استثناء (علم بدیع)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



یکی از فنون زیبا سازی کلام، استفاده از استثناء است. استثناء در علم بدیع آن است که چیزی را به منظور تاکید و افزودن زیبایی سخن از یک حکم کلّی جدا کنند.


تعریف

[ویرایش]

استثناء در علم بدیع آن است که چیزی را به منظور تاکید و افزودن زیبایی سخن از یک حکم کلّی جدا کنند، و عامل تاکید و زیادتِ حُسن، معمولاً آن است که میانِ مستثنی و مستثنی‌منه سنخیت و مناسبتی وجود نداشته باشد. مانند:
کس از فتنه در پارس دیگر نشان •••• نبیند مگــــر قـــــامتِ مَه‌وشـــان (سعدی)
که فتنۀ قامتِ مه‌وشان از جنس فتنه و آشوب مملکتی نیست و میان آن‌ها سنخیت وجود ندارد، امّا از حکم کلّی فتنه مستثنی شده است.

نام‌های دیگر استثناء

[ویرایش]

برخی این صنعت را با صنعت «مدح شبیه به ذم» یا «تاکید المَدح بِما یشبِهُ الذَّم» یکی دانسته‌اند، و برخی از معاصران به تقلید از علم نحو، این صنعت را «استثنای مُنْقَطِع» نام داده‌اند.
[۱] سعادت، اسماعیل، دانش‌نامه زبان و ادب فارسی، سعادت، اسماعیل، تهران، سازمان انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۴، ج۱، ص۳۶۲.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. سعادت، اسماعیل، دانش‌نامه زبان و ادب فارسی، سعادت، اسماعیل، تهران، سازمان انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۴، ج۱، ص۳۶۲.


منبع

[ویرایش]

سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «استثناء»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۷/۰۷/۰۳.    






جعبه ابزار