشیده است تا آن‌جا که شاید بتوان همچون طباطبائی،
[۶۵] محمدحسین طباطبائی، قرآن در اسلام، ج۱، ص۵۰ـ۵۱، تهران ۱۳۵۰ش.
آن را تفسیر کلامی خواند.شیخ طوسی با اشاره به فراوانی و گستردگی این مباحث کلامی و نیز اسامی پاره‌ای از متکلمان یاد شده در مقدمه التبیان وعده می‌دهد که راجع به متشابهات قرآن سخن بگوید و مطاعن ملحدان و مبطلانی چون مجبّره و مشبّهه و مجسّمه را پاسخ دهد.

تفاسیر کلامی پیش از التبیان

[ویرایش]

پیش از این اثر، تفاسیر کلامی مختصر یا مبسوطی نوشته شده بود، از قبیل حقائق التأویل سیدرضی، دو کتاب متشابه القرآن و تنزیه القرآن عن المطاعن قاضی عبدالجبّار معتزلی و مکتوبات تفسیری چندی از ابوالقاسم بلخی، ابوعلی جبّائی، علی بن عیسی رمّانی و ابومسلم محمد بن بحر اصفهانی.
همچنین استدلال پیروان هریک از فِرَق کلامی به آیات متشابه قرآن، تفسیر را عرصه جدل‌های ایشان در توجیه عقاید خویش ساخته بود.

دیدگاه شیخ درباره تحقیق و تقلید در دین

[ویرایش]

از سوی دیگر همواره در تفسیر خود «نظر» و تحقیق در دین را واجب ، و تقلید در این امر را باطل می‌شمارد و بر حسن و صحت مجادله در این امور دلایل و شواهدی از قرآن کریم اقامه می‌کند. بر این اساس، انبوهی از ردّیه‌ها بر عقاید و آرای تناسخیه ، حشویه ، خوارج ، غلات ، مجبّره، مجسّمه، مرجئه، مشبّهه و معتزله در التبیان آمده،
[۷۴] محمدحسن آل یاسین، «منهج الطوسی فی تفسیرالقرآن»، ج۲، ص۳۸، در یادنامه شیخ الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن طوسی، مشهد۱۳۵۰ش.
اما مفسر تنها در موارد معدودی در مقام محاجّه کلامی با یهود و نصارا بر آمده است.

بحث درباره مباحث کلامی مختص شیعه

[ویرایش]

شیخ طوسی در آن دسته از مباحث کلامی که شیعه رأی خاص دارد، با بهره‌گیری از آیات و روایات و شواهد عقلی به اثبات آن رأی پرداخته است؛ فی المثل در مبحث امامت ، امام را معصوم و منصوص و علی علیه‌السلام را جانشین بلافصل پیامبراکرم دانسته است.
[۸۴] محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۶، ص۴۱۷، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.


دیدگاه طوسی درباره تقیه

[ویرایش]

همچنین تقیه را در صورت خوف جانی واجب شمرده و استدلال جبّائی بر نفی آن را رد کرده و نیز در مواضع گوناگون، شفاعت پیامبر را در حق مؤمنان اثبات کرده است.

ردّیه‌های کلامی شیخ طوسی

[ویرایش]

بخش زیادی از ردّیه‌های کلامی شیخ طوسی در التبیان به مجبّره و آرای عمومی اشاعره اختصاص دارد که در اغلب آن‌ها با معتزله همراهی می‌کند.

بحث انتساب ضلالت و کفر و هدایت و ایمان به خداوند

[ویرایش]

وی انتساب ضلالت و کفر و هدایت و ایمان را به خداوند
[۹۰] محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۸، ص۴۰۷، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
مردود، و رؤیت خداوند را در دنیا و آخرت ناممکن می‌داند. همچنین بر ضد آرایی چون تکلیف مالایطاق، خلق همه افعال و معاصی بندگان، تعذیب اطفال به سبب گناه پدر و مادر ، همراهی استطاعت با فعل و عدم اشتمال نعمت خداوند بر کافران مباحثی مطرح می‌کند.

مهم‌ترین موافقت شیخ با معتزله

[ویرایش]

شاید مهم‌ترین موافقت وی با معتزله در موضوع خلق قرآن و حدوث کلام اللّه باشد.

بحث درباره قدم قرآن

[ویرایش]

وی در مواضع متعدد
[۱۲۳] محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۱۷۸، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
رأی حنابله و اشاعره حاکی از قِدَم قرآن را مردود می‌شمارد و در این باره به ظاهر برخی آیات قرآن استناد می‌کند.

نقد برخی از آرای معتزله

[ویرایش]

با این‌همه، برخی از آرای معتزله را نیز نقد می‌کند؛ فی المثل مرتکب کبیره را در منزلت بین المنزلتین نمی‌داند و احباط اعمال را رد می‌کند. وی برخلاف معتزله عارض شدن سهو و فراموشی بر انبیا را در محدوده ادای وظیفه و رسالت نبوی ایشان جایز نمی‌شمارد؛ اما به سبب اوصاف بشری پیامبران، سهو و نسیان ایشان را در غیر این محدوده ــ مادام که به اختلالی در کمال عقلانی‌شان نینجامد ــ جایز می‌شمارد
[۱۳۱] محمود فاضل، «مقدمه‌ای بر آراء و نظریات کلامی شیخ طوسی در تفسیر تبیان»، ج۳، ص۵۴۲ ـ۵۶۴، در یادنامه شیخ الطائفه ابوجعفرمحمد بن حسن طوسی، به کوشش محمد واعظ زاده خراسانی، مشهد ۱۳۵۴ش
[۱۳۲] حسن عیسی حکیم، الشیخ الطوسی ابوجعفرمحمد بن الحسن، ج۱، ص۲۳۳ـ۳۰۹، نجف ۱۳۹۵/۱۹۷۵.


دو منتخب از تفسیر التبیان

[ویرایش]

از تفسیر التبیان دو منتخب بر جای مانده است.نخستین آن‌ها را ابن ادریس حلّی (۵۴۳ـ ۵۹۸) تهیه کرده و المنتخب من تفسیرالقرآن و النّکت المستخرجة من کتاب التّبیان نامیده است.این کتاب را «مختصرالتبیان» یا «منتخب التبیان» نیز نامیده‌اند.
[۱۳۳] آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۲۰، ص۱۸۴.
[۱۳۴] ابن ادریس حلّی، المنتخب من تفسیر القرآن و النّکت المستخرجة من کتاب التبّیان، ج۱، ص۱۱، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۰۹.
شهید ثانی و شیخ حرّعاملی، کتاب دیگری با عنوان التعلیقات علی التبیان به ابن ادریس نسبت داده‌اند و آن را حواشی و ایرادات ابن ادریس بر تفسیر التبیان دانسته‌اند.
[۱۳۵] محمد بن حسن حرّعاملی، امل الامل، ص۲۴۴، چاپ احمد حسینی، قسم ۲، قم ۱۳۶۲ش.
[۱۳۶] آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۴، ص۲۲۵.
این انتساب صحیح نیست، زیرا هر دو کتاب یکی است و مراد از «تعلیقات» اشکالات و ایرادات نیست، بلکه معنای لغوی آن، یعنی مسائل مرتبط با تفسیر التبیان، است.
[۱۳۷] آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۲۰، ص۱۸۵.
ابن ادریس آغاز و پایان هر بخش کتاب المنتخب را «تعلیق» نامیده است.
[۱۳۸] محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۱۴۰ـ۱۴۱، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
[۱۳۹] محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۲۳۰ـ۲۳۱، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
[۱۴۰] محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۳۳۰ـ۳۳۱، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
وی با آن‌که نخستین کسی است که با بسیاری از آرای فقهی و اصولی شیخ طوسی مخالفت کرده، در این کتاب با هیچ‌یک از آرای تفسیری وی مخالفت نکرده است.
[۱۴۱] محمدمهدی بن مرتضی بحرالعلوم، رجال السیدبحرالعلوم: المعروف بالفوائد الرّجالیّة، ج۳، ص۲۲۹، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.

منتخب دیگر تفسیر التبیان را ابوعبداللّه محمد بن هارون معروف به ابن کال (متوفی ۵۹۷) با عنوان مختصرالتبیان تهیه کرده است.
[۱۴۲] محمد بن حسن حرّعاملی، امل الامل، ص۳۱۱، چاپ احمد حسینی، قسم ۲، قم ۱۳۶۲ش.
[۱۴۳] آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۴، ص۲۴۵.


نخستین چاپ

[ویرایش]

التبیان فی تفسیرالقرآن نخستین بار به همت میرزاعلی آقا شیرازی و مساعدت فقیه معاصر، مرحوم سیدمحمدحجّت کوه کمری (متوفی ۱۳۷۲)، در قطع رحلی و در دو مجلد بین سال‌های ۱۳۶۲ و ۱۳۶۵ (۱۳۲۲ـ۱۳۲۵ ش) در تهران چاپ سنگی شد، سپس به تصحیح احمدحبیب قصیرعاملی و مقدمه آقابزرگ طهرانی میان سال‌های ۱۳۷۶ و ۱۳۸۲ در ده مجلد در نجف منتشر شد.
[۱۴۴] اکبر ایرانی قمی، روش شیخ طوسی در تفسیر تبیان، ج۱، ص۳۹ـ۴۰، تهران ۱۳۷۱ ش.
این چاپ، که بارها در جاهای مختلف افست شده است، فهرست‌های مفیدی چون فهرست احادیث، ردّیه‌های کلامی، آیات، مَثل‌ها و مباحث لغوی دارد.این تفسیر به همت مؤسسه النشرالاسلامی تصحیح شده است.که جلد نخست آن علاوه بر مقدمه آقابزرگ طهرانی، دارای «تاریخچه‌ای از تفسیر قرآن نزد شیعه» به قلم جعفر سبحانی است.
[۱۴۵] محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۹۷ـ۲۵۳، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) قرآن.
(۲) آقابزرگ طهرانی، الذریعه.
(۳) محمدحسن آل یاسین، «منهج الطوسی فی تفسیرالقرآن»، در یادنامه شیخ الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن طوسی، مشهد۱۳۵۰ش.
(۴) مرتضی آیت اللّه زاده شیرازی، «عرضٌ لاتجّاه اللّغوی فی تفسیر التّبیان»، در یادنامه شیخ الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن طوسی.
(۵) ابن ادریس حلّی، المنتخب من تفسیر القرآن و النّکت المستخرجة من کتاب التبّیان، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۰۹.
(۶) سعیداحمد اکبرآبادی، «الشیخ الطوسی ومنهجه فی تفسیر القرآن»، در یادنامه شیخ الطائفه ابوجعفرمحمد بن حسن طوسی.
(۷) اکبر ایرانی قمی، روش شیخ طوسی در تفسیر تبیان، تهران ۱۳۷۱ ش.
(۸) محمدمهدی بن مرتضی بحرالعلوم، رجال السیدبحرالعلوم: المعروف بالفوائد الرّجالیّة، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.
(۹) خُضَیِّر جعفر، الشّیخ الطّوسی مفسّراً، قم ۱۳۷۸ش.
(۱۰) محمد بن حسن حرّعاملی، امل الامل، چاپ احمد حسینی، قسم ۲، قم ۱۳۶۲ش.
(۱۱) حسن عیسی حکیم، الشیخ الطوسی ابوجعفرمحمد بن الحسن: ۳۸۵ـ۴۶۰ه، نجف ۱۳۹۵/۱۹۷۵.
(۱۲) ابوالقاسم خوئی، البیان فی تفسیرالقرآن، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷.
(۱۳) محمد بن بهادر زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
(۱۴) حسن صدر، تأسیس الشّیعة لعلوم الاسلام، (بغداد ۱۳۷۰)، چاپ افست تهران.
(۱۵) محمدحسین طباطبائی، قرآن در اسلام، تهران ۱۳۵۰ش.
(۱۶) طبرسی، تفسیر مجمع البیان.
(۱۷) طبری، جامع.
(۱۸) محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
(۱۹) محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، قم ۱۴۱۳.
(۲۰) محمد بن حسن طوسی، عدّة الاصول، چاپ محمدمهدی نجف، قم ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۲۱) محمد بن حسن طوسی، الفهرست، چاپ الویس اسپرنگر، هندوستان ۱۲۷۱/۱۸۵۳، به کوشش محمود رامیار، چاپ افست مشهد ۱۳۵۱ش.
(۲۲) محمدرضا غیاثی کرمانی، بررسی آراء و نظرات تفسیری ابومسلم اصفهانی، قم ۱۳۷۴ش.
(۲۳) محمود فاضل، «مقدمه‌ای بر آراء و نظریات کلامی شیخ طوسی در تفسیر تبیان»، در یادنامه شیخ الطائفه ابوجعفرمحمد بن حسن طوسی، ج۳، به کوشش محمد واعظ زاده خراسانی، مشهد ۱۳۵۴ش.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. حسن صدر، تأسیس الشّیعة لعلوم الاسلام، ج۱، ص۳۳۹، (بغداد ۱۳۷۰)، چاپ افست تهران.
۲. محمد بن حسن طوسی، الفهرست، ج۱، ص۲۸۸، چاپ الویس اسپرنگر، هندوستان ۱۲۷۱/۱۸۵۳، به کوشش محمود رامیار، چاپ افست مشهد ۱۳۵۱ش.
۳. طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ج۱، ص۷۵.
۴. محمدمهدی بن مرتضی بحرالعلوم، رجال السیدبحرالعلوم: المعروف بالفوائد الرّجالیّة، ج۳، ص۲۲۸، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.
۵. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۳، ص۳۲۸.
۶. حسن عیسی حکیم، الشیخ الطوسی ابوجعفرمحمد بن الحسن، ج۱، ص۳۱۰ـ۳۱۲، نجف ۱۳۹۵/۱۹۷۵.
۷. محمدحسن آل یاسین، «منهج الطوسی فی تفسیرالقرآن»، ج۲، ص۲۳ـ ۲۵، در یادنامه شیخ الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن طوسی، مشهد۱۳۵۰ش.
۸. سعیداحمد اکبرآبادی، «الشیخ الطوسی ومنهجه فی تفسیر القرآن»، ج۲، ص۳۷۱ـ ۳۷۸، در یادنامه شیخ الطائفه ابوجعفرمحمد بن حسن طوسی.
۹. خُضَیِّر جعفر، الشّیخ الطّوسی مفسّراً، ج۱، ص۸۷ ـ۹۳، قم ۱۳۷۸ش.
۱۰. محمدرضا غیاثی کرمانی، بررسی آراء و نظرات تفسیری ابومسلم اصفهانی، قم ۱۳۷۴ش.
۱۱. مرتضی آیت اللّه زاده شیرازی، «عرضٌ لاتجّاه اللّغوی فی تفسیر التّبیان»، ج۲، ص۴۸۶ـ ۴۸۸، در یادنامه شیخ الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن طوسی.
۱۲. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، مقدمه، ص۱و۲، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۳. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، مقدمه، ص۳، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
۱۴. اعراف/سوره۷، آیه۱۸۶.    
۱۵. انعام/سوره۶، آیه۱۵۱.    
۱۶. آل عمران/سوره۳، آیه۹۱.    
۱۷. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، مقدمه، ص۴و۶، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۸. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، مقدمه، ص۶و۷، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۹. طبری، جامع، ج۱، ص۲۵ـ۲۶.
۲۰. محمد بن بهادر زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ج۲، ص۱۶۴، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
۲۱. محمد بن بهادر زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ج۱، ص۳۳۴ـ۳۳۶، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
۲۲. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، مقدمه، ص۷و ۸، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۲۳. ابوالقاسم خوئی، البیان فی تفسیرالقرآن، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷.
۲۴. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، مقدمه، ص۱۳، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۲۵. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۳۹۳۳۹۴، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۲۶. ابوالقاسم خوئی، البیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۲۰۵ـ۲۰۷، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷.
۲۷. ابوالقاسم خوئی، البیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۲۸۵_۲۸۶، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷.
۲۸. محمدحسن آل یاسین، «منهج الطوسی فی تفسیرالقرآن»، ج۲، ص۴۰، در یادنامه شیخ الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن طوسی، مشهد۱۳۵۰ش.
۲۹. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۲۹و۳۰، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۳۰. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱۰، ص۳۰۳، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۳۱. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۲، ص۳۹۱، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۳۲. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، مقدمه، ص۹، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۳۳. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۲، ص۲۲۱، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۳۴. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۳، ص۲۰۵، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۳۵. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۵، ص۲۲۱، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
۳۶. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۶، ص۱۵۲، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۳۷. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۷، ص۱۱۳، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۳۸. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۵۸، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۳۹. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۴۳۷، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۴۰. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۴۳۵، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۴۱. خُضَیِّر جعفر، الشّیخ الطّوسی مفسّراً، ج۱، ص۲۲۳ـ۲۲۷، قم ۱۳۷۸ش.
۴۲. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، مقدمه، ص۱۶، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۴۳. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۳، ص۳۰۷و۳۰۸، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۴۴. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۳، ص۴۴۹و۴۵۲، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۴۵. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۳، ص۵۱۲و۵۱۴، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۴۶. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۲، ص۱۰۳۱۰۴، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۴۷. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۲، ص۱۳۶و۱۳۷، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۴۸. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۲، ص۱۵۴و۱۶۰، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۴۹. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۳، ص۱۶۵و۱۶۷، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۵۰. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۲، ص۲۴۸، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۵۱. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۵۶۰، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۵۲. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۷، ص۱۰۶ـ۱۰۷، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
۵۳. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۷، ص۱۰۶، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
۵۴. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۸، ص۸۲ و۸۳، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۵۵. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۳۴۳و۳۴۴، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۵۶. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۵، ص۳۲۲، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۵۷. اسراء/سوره۱۷، آیه۳۶.    
۵۸. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۶، ص۴۷۷، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۵۹. محمد بن حسن طوسی، عدّة الاصول، ج۱، ص۳۳۶ـ ۳۳۸، چاپ محمدمهدی نجف، قم ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۶۰. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۳۹۸، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۶۱. یونس/سوره۱۰، آیه۱۵.    
۶۲. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۵، ص۳۵۰۳۵۱، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۶۳. نور/سوره۲۴، آیه۱۹.    
۶۴. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۷، ص۴۱۹، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۶۵. محمدحسین طباطبائی، قرآن در اسلام، ج۱، ص۵۰ـ۵۱، تهران ۱۳۵۰ش.
۶۶. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۱و۲، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۶۷. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۴، ص۳۹۴۰، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۶۸. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۷، ص۱۶، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۶۹. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۱۹۲، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۷۰. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱۰، ص۶۹، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۷۱. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۴، ص۱۹۲، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۷۲. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۷، ص۲۷، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۷۳. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۸، ص۲۱۴، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۷۴. محمدحسن آل یاسین، «منهج الطوسی فی تفسیرالقرآن»، ج۲، ص۳۸، در یادنامه شیخ الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن طوسی، مشهد۱۳۵۰ش.
۷۵. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۴۲۷، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۷۶. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۲، ص۴۷۲، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۷۷. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۳، ص۴۹۷، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۷۸. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۴۴۹، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۷۹. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۳، ص۲۳۶، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۸۰. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن،ج۸، ص۳۴۰، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۸۱. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۵، ص۴۸و۴۹، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۸۲. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۳، ص۵۵۹، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۸۳. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۴۴۸و۴۴۹، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۸۴. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۶، ص۴۱۷، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
۸۵. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۲، ص۴۳۵، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۸۶. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۴، ص۱۶۵، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۸۷. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۲۱۳، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۸۸. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۳۷، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۸۹. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۵، ص۹۶، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۹۰. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۸، ص۴۰۷، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
۹۱. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۳۹۸، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۹۲. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۴، ص۵۳۶، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۹۳. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۲، ص۱۲۵و۱۲۶، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۹۴. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۲، ص۲۵۷، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۹۵. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۳، ص۱۷۷، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۹۶. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۷، ص۳۷۹، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۹۷. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱۰، ص۱۸۴و۱۸۵، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۹۸. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۴، ص۱۴۱، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۹۹. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۶، ص۲۳۷، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۰۰. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۶، ص۴۷۸، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۰۱. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۸، ص۵۱۳، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۰۲. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۳، ص۶۶، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۰۳. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۶، ص۲۲۸، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۰۴. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۶، ص۴۵۸، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۰۵. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۱۰، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۰۶. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۲، ص۱۲۰، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۰۷. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن،ج۲، ص۵۳۸، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۰۸. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱۰، ص۱۶، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۰۹. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱۰، ص۲۷۱، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۱۰. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۳۰، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۱۱. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۲، ص۱۹۰، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۱۲. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۶، ص۴۱۵، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۱۳. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۷، ص۲۸۵، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۱۴. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۳۹۹، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۱۵. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۴۳۲، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۱۶. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۳، ص۳۹۴، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۱۷. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۴، ص۲۴۸، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۱۸. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۴، ص۴۲۳، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۱۹. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۶، ص۹۲، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۲۰. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۶، ص۳۲۰، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۲۱. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۷، ص۲۲۸، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۲۲. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۷، ص۲۵۵، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۲۳. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۱۷۸، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
۱۲۴. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۱۸۰، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۲۵. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۸، ص۳۸۸، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۲۶. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۲، ص۴۸۰، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۲۷. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۴۴، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۲۸. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۳۴۱، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۲۹. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱۰، ص۳۹۴، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۳۰. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۴، ص۱۶۵، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۱۳۱. محمود فاضل، «مقدمه‌ای بر آراء و نظریات کلامی شیخ طوسی در تفسیر تبیان»، ج۳، ص۵۴۲ ـ۵۶۴، در یادنامه شیخ الطائفه ابوجعفرمحمد بن حسن طوسی، به کوشش محمد واعظ زاده خراسانی، مشهد ۱۳۵۴ش
۱۳۲. حسن عیسی حکیم، الشیخ الطوسی ابوجعفرمحمد بن الحسن، ج۱، ص۲۳۳ـ۳۰۹، نجف ۱۳۹۵/۱۹۷۵.
۱۳۳. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۲۰، ص۱۸۴.
۱۳۴. ابن ادریس حلّی، المنتخب من تفسیر القرآن و النّکت المستخرجة من کتاب التبّیان، ج۱، ص۱۱، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۰۹.
۱۳۵. محمد بن حسن حرّعاملی، امل الامل، ص۲۴۴، چاپ احمد حسینی، قسم ۲، قم ۱۳۶۲ش.
۱۳۶. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۴، ص۲۲۵.
۱۳۷. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۲۰، ص۱۸۵.
۱۳۸. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۱۴۰ـ۱۴۱، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
۱۳۹. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۲۳۰ـ۲۳۱، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
۱۴۰. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۳۳۰ـ۳۳۱، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.
۱۴۱. محمدمهدی بن مرتضی بحرالعلوم، رجال السیدبحرالعلوم: المعروف بالفوائد الرّجالیّة، ج۳، ص۲۲۹، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.
۱۴۲. محمد بن حسن حرّعاملی، امل الامل، ص۳۱۱، چاپ احمد حسینی، قسم ۲، قم ۱۳۶۲ش.
۱۴۳. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۴، ص۲۴۵.
۱۴۴. اکبر ایرانی قمی، روش شیخ طوسی در تفسیر تبیان، ج۱، ص۳۹ـ۴۰، تهران ۱۳۷۱ ش.
۱۴۵. محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۹۷ـ۲۵۳، چاپ احمدحبیب قصیر عاملی، بیروت.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «التبیان فی تفسیرالقرآن»، شماره۳۲۵۹.    






جعبه‌ابزار