استغاثه (فقه)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



فریاد خواهی برای رهایی از گرفتاری را استغاثه گویند. از استغاثه در فقه در باب‌هایی مانند صلات، طلاق، قضاء و حدود به مناسبت سخن رفته است.


مستثیث و مستغاث

[ویرایش]

به فریادجو «مستغیث» و به فریادرس «مستغاث» گفته می‌شود.

استغاثه در لغت

[ویرایش]

واژه استغاثه، مصدر باب استفعال از ریشه «غ- و- ث» به‏ معناى طلب نصرت و فریادرس خواهى
[۲] فرهنگ معارف اسلامى، ص۱۷۷.
[۳] الموسوعة الذهبیه، ص۲۷۵.
و استمداد در حال شدّت و محنت است.
[۴] مقاییس اللغه، ج۴، ص۴۰۰.

این واژه از ریشه «غ- ى- ث» به معناى طلب بارانمورد بحث این مقاله نیست.
به گفته برخى، «غوث» در اصل نجات دادن از ابتلا و محنت و قرار دادن شخص در پناه خود است. از این دیدگاه با دو قید «نجات دادن و در پناه خود قرار دادن» فرق میان اغاثه و انقاذ، تخلیص، اعانه، نصر، انجاء و تفریج روشن مى‏شود.
[۶] التحقیق، ماده «غوث»، ج۷، ص۲۷۸.


حقیقت استغاثه

[ویرایش]

حقیقت استغاثه كه شرط بندگی است،
[۷] كشف‏ الاسرار، ج۴، ص۲۳.
استمداد از خداست، زیرا یگانه تأثیرگذار در عالم اوست و اگر از غیر وى (اولیای الهی) كارى ساخته است، به اذن او و به این جهت است كه آنان مجارى فیض وى هستند.
بر این اساس،رسول‌ خدا صلى الله علیه و آله و سلم فرمود: یگانه حقیقتى كه بدان‏ استغاثه مى‏شود، خداوند است.
[۹] كنز العمال، ج۱۰، ص۳۷۳.
[۱۰] سنن ابن‏ ماجه، ج۲، ص۱۳۶۰.


صحت استغاثه به اولیای الهی

[ویرایش]

البتّه این به معناى روا نبودن استغاثه به اولیاى الهى نیست، زیرا انسانهای کامل با توجه به مقام خلافت الهی خویش، در حكم «مستخلفٌ عنه» بوده و مى‏توانند مورد استغاثه واقع شوند، ازاین‏رو در منابع دینی دعاهایى وارد شده كه در آنها از اولیاى الهى، چون حضرت زهرا علیها السلامو امام‏عصراستغاثه مى‏شود، پس شرک پنداشتن استغاثه به ارواح مقدس، نادرست بوده، از عدم فهم صحیح توحید افعالی ناشى مى‏شود.
[۱۴] الملل والنحل، ج۴، ص۷۸-۸۴.


نمونه‌ای آشکار از استغاثه

[ویرایش]

نمونه آشكار استغاثه هنگامى است كه انسان به بیماری سختى مبتلا مى‏شود یا در امواج توفان دریا گرفتار مى‏آید و دست خود را از همه جا كوتاه مى‏بیند و به اقتضاى فطرت توحیدی، این حقیقت را درمى‏یابد كه در عالم، قدرتى هست كه بتواند وى را در هر شرایطى كه باشد نجات دهد.در این حالت، انسان با تضرّع و زاری، فقط به خدا استغاثه مى‏كند.

استغاثه در قرآن

[ویرایش]

مشتقّات‏ واژه «استغاثه» در قرآن ۴ بار به كار رفته كه دو مورد آن به این بحث مربوط است:
۱.استغاثه سپاهیان اسلام از خداوند در جنگ بدر.۲.استغاثه پدر و مادر به درگاه خداوند براى هدایت فرزند خویش.
افزون بر این، از برخى موارد كه در آن واژه‏هایى مانند: «صرخ»«ندا»«دعا»به كار رفته و همچنین از سیاق برخى آیات، مانند ۲۱۴ بقره،مفهوم استغاثه استفاده مى‏شود. «جؤار» نیز كه مشتقات آن در آیات ۶۴-۶۵ مؤمنون و ۵۳ نحلآمده، به معناى بلند كردن صدا به استغاثه و در محدوده بحث داخل است.

استغاثه و اجابت

[ویرایش]

در بسیارى از آیاتى كه در آنها از استغاثه سخن به میان آمده، به اجابت آن از سوى خداوند نیز تصریح شده است.

← اجابت استغاثه سپاه اسلام در بدر


استغاثه سپاهیان اسلام در نبرد بدر، به اجابت خداوند مقرون شد و مؤمنان به وسیله خیل عظیمى از فرشتگان، امداد شدند:
«اذ تَستَغیثونَ رَبَّكُم فَاستَجابَ لَكُم انّى مُمِدُّكُم بِالفٍ مِنَ المَلَكَةِ مُردِفین».

← اجابت استغاثه حضرت نوح


استغاثه حضرت نوح علیه السلام نیز از دیگر مواردى است كه با اجابت همراه شده و خداوند او و اهلش را از سختی بزرگ رهانید:
«ونوحًا اذ نادى‏ مِن قَبلُ فَاستَجَبنا لَهُ فَنَجَّینهُ واهلَهُ مِنَ الكَربِ العَظیم».

← اجابت استغاثه حضرت ایوب


آیه ۸۴ انبیاء به اجابت استغاثه ایّوب و برطرف شدن گرفتارى وى اشاره دارد:
«وايّوبَ اذ نادى‏ رَبَّهُ انّى مَسَّنِىَ الضُّرُّ ...• فَاستَجَبنا لَهُ فَكَشَفنا ما بِهِ مِن ضُرٍّ ...».

← اجابت استغاثه حضرت یونس


چنان‏كه آیه ۸۷ سوره یاد شده به اجابت استغاثه ذوالنون (یونس علیه السلام) و نجات وى از غم تصریح مى‏كند:
«وذَا النّونِ اذ ذَهَبَ ... فَاستَجَبنا لَهُ ونَجَّینهُ مِنَ الغَمّ ...»

← وعده الهی بر اجابت استغاثه


و به‏طور كلّى، آیه ۶۲ نمل: «امَّن يُجیبُ المُضطَرَّ اذا دَعاهُ ويَكشِفُ السّوءَ ...»، نیز آیه «وكَذلِكَ نُنجِى المُؤمِنین»متضمّن این وعده است كه خداوند استغاثه افراد مضطر و درمانده را اجابت مى‏كند و مؤمنان را از غم و اندوه مى‏رهاند.
[۳۶] روض‏ الجنان، ج۱۳، ص۲۷۶.

مضمون برخى از احادیث نیز كه تكرار دعا را سبب برآمدن حاجت مى‏داند، مؤیّد مطلب یاد شده است.

شرایط اجابت استغاثه

[ویرایش]

اجابت استغاثه، شرایطى دارد، از این‏رو استغاثه امّتهایى كه پیامبران خویش را تکذیب كرده‏اند، به جز قوم یونسهنگام ظاهر شدن عذاب الهى سودى به آنان نبخشیده است: «كَم اهلَكنا مِن قَبلِهِم مِن قَرنٍ فَنادَوا ولاتَ حینَ مَناص» و استغاثه دوزخیانی كه خروج از جهنّم را با ناله از پروردگار خویش خواستار مى‏شوند بى‏پاسخ مى‏ماند:
«والَّذینَ كَفَروا لَهُم نارُ جَهَنَّمَ ... و هُم يَصطَرِخونَ فیها رَبَّنا اخرِجنا ... فَما لِلظلِمینَ مِن نَصیر»
یا با خطاب مخصوص به راندن سگ، رانده مى ‏شوند: «اخسَوا فیها ولا تُكَلّمون»
یا از استغاثه آنان به «جؤار» (صدایى كه حیوانات وحشی هنگام گرفتارى، براى نجات بلند مى‏كنند)تعبیر كرده و به صراحت به آنها مى‏گویند: شما از ناحیه ما یارى نمى‏شوید: «حتّى‏ إذا أخذنا مترفیهم بالعذاب إذاهم یجرون لا تجروا الیوم إنّكم منّا لاتنصرون».

استغاثه كنندگان

[ویرایش]

قرآن‌ کریم به استغاثه برخى پیامبران و مؤمنان هنگام دچار شدن به شداید و رنجها اشاره فرموده است:

← استغاثه حضرت نوح


حضرت نوح، هنگام گرفتار شدن به طوفان و در برابر قومش كه منكر رسالت الهی او بودند، به درگاه خدا استغاثه و تقاضاى كمک و پیروزى كرد: «ونوحًا اذ نادى‏ مِن قَبلُ فَاستَجَبنا لَهُ فَنَجَّینهُ واهلَهُ مِنَ الكَربِ العَظیم».

←← عادی نبودن استغاثه حضرت نوح


از جمله «الكَربِ العَظیم» استفاده مى‏شود كه نداى نوح علیه السلام نداى عادى و عارى از استغاثه نبوده است.
«فدعا ربّه أنّى مَغلوب فَانتصِر: او به درگاه پروردگار عرضه داشت: من مغلوب (این قوم طغیان‌گر) شده‏ام. انتقام مرا از آنها بگیر».
در این آیه نیز از جمله «انّى مَغلوب فَانتصِر» آمیخته بودن دعاى نوح علیه السلام با استغاثه استفاده مى‏شود.
[۴۹] جامع‏البیان مج۱۳، ج۲۷، ص۱۲۲.


←← نتیجه بخش بودن استغاثه نوح


استغاثه‏هاى حضرت نوح علیه السلام سرانجام نتیجه بخشید و خداوند وى را بر قومى كه منکر رسالتش بودند، با غرق كردن آنها پیروز كرد.

← استغاثه حضرت ايّوب


حضرت‏ ايّوب در طول زندگى خویش به بیماری شدید و طولانى دچار شد و به از دست دادن فرزندان و اموال مبتلا گردید. وى در این حال به درگاه خدا استغاثه كرد و خداوند، استغاثه و دعاى او را اجابت فرمود و سلامتی، عافیت، فرزندان و اموالش را به وى بازگردانید.
«واذكر عبدنا أيّوب إذنادى‏ ربّه ...: و به یاد بیاور بنده ما ايّوب را هنگامى‏كه پروردگارش را خواند ...».
در این آیات، نداى حضرت ايّوب با استغاثه همراه بوده است.
[۵۴] جامع‏البیان مج۱۲، ج۲۳، ص۱۹۶.


← استغاثه حضرت یونس


حضرت ‏یونس هنگامى كه در برابر مقاومت قوم متكبّرش به ستوه آمد و از آنها فاصله گرفت، نشانه‏هاى عذاب الهی بر آن قوم نمایان شد. آنان در این حال به راستى توبه كردند و عذاب الهى برطرف شد. حضرت یونس در قعر دریا در دل ماهی به وحدانیّت خداوند ندا داد و رفع گرفتارى خویش را از خدا خواستار شد.
«... ولا تَكُن كَصاحِبِ الحوتِ اذ نادى‏ وهُوَ مَكظُوم...»
"و مانند صاحب ماهی (یونس‏) (مباش كه در تقاضاى مجازات قومش شتاب كرد و گرفتار مجازات ترک اولى‏ شد) در آن زمان كه با نهایت اندوه خدا را خواند".
همان‏گونه كه خداوند در پى استغاثه یونس در شكم ماهى او را نجات داد، مؤمنان را نیز هنگامى كه به درگاه خدا استغاثه كنند و او را بخوانند از رنج و بلا مى‏رهاند.
[۵۷] جامع‏ البیان مج۱۰، ج۱۷، ص۱۰۷.

از دیگر مواردى كه در قرآن به استغاثه تصریح شده، استغاثه پدر و مادر مؤمن به درگاه الهى، براى هدایت فرزند خود به راه راست و دورى وى از انحراف و بی‌ایمانی است:
«وهُما يَستَغیثانِ اللَّهَ ویلَكَ ءامِن انَّ وَعدَ اللَّهِ حَقٌّ ...».

استغاثه در فقه

[ویرایش]

استغاثه علاوه بر بحث قرآنی و روایی بالا در فقه دارای احکام خاصی می‌باشد که به آن‌ها اشاره می‌شود.

← وجوب استغاثه برای حفظ جان


استغاثه، در صورتی که حفظ جان، مال یا ناموس محترم، متوقّف بر آن باشد، واجب و ترک آن حرام است.

← استغاثه نزد قاضی


همچنین اگر فردی نزد قاضی برای احقاق حق خویش علیه کسی استغاثه نماید، اجابت او بر قاضی واجب است.

← وجوب تدرّج در مقام دفاع


برخی فقها، تدرّج (گام به گام پیش رفتن) را در مقام دفاع از خویش واجب می‌دانند. بنابراین، در مرحلۀ نخست باید با استغاثه و فریادخواهی، دشمن را دفع کرد و در صورت نتیجه نگرفتن، به مرحلۀ بالاتر یعنی دفاع فیزیکی (با دست و پا) که آن هم دارای مراحلی است، روی آورد.

← تحقق اکراه با استغاثه


برخی ناتوانی از دفع مکره را- هر چند از راه استغاثه- در تحقّق اکراه شرط دانسته‌اند.

← نماز استغاثه


از جمله نمازهای مستحبی، نماز استغاثه است.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. مفردات، ماده «غوث»، ص۶۱۷.    
۲. فرهنگ معارف اسلامى، ص۱۷۷.
۳. الموسوعة الذهبیه، ص۲۷۵.
۴. مقاییس اللغه، ج۴، ص۴۰۰.
۵. مفردات، ماده «غوث»، ص۶۱۷.    
۶. التحقیق، ماده «غوث»، ج۷، ص۲۷۸.
۷. كشف‏ الاسرار، ج۴، ص۲۳.
۸. الغدیر ج۳، ص۲۹۲.    
۹. كنز العمال، ج۱۰، ص۳۷۳.
۱۰. سنن ابن‏ ماجه، ج۲، ص۱۳۶۰.
۱۱. بحارالانوار، ج۹۹، ص۲۵۴.    
۱۲. مکارم‌الاخلاق، ص۳۳۰.    
۱۳. بحارالانوار، ج۹۹، ص۲۴۳-۲۴۷.    
۱۴. الملل والنحل، ج۴، ص۷۸-۸۴.
۱۵. مجمع‌البیان، ج۶، ص۵۶۴.    
۱۶. انفال/سوره۸، آیه۹.    
۱۷. احقاف/سوره۴۶، آیه۱۷.    
۱۸. فاطر/سوره۳۵، آیه۳۷.    
۱۹. انبیاء/سوره۲۱، آیه۷۶.    
۲۰. انبیاء/سوره۲۱، آیه۸۳.    
۲۱. انبیاء/سوره۲۱، آیه۸۷-۸۸.    
۲۲. ص/سوره۳۸، آیه۳.    
۲۳. نساء/سوره۴، آیه۷۵.    
۲۴. انعام/سوره۶، آیه۶۳-۶۴.    
۲۵. یونس/سوره۱۰، آیه۱۲.    
۲۶. بقره/سوره۲، آیه۲۱۴.    
۲۷. مؤمنون /سوره۲۳، آیه۶۴-۶۵.    
۲۸. نحل/سوره۱۶، آیه۵۳.    
۲۹. انفال/سوره۸، آیه۹.    
۳۰. انبیاء/سوره۲۱،آیه۷۶.    
۳۱. انبیاء/سوره۲۱،آیه۸۴    
۳۲. انبیاء/سوره۲۱،آیه۸۷.    
۳۳. نمل/سوره۲۷،آیه۶۲.    
۳۴. انبیاء/سوره۲۱،آیه۸۸    
۳۵. مجمع‌ البیان، ج۷، ص۹۷.    
۳۶. روض‏ الجنان، ج۱۳، ص۲۷۶.
۳۷. المیزان، ج۱۴، ص۳۱۵.    
۳۸. الکافی، ج۲، ص۴۷۵.    
۳۹. یونس/سوره۱۰، آیه۹۸.    
۴۰. ص/سوره۳۸،آیه۳.    
۴۱. فاطر/سوره۳۵،آیه۳۶-۳۷.    
۴۲. مؤمنون/سوره۲۳،آیه۱۰۸    
۴۳. المیزان، ج۱۵، ص۴۴.    
۴۴. مجمع‌ البیان، ج۷، ص۱۷۸.    
۴۵. مؤمنون/سوره۲۳، آیه۶۴-۶۵    
۴۶. انبیاء/سوره۲۱، آیه۷۶.    
۴۷. التبیان ج۷، ص۲۶۷.    
۴۸. قمر/سوره۵۴، آیه۱۰.    
۴۹. جامع‏البیان مج۱۳، ج۲۷، ص۱۲۲.
۵۰. قمر/سوره۵۴، آیه۱۱.    
۵۱. المیزان، ج۱۴، ص۳۱۴.    
۵۲. انبیاء/سوره۲۱، آیه۸۳.    
۵۳. ص/سوره۳۸، آیه۴۱.    
۵۴. جامع‏البیان مج۱۲، ج۲۳، ص۱۹۶.
۵۵. انبیاء/سوره۲۱، آیه۸۷-۸۸.    
۵۶. قلم/سوره۶۸، آیه۴۸.    
۵۷. جامع‏ البیان مج۱۰، ج۱۷، ص۱۰۷.
۵۸. احقاف/سوره۴۶، آیه۱۷.    
۵۹. جواهر الکلام ج۴۱، ص۶۵۰.    
۶۰. جواهر الکلام ج۴۰، ص۱۳۴.    
۶۱. المبسوط ج۸، ص۷۵-۷۷.    
۶۲. قواعد الاحکام ج۳، ص۵۷۱.    
۶۳. جواهر الکلام ج۳۲، ص۱۱.    


منبع

[ویرایش]
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۱، ص۴۶۷-۴۶۸.    


رده‌های این صفحه : حدود و دیات | طلاق | فقه | قضاوت | نماز | واژه شناسی




جعبه ابزار