اردن

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



این مقاله درباره کشور اردن که جزء یکی از کشور‌های آسیایی است، می‌باشد. کشور اردن به دلیل این که یکی از مسیرهای حج است قابل اهمیت است.

فهرست مندرجات

۱ - معرفی اردن
۲ - همسایه‌ها اردن
۳ - علت نام‌گذاری به اردن
۴ - جمعیت و مذهب و مساحت
۵ - تاریخ اردن پیش از اسلام
۶ - دوران پس از اسلام
۷ - شکل گیری کشور اردن
۸ - حج گزاری
       ۸.۱ - دوران امویان
       ۸.۲ - دوران عباسیان
       ۸.۳ - دوران حکومت عثمانی
              ۸.۳.۱ - مسیر حاجیان ایرانی
۹ - مشکل حاجیان در مسیر اردن
       ۹.۱ - اقدامات ایوبیان
       ۹.۲ - اقدامات دولت عثمانی
              ۹.۲.۱ - احداث راه آهن
۱۰ - آغاز سفر با وسایل موتوری به حج
۱۱ - دخالت انگلیس در حج گزاری
۱۲ - اهمیت خاندان هاشمی به حج
۱۳ - منازل راه حج در اردن
       ۱۳.۱ - میزریب
       ۱۳.۲ - زرقاء
       ۱۳.۳ - خان زبیب
       ۱۳.۴ - بلقاء
       ۱۳.۵ - عمان
       ۱۳.۶ - ربه عمون
       ۱۳.۷ - قطرانه
       ۱۳.۸ - کرک
       ۱۳.۹ - مؤته
       ۱۳.۱۰ - بغاز الحساء
       ۱۳.۱۱ - عنیزه
       ۱۳.۱۲ - معان
       ۱۳.۱۳ - عقبه
       ۱۳.۱۴ - مدوره
۱۴ - حج گزاری ساکنان اردن قدیم و امروز
۱۵ - آموزش حج در اردن
۱۶ - آداب و رسوم مردم اردن
۱۷ - فهرست منابع
۱۸ - پانویس
۱۹ - منبع

معرفی اردن

[ویرایش]

اردن کشوری در غرب آسیا است که پس از جنگ جهانی اول (۱۹۱۸م./۱۳۳۶ق.) هم هنگام با فروپاشی امپراتوری عثمانی، به شکل حکومت امیرنشین محلی با نام ماورای اردن (۱۹۲۱م./۱۳۳۹ق.) زیر قیمومت انگلیس درآمد
[۱] دائرة المعارف جهان نوین اسلام، جان ل. اسپوزيتو، ج۱، ص۲۷۳.
و به سال ۱۹۴۶م./۱۳۲۵ق. با نام پادشاهی هاشمی اردن استقلال یافت.
[۲] جهان اسلام، مرتضي اسدي، ج۱، ص۱۱-۱۲.
[۳] دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۷، ص۵۲۵.


همسایه‌ها اردن

[ویرایش]

این کشور از شمال با سوریه ۳۷۵ کیلومتر، از غرب با اسرائیل ۲۳۸ کیلومتر و دولت خودگردان کرانه باختری رود اردن ۹۷ کیلومتر، از شرق با عراق ۱۸۱ کیلومتر و از جنوب و جنوب شرقی با عربستان ۷۷۴ کیلومتر مرز مشترک دارد. از شهرهای مهم این کشور می‌توان عمان، کرک، معان، پترا و بندر عقبه را نام برد.

علت نام‌گذاری به اردن

[ویرایش]

نام اردن برگرفته از رود اردن است که از داخل این کشور می‌گذرد و تقدسی ویژه نزد پیروان ادیان ابراهیمی دارد.
[۶] الاردن دراسة جغرافیه، صلاح الدين البحيري، ص۱۰.


جمعیت و مذهب و مساحت

[ویرایش]

جمعیت اردن در نوامبر سال ۲۰۱۱م. ۶۵۰۸۲۷۱ تن اعلام شده که از آن میان ۹۲% اهل سنت، ۶% مسیحی، ۲% شیعه و دروزی و پیروان دیگر ادیان هستند. این کشور۹۴۱۵۰ کلیومتر مربع مساحت دارد و دین رسمی آن اسلام است.

تاریخ اردن پیش از اسلام

[ویرایش]

کهن‌ترین آثار یافت شده در منطقه اردن به عصر پارینه سنگی یعنی حدود ۱۵۰۰۰ تا ۸۰۰۰ ق. م. بازمی گردد.
[۷] آثار الاردن، هاردنج، ص۱۹.
[۸] آثار الاردن، هاردنج، ص۲۲.
سرزمین اردن همان رادوم، جلعاد و موآب درتوراتاست.
[۹] جغرافیای تاریخی، حسين قرچانلو، ج۲، ص۶۱.
نخستین گزارش‌های تاریخی در حدود سده ۱۵ و ۱۴ ق. م. درباره اردن، مربوط به کوچ بنی اسرائیل از مصر و حکومتی است که به دست پیامبرانی مانند داود و سلیمان تشکیل شد.
[۱۰] الکتاب المقدس، ملاحی ۱۱: ۵.
[۱۱] الکتاب المقدس، ملاحی ۱۱: ۷.
[۱۲] الکتاب المقدس، ملاحی ۱۱: ۳۳.
[۱۳] ناحوم ۴: ۳-۷.
[۱۴] آثار الاردن، هاردنج، ص۲۷.
[۱۵] تاریخ العرب، فيليب حتي، ص۷۱.
حکومت بنی اسرائیل به سال ۶۱۵ ق. م. به دست بخت النصر پادشاه کلدانیان (حک: ۷۳۳ـ۷۴۷ ق. م.) از میان رفت و او این مناطق را در امپراتوری خود ادغام کرد و بنی اسرائیل را به اسارت به بابل برد.
[۱۶] الاخبار الطوال، دینوری، ص۴۲.
[۱۷] البلدان، ابن الفقیه، ص۱۵۲.
[۱۸] جغرافیای تاریخی، حسين قرچانلو، ج۲، ص۴.
اردن به سال ۵۴۹ ق. م. به دست کوروش کبیر، پادشاه هخامنشی، تسخیر شد. حاکمیت هخامنشیان بر اردن پس از دو سده و با یورش اسکندر مقدونی به ایران در سال ۳۳۳ ق. م. پایان یافت.
[۱۹] البدء و التاریخ، المطهر المقدسي، ص۲۲۵.
[۲۰] آثار الاردن، هاردنج، ص۳۹.
[۲۱] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۱، ص۵۵.
[۲۲] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۱، ص۵۶.
به سال ۳۰۱ ق. م. منطقه اردن زیر سیطره بطالسه، جانشینان اسکندر در مصر، درآمد. این یونانیان فرهنگ هلنی را احیا کردند و شهرهایی به سبک یونانی ساختند و نام‌های پیشین شهرها را تغییر دادند.
[۲۳] جهان اسلام، مرتضي اسدي، ج۱، ص۱۰.
[۲۴] آثار الاردن، هاردنج، ص۴۰.
به سال ۱۹۸ ق. م. سلوکیان، جانشینان اسکندر در فلات ایران، به قسمت‌هایی از اردن دست یافتند و به درگیری با بطالسه پرداختند. این کشمکش فرصت را به نبطیان داد و آن‌ها دولت خود را که پایتخت آن پترا بود، به سوی شمال گسترش دادند. آنان تا مدتی زیر سلطه روم (۴۳ ق. م. ـ۳۲۴م.) و سپس بیزانس (۳۲۴م. ـ۶۴۰م.) حکمرانی می‌کردند.
[۲۵] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۱، ص۵۹.
[۲۶] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۱، ص۶۱.
[۲۷] جهان اسلام، مرتضی اسدی، ج۱، ص۱۰.
آن گاه غسانیان که اعراب مسیحی کوچ کرده از یمن و وفادار به بیزانس بودند، تا هنگام ظهور اسلام بر این مناطق حکومت کردند.
[۲۸] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۱، ص۶۶.
[۲۹] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۱، ص۶۸.


دوران پس از اسلام

[ویرایش]

اردن برای مسلمانان ، دروازه شام به شمار می‌آمد. مسلمانان به سال ۱۳ق. به شام تاختند و بخش‌هایی از اردن و شامات را تصرف کردند.
[۳۰] الفتوح، ابن أَعْثَم، ج۱، ص۱۳۷.
اما بخش‌هایی همچنان در استیلای رومیان ماند و سرانجام در نبرد فحل (۱۵ق.) به طور کامل فتح شد.
[۳۳] فتوح البلدان، البلاذري، ص۱۱۸.
[۳۴] فتوح البلدان، البلاذري، ص۱۲۲.
این منطقه در کتاب‌های تاریخی با نام جند الاردن یاد شده است.
[۳۶] جغرافیای حافظ ابرو، حافظ ابرو ، ج۱، ص۳۹۳.
[۳۷] تاریخ بلاد الشام، احسان عباس، ص۳۴۷.
[۳۸] تاریخ بلاد الشام، احسان عباس، ص۳۴۹.

در دوران امویان، به علت نزدیکی شهرهای اردن به مرکز خلافت و نقش این سرزمین به عنوان راه ارتباط میان مکه و مدینه و دمشق ، این ناحیه از اهمیتی خاص برخوردار شد.
[۳۹] شمال الحجاز، حمود بن ضاوي القثامي، ج۱، ص۳۹.
[۴۰] آثار الاردن، هاردنج، ص۲۵.
پس از انتقال حکومت به عباسیان و جا به جایی پایتخت از دمشق به بغداد، شهرهای اردن رو به ویرانی نهادند.
[۴۱] آثار الاردن، هاردنج، ص۴۴.
این مناطق در سده چهارم ق. به دست فاطمیان از حکومت عباسی جدا شد.
[۴۲] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۱، ص۲۰۰.
صلاح الدین ایوبی این سرزمین را به سال ۵۸۴ق. فتح کرد.
[۴۳] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۲، ص۵۰-۶۰.
[۴۴] جهان اسلام، مرتضی اسدی، ج۱، ص۱۱.
با سقوط سلسله ایوبیان، اردن جزء قلمرو ممالیک مصر شد
[۴۵] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۲، ص۹۵-۱۰۹.
[۴۶] اطلس تاریخ اسلام، حسين مؤمن، ص۹۰.
و در ۹۲۲ق./۱۵۱۶م. به دست عثمانی‌ها افتاد.
[۴۷] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۲، ص۲۱۰-۲۲۰.


شکل گیری کشور اردن

[ویرایش]

پس از اشغال دمشق به دست ارتش انگلستان در سال ۱۹۱۸م./۱۳۳۶ق. و فروپاشی امپراتوری عثمانی به سال ۱۹۲۰م./۱۳۳۸ق. منطقه اردن زیر سلطه انگلیس درآمد.
[۴۸] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۳، ص۱۸۲-۱۸۵.
در این هنگام، فرزندان شریف حسین که در پی شکست از آل سعود و خروج از حجاز، به سوی شمال پیشروی کرده بودند، توانستند بر همه نواحی عرب نشین جدا شده از عثمانی تا سوریه چیره گردند و در ۱۹۲۰م./۱۳۳۸ق. خواستار تشکیل حکومت مستقل عربی شدند.
[۴۹] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۳، ص۱۸۴-۱۸۶.
[۵۰] العثمانیون، مطلق البلوي، ص۲۸۴.
[۵۱] العثمانیون، مطلق البلوي، ص۲۹۱.
[۵۲] جهان اسلام، مرتضی اسدی، ج۱، ص۱۲.
دولت انگلیس که بر پایه قراردادی محرمانه با فرانسه، حاکم مناطق عراق و اردن و حجاز بود، برای آرام کردن فرزندان شریف حسین، حکمرانی عراق را به فیصل و اردن را به عبدالله داد.
[۵۳] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۳، ص۱۸۴-۱۸۶.
[۵۴] العثمانیون، مطلق البلوي، ص۳۳۴.

بدین ترتیب اردن به سال ۱۹۲۱م./۱۳۳۹ق. به صورت امیرنشین ماورای اردن، زیر فرمان عبدالله درآمد. سپس به سال ۱۹۴۶م./۱۳۶۵ق. به کشوری مستقل با حکومت پادشاهی بدل شد و امیر عبدالله به ملک عبدالله تغییر عنوان داد.
[۵۵] جهان اسلام، مرتضی اسدی، ج۱، ص۱۴.
پس از ملک عبدالله، فرزندش طلال و سپس ملک حسین حکومت کردند و از سال ۱۹۹۹م. تاکنون ملک عبدالله دوم حکومت می‌کند.
[۵۶] دائرة المعارف جهان نوین اسلام، ج۱، ص۲۷۳.


حج گزاری

[ویرایش]

نواحی اردن امروز در دوران پیش از اسلام در مسیر کاروان‌های تجاری شام، حجاز و یمن قرار داشت.
[۵۷] تاریخ العرب، فيليب حتي، ص۶۹.
در دوران پس از اسلام و سراسر دوران امویان، عبور کاروان‌های حج بر افزایش رونق اقتصادی این سرزمین اثر گذار بود.
[۵۸] تاریخ العرب، فيليب حتي، ص۱۱۱.
[۵۹] شمال الحجاز، حمود بن ضاوي القثامي، ج۱، ص۳۹.


← دوران امویان


خلفای اموی شکارگاه‌های خود را در بیابان‌های اردن قرار دادند
[۶۰] الرحلة الی المدینه، مأمون محمود ياسين، ص۳۶.
[۶۱] جهان اسلام، مرتضی احمدی، ج۱، ص۱۰.
و در کنار آن‌ها قصرهایی شکوهمند بنا کردند که بعضی از آن‌ها تا امروز بر جا مانده است.
[۶۲] آثار الاردن، هاردنج، ص۴۴.
[۶۳] شمال الحجاز، حمود بن ضاوي القثامي، ج۱، ص۳۹.
[۶۴] رحلات فی بلاد العرب، عاتق بن غيث بلادي، ص۱۸۴.
[۶۵] رحلات فی بلاد العرب، عاتق بن غيث بلادي، ص۱۸۵.
در این دوران، کاروان حج با نظمی خاصی مسیر شام تا حرمین را می‌پیمود و به جز حملات کوچک بیابان نشینان، مشکلی دیگر حج گزاران را تهدید نمی‌کرد.
[۶۶] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۶۹.
[۶۷] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۷۲.


← دوران عباسیان


در دوران خلافت عباسیان، با انتقال پایتخت به بغداد، از رونق این مسیر کاسته شد و حتی حج گزاران شامی نیز از مسیر بغداد به مکه سفر می‌کردند.
[۶۸] دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۷، ص۵۲۷.
در این دوره، راه‌های حج بسیار ناامن بودند و قبایل گوناگون به راهزنی و باج گیری از حاجیان می‌پرداختند. حمله قرمطیان در روزگار عباسیان، ناامن شدن مسیر عراق و راه زبیده باعث شد تا مسلمانان شمال و غرب عراق برای سفر حج از مسیر شام سود جویند و از شهرهای اردن به حرمین سفر کنند.
[۶۹] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۶۹.
اما کاروان حاجیان شام که ابن جبیر (۵۴۰ـ۶۱۴ق.) جهانگرد و دانشمند نام آور اسلامی در سفر سال ۵۸۰ق. خود با آن همراه شد، به جای عبور از اردن با گذشتن از بغداد به سوی شام حرکت کرد.
[۷۱] رحلة ابن جبیر، ابن جبیر، ص۲۱۰.
این از نبود امنیت و آباد نبودن شهرهای اردن و منازل آن حکایت دارد. این ناامنی به سبب تجاوز مسیحیان و اشغال شهرهای اردن بود که پس از جای گرفتن آن‌ها در این سرزمین، هراس از حمله صلیبیان بزرگ‌ترین دغدغه حاجیان شام و حتی مصر به شمار می‌آمد.
[۷۲] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۶۹.
ابن بطوطه (۷۰۳ـ۷۷۹ق.) که در همین دوران از مسیر اردن به سوی مکه حرکت کرده، از منازل دارای آب در کنار ویرانه‌های کهن گزارش کرده است.
[۷۳] رحلة ابن بطوطه، ابن بطوطه، ج۱، ص۳۴۵.
او منزل معان را این گونه تصویر کرده است: بیابانی است بی آب و علف و بسیار خطرناک، به گونه‌ای که فرد رهایی یافته از آن، مانند شخصی است که دیگر بار زاده شده باشد.
[۷۴] رحلة ابن بطوطه، ابن بطوطه، ج۱، ص۳۴۵.

با این همه، به سبب وجود بیت المقدس در مسیر اردن و نزدیکی آن برای حاجیان شام، عبور از آن هیچ گاه به طور کامل قطع نشد. از جمله بسیاری از حاجیان ایران برای عزیمت به حج از این مسیر می‌گذشتند و پس از زیارت مسجد قدس راهی حجاز می‌شدند.
[۷۶] خاطرات سفر حج، سلطان حسين تابنده، ص۱۹۷.
ناصر خسرو قبادیانی (۳۹۴ـ۴۸۱ق.) به سال ۴۳۷ق. در سفر حج از اردن عبور کرده و گزارش‌هایی از شهرهای آن منطقه در سفرنامه خود آورده و از تشیع بیشتر ساکنان آن خبر داده است.
[۷۷] سفرنامه ناصر خسرو، ناصر خسرو ، ص۳۰.
[۷۸] سفرنامه ناصر خسرو، ناصر خسرو ، ص۳۱.
[۷۹] جهان اسلام، مرتضی احمدی، ج۱، ص۸.
[۸۰] جهان اسلام، مرتضی احمدی، ج۱، ص۹.
[۸۱] دائرة المعارف الاسلامیه، حسن الامين، ج۳، ص۳۱۴.


← دوران حکومت عثمانی


در دوران حکومت عثمانی، راه حج شامی دیگر بار رونق یافت و مسیر اصلی حج شد. در این هنگام، دو محمل یکی از سوی سلطان عثمانی و دیگری از سوی حاکم مصر
[۸۲] حسن المحاضره، السيوطي، ج۲، ص۲۶۷.
به مکه فرستاده می‌شدند که در شام به یکدیگر می‌پیوستند و به سمت مکه می‌رفتند.
[۸۳] تاریخ مکه، احمد السباعي، ص۵۷۶.
[۸۴] تاریخ مکه، احمد السباعي، ص۵۷۷.
[۸۵] سفرنامه حج منصور، منصور یعقوب، ص۱۶۵.
[۸۶] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۷۷.


←← مسیر حاجیان ایرانی


در اواخر دوره صفویه، مسیر عراق ناامن شد و حاجیان ایران نیز مانند حاجیان آناتولی، هند، عراق، جزیرة العرب، کردستان، آذربایجان، قفقاز، مغرب عربی (شمال افریقا)، بالکان و مصر از مسیر شام و اردن به حج می‌رفتند.
[۸۷] بیان الواقع، خواجه عاقبت كشميري، ، ص۱۳۳.
[۸۸] بیان الواقع، خواجه عاقبت كشميري، ص۱۳۴.
[۸۹] تاریخ حجگزاری ایرانیان، اسراء دوغان، ص۹۹.
معمولا ایرانیان از مسیر عراق به سمت شمال می‌رفتند و از آن جا به دمشق رفته، از مسیر اردن برای سفر به مکه بهره می‌بردند.
[۹۰] بیان الواقع، خواجه عاقبت كشميري، ص۱۳۳.
[۹۱] بیان الواقع، خواجه عاقبت كشميري، ص۱۳۹.
[۹۲] راه حج، رسول جعفريان، ص۲۱۸.
[۹۳] راه حج، رسول جعفريان، ص۲۲۰.
در دوران نادر شاه، از سلطان عثمانی خواسته شد که کاروانی مستقل از ایرانیان به سوی مکه و مدینه فرستاده شود. این خواسته با مخالفت عثمانیان روبه رو شد و فرمان آمد که ایرانیان باید به دمشق آمده، همراه کاروان شامی از مسیر اردن به سوی حجاز حرکت کنند.
[۹۴] الحج و العمره، ذی حجه ۱۴۲۳، ص۸۳.

در دوره قاجار، روابط عثمانی با ایران بهبود و بهره گیری از مسیر اردن از جانب ایرانیان گسترش یافت. بر پایه گزارش‌های موجود، حکومت قاجار با نظر کنسولگری ایران در جده و سفارت ایران در عثمانی، مسیر حاجیان را تعیین می‌کردند.
[۹۵] راه حج، رسول جعفريان، ص۲۰۳.
در این دوره، بیش از هشت سفرنامه ایرانی مانند سفرنامه حاج علیخان اعتماد السلطنه، سفرنامه سیف الدوله و سفرنامه حج منصور یعقوب تبریزی از اردن گزارش کرده‌اند.
[۹۶] تاریخ حجگزاری ایرانیان، اسراء دوغان، ص۴۰۴.
[۹۷] تاریخ حجگزاری ایرانیان، اسراء دوغان، ص۴۱۶.


مشکل حاجیان در مسیر اردن

[ویرایش]

مشکل اصلی حاجیان در این مسیر، اعراب صحرانشین بودند که به راهزنی و باج گیری از کاروان‌ها می‌پرداختند و گاه حاجیان را اسیر می‌کردند.
[۹۹] بیان الواقع، خواجه عاقبت كشميري، ص۱۳۷.
[۱۰۰] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۵، ص۱۶۸.
صحرانشینان این کار را کاملا درست و حق نیاکان خود می‌دانستند. به باور آنان، صحرا زمینی است که به گونه موروثی به آن‌ها رسیده است.
[۱۰۱] رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۳۰.
[۱۰۲] رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۳۱.
آنان این مبلغ را مالیات عبور می‌دانستند که برای حفظ امنیت می‌ستاندند و باج را «خوه» می‌نامیدند.
[۱۰۳] رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۲۰۹.
[۱۰۴] راه حج، رسول جعفريان، ص۲۲۳.
[۱۰۵] راه حج، رسول جعفريان، ص۲۳۲.
(← خاوه) حکومت‌های حاکم بر منطقه با این راهزنان مبارزه می‌کردند.
[۱۰۶] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۲، ص۲۱۷.
گذران زندگی بعضی از صحرانشینان اردن فقط از طریق عبور حاجیان انجام می‌گرفت؛ بدین سان که شترانی تربیت کرده، به حاجیان کرایه می‌دادند.
[۱۰۷] رحلة من الکویت الی الریاض، لويس پلي، ص۱۸.


← اقدامات ایوبیان


در دوران ایوبیان، مسیحیان حج گزاران را غارت می‌کردند و گذشتن از مسیر اردن برای حاجیان بسیار خطرناک بود. به سال ۵۷۷ق. فرخ شاه برادر صلاح الدین با صلیبیان پیمان صلح بست تا از تجاوز آن‌ها جلوگیری کند. اما صلیبیان پس از این پیمان نیز به کاروان حاجیان حمله کرده، اموال مسلمانان را غارت نمودند و بسیاری را کشتند. آنان توانستند با اموال حاجیان استحکامات نظامی خود را تقویت کنند. صلاح الدین از این کشتار خشمگین شد و سپاه مسلمانان به آن‌ها حمله کرد و توانست آنان را نابود کند.
[۱۰۸] التاریخ الشامل، عبدالباسط بدر، ج۲، ص۱۸۴.
نیز صلاح الدین اموالی فراوان برای قبایل صحرانشین که در مسیر حج بودند، فرستاد تا دیگر به حاجیان حمله نکنند.
[۱۰۹] التاریخ الشامل، عبدالباسط بدر، ج۲، ص۱۸۳.


← اقدامات دولت عثمانی


پس از ایوبیان و ممالیک، دولت عثمانی اختیار این مناطق را بر عهده گرفت. در تقسیم بندی سیاسی ـ اداری دولت عثمانی، اردن جزئی از ایالت شام بود.
[۱۱۰] تاریخ الدولة العثمانیه، زين‌الدين شمس‌الدين، ص۳۲۱.
این سرزمین از چند جهت برای عثمانیان اهمیتی ویژه داشت. مسیر حج شامی و نیز راه ارتباطی دمشق و حجاز از این منطقه می‌گذشت و مسیر تجاری بازرگانان عثمانی از عراق و شامات به مصر و افریقا، از اردن و بندر عقبه می‌گذشت.
[۱۱۱] الموسوعة العربیه، ج۱، ص۸۵۰.

حکومت عثمانی برای سامان دادن به این مناطق، آن را به سه بخش قسمت کرد: ۱. بلقاء شامل شمال وادی زرقاء و وادی موجب. ۲. عجلون در جنوب وادی زرقاء و یرموک با مرکزیت شهر اربد. ۳. کرک شامل مناطق جنوب اردن.
[۱۱۲] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۳، ص۲۲۹-۲۳۰.
[۱۱۳] الموسوعة العربیة العالمیه، ج۱، ص۴۹۲.
حکمرانان عثمانی خود را «خادم الحرمین» می‌نامیدند
[۱۱۴] من نفحات الحرم، ص۱۴.
[۱۱۵] تاریخ حجگزاری ایرانیان، اسراء دوغان، ص۹۷.
و به حج اهتمامی ویژه داشتند و افزون بر ارسال هدایای فراوان برای حرمین شریفین، به تجهیز کاروان‌های شام و مصر می‌پرداختند.
[۱۱۶] المسجد النبوی، محمد هزاع الشهري، ص۳۴۷.
[۱۱۷] المسجد النبوی، محمد هزاع الشهري، ص۳۷۲.
[۱۱۸] تاریخ الدولة العثمانیه، زين‌الدين شمس‌الدين، ص۱۶۵.
همراه با کاروان‌ها، سپاهی ویژه فرستاده می‌شد
[۱۱۹] المدینة بین الماضی و الحاضر، ابراهيم بن علي العياشي، ص۵۶۱.
که عهده دار نگاهبانی از کاروان و هدایای همراه آن بود.
[۱۲۰] سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضي عسكر، ص۹۳.
[۱۲۱] رحالة الغرب، اسعد الفارس، ص۳۱۵.
در دوران عثمانی، چاه‌ها و قلعه‌های فراوان در مسیر ساخته شد که هم استراحتگاه حاجیان به شمار می‌آمد و هم جایگاه گردآوری غذا و جای گرفتن سربازان بود.
[۱۲۲] رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۲۱۷.
[۱۲۳] تاریخ حجگزاری ایرانیان، اسراء دوغان، ص۹۸.
[۱۲۴] راه حج، رسول جعفريان، ص۲۳۷.
به گفته بکر، همان گونه که عباسیان راه زبیده و ممالیک راه حج مصری را آباد کردند، عثمانیان نیز به آباد کردن مسیر حج شامی پرداختند.
[۱۲۵] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۷۰.

نیز دولت عثمانی با پرداخت مبلغی هنگفت به قبایل صحرانشین، مدتی آن‌ها را آرام می‌کرد.
[۱۲۶] سفرنامه حج منصور، منصور یعقوب، ص۱۷۶.
[۱۲۷] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۵، ص۱۶۸.
هزینه اداره کاروان و انفاقات در طول مسیر ۱۵۰/۰۰۰ لیره عثمانی بود که ۶۰/۰۰۰ لیره آن، هدیه و باج و خوه بود که به سران قبایل صحرانشین پرداخت می‌شد.
[۱۲۸] سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضي عسكر، ص۹۷.
[۱۲۹] سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضي عسكر، ص۹۸.
[۱۳۰] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۵، ص۱۷۱.
گاه نیز با افراد صاحب نفوذ در منطقه اردن مذاکره می‌کردند تا قبایل آن سرزمین را آرام سازند و آنان به کاروان‌های حج تجاوز نکنند.
[۱۳۱] رحالة الغرب، اسعد الفارس، ص۸۳.


←← احداث راه آهن


مهم‌ترین نقش عمرانی حکومت عثمانی در اردن، تاسیس راه آهن حجاز است که شمال تا جنوب اردن را طی می‌کند.
[۱۳۲] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۷۰.
شورش اعراب یمن به سال ۱۹۰۸م. دولت عثمانی را به اندیشه ساختن راه آهن برای انتقال نیروهای نظامی به حجاز واداشت تا زمان طی مسیر از شش هفته به پنج روز کاهش یابد.
[۱۳۳] مکه و مدینه از دیدگاه جهانگردان، جعفر الخليلي، ص۱۶۳.
[۱۳۴] الحج و العمره، ذی قعده ۱۴۲۳، ص۴۷.
[۱۳۵] الحج و العمره، محرم ۴۲۸، ص۴۱.
ساخت راه آهن به سال ۱۹۰۰م. آغاز شد
[۱۳۶] مسیحیون فی مکه، ص۲۵۳.
و به سال ۱۹۰۲م. از دمشق به عمان، به سال ۱۹۰۴م. به معان و در ۱۹۰۸م. به مدینه رسید.
[۱۳۷] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۵، ص۱۷۰-۱۸۰.
طول خط آهن دمشق ـ مدینه ۱۳۰۲ و تا حیفا ۱۳۳۳ کیلومتر بود.
[۱۳۸] الرحلة الحجازیه، ص۳۰۳.
راه آهن مسیر ۴۰ روزه حاجیان را به پنج روز کاهش داد و شمار آنان را از۳۰/۰۰۰ به ۳۰۰/۰۰۰ تن رساند.
[۱۳۹] الحج و العمره، محرم ۱۴۲۸، ص۴۰ و ذی قعده ۱۴۲۳، ص۴۷.
[۱۴۰] مکه و مدینه از دیدگاه جهانگردان، جعفر الخليلي، ص۱۶۳.

راه آهن حجاز بیش از هشت سال فعالیت نکرد و شریف حسین، حاکم حجاز، که از اعزام نیروهای عثمانی از طریق راه آهن احساس خطر می‌کرد، آن را ویران نمود.
[۱۴۱] تاریخ مکه، احمد السباعي، ص۶۷۴.
شماری سودجو و صحرانشین نیز چوب‌ها و آهن‌های ریل را کنده، در بازار فروختند.
[۱۴۲] الحج و العمره، ذی قعده ۱۴۲۳، ص۴۹.
بعد‌ها مسئولان اردن خط آهن را در محدوده کشور خود تعمیر و ارتباط شمال تا جنوب اردن را برقرار کردند. سوریه نیز راه آهن را تعمیر نمود که امروزه مسیر آن از دمشق تا معان در حال بهره گیری است.
[۱۴۳] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۵، ص۱۸۰-۱۸۲.


آغاز سفر با وسایل موتوری به حج

[ویرایش]

پس از ویرانی راه آهن، حاجیان شام راهی جز عبور از اردن نداشتند؛ زیرا مسیر دریایی به بندر عقبه ختم می‌شد و پیمودن مسیر خشکی با چارپایان دشوار بود. در سال ۱۹۳۵م. نخستین کاروان حاجیان شامی با ماشین به سوی اردن و از آن جا به مدینه حرکت کرد و پس از دو هفته به مدینه رسید. این سفر اکتشافی سرآغاز پیمودن مسیر با وسایل نقلیه موتوری بود.
[۱۴۴] من نفحات الحرم، علي الطنطاوي، ص۷۵.
[۱۴۵] من نفحات الحرم، علي الطنطاوي، ص۱۰۰.
[۱۴۶] بحوث ندوه، ص۱۵۳.
[۱۴۷] بحوث ندوه، ص۱۵۴.


دخالت انگلیس در حج گزاری

[ویرایش]

در این دوره، دخالت کشورهای اروپایی به ویژه انگلیس در حج گزاری بسیار دیده می‌شد؛ زیرا آن‌ها که مخالف برقراری ارتباط میان مسلمانان سوریه، لبنان و اردن بودند، در انجام این گونه سفرها سنگ اندازی می‌کردند. برای مثال، کنسول انگلیس اجازه عبور از اردن را به حاجیان نمی‌داد و برای پیمودن مسیر مانع تراشی می‌کرد.
[۱۴۸] من نفحات الحرم، علي الطنطاوي، ص۸۲.
[۱۴۹] بحوث ندوه، ص۱۵۴.


اهمیت خاندان هاشمی به حج

[ویرایش]

ملک عبدالله و خاندان هاشمی اهتمامی ویژه به حج گزاری داشتند و به عبور کاروان حج از این منطقه اهمیت می‌دادند.
[۱۵۰] ضیوف الرحمن، ص۹۹.
خاندان هاشمی با بهره گیری از مسیر حج، مشکلاتی را که در مخالفت با آل سعود داشتند، زیر عنوان حج گزاری سامان داده، با وطن خود ارتباط می‌یافتند. ملک عبدالله، فرزند شریف حسین، از شرفای مکه بود و به خاندان حسنی نسب می‌برد و از همین رو، اهمیت حج و کاروان‌ها را می‌دانست.
[۱۵۱] اشراف مکة المکرمه، اسماعيل حقي جارشلي، ص۲۲۸.
[۱۵۲] اشراف مکة المکرمه، اسماعيل حقي جارشلي، ص۲۳۲.

ایرانیانی که در این هنگام برای حج یا زیارت مسجد قدس از اردن می‌گذشتند، از توجه خاص ملک عبدالله برخوردار می‌شدند.
[۱۵۳] خاطرات سفر حج، سلطان حسين تابنده، ص۱۹۰.
[۱۵۴] خاطرات سفر حج، سلطان حسين تابنده، ص۲۱۰.
پیش از انقلاب اسلامی، ایرانیانی که به حج مشرف می‌شدند، در صورت امکان از طریق زمینی به کشورهای سوریه و لبنان سفر و از اردن عبور می‌کردند. اردن دارای مکان‌های زیارتی مانند قبر شعیب پیامبر، غار اصحاب کهف و قبر جعفر طیار است که در آن دوره زائران ایرانی به زیارت آن‌ها می‌رفتند.
[۱۵۵] راهی به سوی خانه خدا، فال اسيري شيرازي، ص۱۵۹.
[۱۵۶] راهی به سوی خانه خدا، فال اسيري شيرازي، ص۱۶۶.
مدتی مسجد قدس نیز جزء اردن قرار گرفت و همین سبب شد که مسلمانان، از جمله ایرانیان، به راحتی به زیارت آن بروند.
[۱۵۷] خاطرات سفر حج، سلطان حسين تابنده، ص۱۹۰-۲۱۰.
[۱۵۸] خاطرات سفر حج، سلطان حسين تابنده، ص۲۱۰.
[۱۵۹] راهی به سوی خانه خدا، فال اسيري شيرازي، ص۱۶۵.
[۱۶۰] راهی به سوی خانه خدا، فال اسيري شيرازي، ص۱۶۷.


منازل راه حج در اردن

[ویرایش]

راه شام از مهم‌ترین و کهن‌ترین راه‌های هفت گانه است که کاروان‌های حج در رفت و برگشت آن را می‌پیمایند. اعراب پیش از اسلام از این راه بهره گیری تجاری می‌کردند. محمل شام همراه این کاروان و با عبور از مسیری که امیرالحاج عبور از آن را صلاح می‌دید، به مدینه می‌رسید. به سبب فراوانی راه‌های فرعی، منازل نیز تغییر می‌کرد.
[۱۶۱] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۵، ص۱۶۹.
[۱۶۲] راه حج، رسول جعفريان، ص۱۳.
[۱۶۳] راه حج، رسول جعفريان، ص۲۲.
برخی منازل واقع در مسیر تاریخی شام از سوی شمال که امروزه در قلمرو کشور اردن جای دارند، از این قرارند:

← میزریب


این منزل شهری در شمال اردن است که قلعه‌ای برای استراحت داشته است.
[۱۶۴] رحلة المکناسی، محمد بن عبدالوهاب المكناسي، ص۲۵۰.
[۱۶۶] سفرنامه منظوم حج، بانوي اصفهاني، ص۵۷.
اگر کسی زاد و راحله خویش را در شام تهیه نکرده بود، در این منزل فراهم می‌آورد.
[۱۶۷] بیان الواقع، خواجه عاقبت كشميري، ص۱۳۸.
[۱۶۸] سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضي عسكر، ص۹۳.
حاجیان چند روز در این مکان می‌ماندند و به تنظیم کارهای کاروان خود و بستن قرارداد و تعیین کرایه می‌پرداختند.
[۱۶۹] سفرنامه حج منصور، منصور یعقوب، ص۱۶۰.
[۱۷۰] سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضي عسكر، ص۹۳.
[۱۷۱] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۵، ص۱۶۹.
سلطان سلیم قانونی (حک: ۹۲۶ـ۹۷۴ق.) برای استراحت حاجیان در این منزل قلعه‌ای ساخت.
[۱۷۲] سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضي عسكر، ص۱۰۰.
[۱۷۳] راه حج، رسول جعفريان، ص۲۳.
پس از آن، رمثا قرار دارد که نخستین روستای اردن از سوی شمال است.
[۱۷۴] خاطرات سفر حج، سلطان حسين تابنده، ص۱۹۷.
سپس مفرق شهری در شمال اردن و در فاصله ۵۳ کیلومتری عمان است. وجه نام گذاری مفرق این است که کاروان‌های حاجیان زرقاء، جرش، اربد، درعا، طریف و عراق در مسیر برگشت، در این ناحیه از هم جدا می‌شدند.
[۱۷۵] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۸۵.
مفرق بیابانی بی آب و آبادانی بود که حاجیان با برپایی چادر در این منزل به استراحت می‌پرداختند.
[۱۷۷] الحقیقة و المجاز، عبدالغني نابلسي، ج۳، ص۴۰۵.


← زرقاء


زرقاء شهری در شمال اردن و در فاصله ۴۱ کیلومتری عمان است که چشمه‌های پر آب و زمین‌های سبز و خرم دارد
[۱۷۸] سفرنامه حج منصور، منصور یعقوب، ص۱۶۷.
[۱۷۹] راه حج، رسول جعفریان، ص۲۳.
و رودخانه ازرق در میان آن جاری است.
[۱۸۰] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۸۶.
[۱۸۱] رحلة المکناسی، محمد بن عبدالوهاب المكناسي، ص۲۵۱.
این منزلگاه، قلعه و ساختمان و سایبانی برای استراحت حاجیان نداشته است.
[۱۸۳] آثار الاردن، هاردنج، ص۴۶.
[۱۸۴] الحقیقة و المجاز، عبدالغني نابلسي، ج۳، ص۴۰۴.
زرقاء از منازل حج گزاری اردن بوده و حربی در سده دوم ق. از آن یاد کرده است.
[۱۸۵] المناسک، ابواسحاق الحربي، ص۶۵۳.


← خان زبیب


این شهر را به سبب داشتن محصول فراوان انگور و کشمش که در عربی زبیب نام دارد، به این نام خوانده‌اند. به گفته مکناسی، هرگاه حاجیان در بیابان گم می‌شدند، اهل شام آن‌ها را به این
منزل راهنمایی می‌کردند و به آن‌ها میوه و خوراک می‌فروختند. امروزه چیزی ازآن بازار نمانده است.
[۱۸۶] رحلة المکناسی، المکناسی، ص۲۵۱.
فاصله این شهر تا قطرانه در هشت کیلومتری جنوب عمان ۳۱ کیلومتر است.
[۱۸۷] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۸۹.


← بلقاء


زمین این منزل از سنگ‌های سیاه و سفید پوشیده شده بود. از این رو، آن را بلقاء نامیدند. این مکان زمینی حاصلخیز داشته و محل کشت حبوبات و گندم بوده است.
[۱۸۹] سفرنامه سیف الدوله، سیف الدوله، ص۱۵۴.
سلطان سلیمان قانونی در آن جا قلعه‌ای برای استراحت حاجیان و گردآوری آب ساخت.
[۱۹۰] رحلة المکناسی، المکانسی، ص۲۵۲.
[۱۹۱] ترجمانة الکبری، ابوالقاسم الزياني، ص۱۸۶.
[۱۹۲] سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضی عسکر، ص۹۳.
اما بعدها بلقاء به ویرانه‌ای بدون آب تبدیل شد.

← عمان


عمان از شهرهای این مسیر
[۱۹۴] الحقیقة و المجاز، عبدالغني نابلسي، ج۳، ص۴۰۳.
و امروزه بزرگ‌ترین شهر و پایتخت کشور اردن است. نخستین استراحتگاه مسافران و حاجیان در شام به نام دار الضیافه زبیده در این شهر ساخته شد.عمان در سال ۱۸۷۵م. روستایی بر خرابه‌های شهر باستانی فیلادلفیا بود که رومیان ساخته بودند.
[۱۹۷] نخبة الدهر، محمد بن ابي‌طالب الانصاري ، ص۳۳۳.
[۱۹۸] جغرافیای تاریخی، حسين قرچانلو، ج۲، ص۷۵.
این شهر به سال ۱۸۸۰م. به دست چرکسیان مهاجر بنا شد و راه آهن حجاز به رشد پیشرفت آن شتاب بخشید. امیر عبدالله این شهر را به سبب نزدیکی به راه آهن، در سال ۱۹۲۱م. پایتخت خود قرار داد.
[۱۹۹] رحلة الی المدینه، مأمون محمود ياسين، ص۳۷.
به سال ۱۹۴۸م. فلسطینیان رانده شده به این شهر مهاجرت کردند و در آن سکنا گزیدند. در سال‌های پس از ساخت راه آهن عمانـ عقبه، چندین شهرک نزدیک راه آهن ساخته شدند.

← ربه عمون


ربه عمون نام نخست عمان است که پایتخت حکومت قبیله بنی عمون بود و این نام از همان قبیله گرفته شده است.
[۲۰۰] جغرافیای حافظ ابرو، حافظ ابرو، ج۱، ص۳۸۷.
توراتوانجیلاز این شهر چندین بار نام برده
[۲۰۱] کتاب مقدس، تثنیه۳: ۱۱.
[۲۰۲] کتاب مقدس، دوم سموئیل ۱۲: ۲۷.
[۲۰۳] کتاب مقدس، دوم سموئیل ۱۲: ۳۱.

[۲۰۴] کتاب مقدس، ارمیا ۴۹: ۲.
[۲۰۵] جغرافیای تاریخی، حسين قرچانلو، ج۲، ص۷۵.
و به داستان فتح آن به دست حضرت داود در حدود ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد اشاره کرده‌اند.
[۲۰۶] آثار الاردن، هاردنج، ص۳۲.
[۲۰۷] آثار الاردن، هاردنج، ص۳۳.
این شهر پیش از اسلام ویران شد.
[۲۰۸] جغرافیای حافظ ابرو، حافظ ابرو، ج۱، ص۳۸۷.


← قطرانه


این منزل قلعه‌ای بزرگ و برکه‌هایی پر آب داشت که به دستور سلیمان قانونی ساخته شده بود.
[۲۰۹] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۸۸.
[۲۱۰] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۸۹.
[۲۱۱] راه حج، رسول جعفریان، ص۲۳.
در آن جا سدی برای گردآوری آب باران ساخته شد تا آب آشامیدنی حاجیان را تامین کند.
[۲۱۲] رحلة المکناسی، المکانسی، ص۲۵۲.
[۲۱۳] سفرنامه سیف الدوله، سیف الدوله، ص۱۵۴.
از رسوم مردم این شهر، نگاهبانی از وسایل حاجیان بود. حاجیان اسباب خود را در این مکان می‌گذاشتند و در بازگشت از حج آن‌ها را برمی داشتند و مردم نیز با امانتداری از وسایل آنان نگهداری می‌کردند.
[۲۱۴] الحقیقة و المجاز، عبدالغني نابلسي، ج۳، ص۴۰۳.
[۲۱۵] ترجمانة الکبری، ابوالقاسم الزياني، ص۱۸۶.


← کرک


کرک شهری است در جنوب عمان که قدمت آن به ۱۲۰۰سال پیش از میلاد می‌رسد.
[۲۱۶] آثار الاردن، هاردنج، ص۱۰۴.
این شهر بیشتر با قلعه‌اش شناخته می‌شود که الغراب نام دارد
[۲۱۷] جغرافیای حافظ ابرو، حافظ ابرو، ج۱، ص۳۸۸.
و به گفته ابن بطوطه، از بزرگ‌ترین و شگفت آور‌ترین قلعه‌های ساخته شده به دست مسیحیان است.
[۲۱۸] سفرنامه ابن بطوطه، رحلة ابن بطوطه، ج۱، ص۳۴۵.
در دوران نبرد‌های صلیبی، اردن به سال ۴۲۹ق. به اشغال صلیبیان درآمد و شاهزاده نشین ماورای اردن با مرکزیت شهر کرک تاسیس شد.
[۲۲۰] دائرة المعارف الاسلامیه، حسن الامين، ج۳، ص۳۱۰.
صلاح الدین ایوبی این سرزمین را به سال ۵۸۴ق. پس از محاصره‌ای طولانی فتح کرد.
[۲۲۱] التاریخ الشامل، عبدالباسط بدر، ج۲، ص۱۸۳.
[۲۲۲] التاریخ الشامل، عبدالباسط بدر، ج۲، ص۱۸۴.
[۲۲۳] جهان اسلام، مرتضي اسدي، ج۱، ص۱۱.
کرک که در مسیر حجاز بوده
[۲۲۴] جغرافیای حافظ ابرو، حافظ ابرو، ج۱، ص۳۸۷.
و تا قدس فاصله‌ای اندک دارد، چندین بار میان مسلمانان و مسیحیان دست به دست شده است. هنگامی که این شهر در دست مسیحیان بود، حاجیان و مسلمانان مسافر با حمله و غارت روبه رو می‌شدند.حکمرانان همواره به این شهر دلبستگی داشته‌اند.
[۲۲۷] جغرافیای حافظ ابرو، ج۱، ص۳۸۷.
[۲۲۸] الاعلام، الزركلي، ج۷، ص۱۱.
از این رو، آن را ملک الامراء می‌خواندند. سبب این دلبستگی آن بود که کرک قلعه‌ای استوار
[۲۲۹] نخبة الدهر، محمد بن ابي‌طالب الانصاري ، ص۳۳۳.
و زمین‌هایی حاصلخیز و پر آب داشت
[۲۳۰] جغرافیای حافظ ابرو، ج۱، ص۳۸۷.
و محل تلاقی برخی از کاروان‌های حج بود. نیز از آن جا که مرز میان مسلمانان و مسیحیان بود، اهمیتی استراتژیک داشت.
[۲۳۲] مسالک الابصار، احمد بن يحيي بن فضل ‌الله العمري، ج۳، ص۵۵۰.


← مؤته


مؤته که اکنون در شرق اردنقرار دارد، از آبادی‌های کرک به حساب می‌آمدهو نبرد سال ۸ ق. مشهور به همین نام در این شهر رخ داد.
[۲۳۵] المعالم الاثیره، محمد محمد حسن شراب، ص۲۳۸.
پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم ابتدا با فرستادن نمایندگانی، اعراب آن منطقه را به اسلام فراخواند. از جمله در سال ۸ ق. کعب بن عمیر این ماموریت را بر عهده گرفت. اما ساکنان آن مناطق دعوت او را رد کردند و در نبرد مؤته همه نمایندگان پیامبر را کشتند.
[۲۳۷] السیرة النبویه، ابن هشام، ج۲، ص۳۷۴.
[۲۳۸] البدء و التاریخ، المطهر المقدسي، ج۴، ص۲۲۹.
[۲۳۹] البدء و التاریخ، المطهر المقدسي، ج۴، ص۲۳۵.
[۲۴۰] تاریخ یعقوبی، احمد بن يعقوب، ج۲، ص۶۵-۶۶.
[۲۴۱] تاریخ یعقوبی، احمد بن يعقوب، ج۲، ص۶۶.
از جمله کشته شدگان می‌توان زید بن حارثه، جعفر بن ابی طالب و عبدالله بن رواحه را نام برد که قبرهای آنان در همین سرزمین قرار دارد.
[۲۴۳] جغرافیای حافظ ابرو، ج۱، ص۳۸۷.
مؤته در موسم حج محل عبور کاروان‌های شامی بوده
[۲۴۴] جغرافیای حافظ ابرو، ج۱، ص۳۸۷.
و حاجیان با عبور از این شهر، قبر جعفر بن ابی طالب را زیارت می‌کردند. امروزه نیز حاجیانی که از این مسیر می‌گذرند، مزار او را زیارت می‌کنند.
[۲۴۵] المسالک الکبری، ج۱، ص۴۱۹.
[۲۴۶] المسالک الکبری، ج۱، ص۴۲۰.
مؤته از شهرهای مسیر قدس به مدینه نیز هست. حاجیان فلسطینی در قدس گرد هم می‌آمدند و از این مسیر و جنوب اردن به سوی مکه و مدینه می‌رفتند.
[۲۴۷] الحج و العمره، ذی حجه ۱۴۲۳، ص۱۷.


← بغاز الحساء


این منزل که قلعه‌ای در آن جای دارد، نزدیک کرک است.
[۲۵۰] الروض المعطار، الحميري، ابن عبد المنعم، ص۲۰۶.
آب آشامیدنی نیز داشته است.
[۲۵۱] سفرنامه سیف الدوله، سیف الدوله، ص۱۵۳.
دزدان این منطقه زبانزد بودند و حاجیان تا آنان را راضی نمی‌کردند، اجازه عبور نمی‌یافتند.
[۲۵۲] رحلة المکناسی، المکناسی، ص۲۵۲.
[۲۵۳] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۹۰.
[۲۵۴] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۸۹.
[۲۵۵] تاریخ اربل، ابن مستوفي، ج۲، ص۵۵۸.
در زمان عبور قطار نیز حاجیان از این قلعه بهره می‌بردند.
[۲۵۶] رحلة استکشافیة اثریه، انتونان جوسن و رافائيل سافينياك، ج۱، ص۴۴.
این شهر با قطرانه ۵۲ و با عقبه ۱۷۰ کیلومتر فاصله دارد و در ۱۲۴ کیلومتری جنوب عمان قرار گرفته است.
[۲۵۷] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۹۰.


← عنیزه


عنیزه منزلی دارای برکه‌ای برای ذخیره کردن آب آشامیدنی حاجیان از باران بوده
[۲۵۸] ترجمانة الکبری، ابوالقاسم الزياني، ص۱۸۶.
[۲۵۹] رحلة المکناسی، المکناسی، ص۲۵۳.
و قلعه‌ای استوار برای استراحت و منزل کردن حاجیان داشته است.
[۲۶۲] سفرنامه حج منصور، منصور یعقوب، ص۱۷۴.
[۲۶۳] سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضی عسکر، ص۱۰۲.
این منزل در جنوب حسا به فاصله ۴۵ کیلومتر قرار دارد.
[۲۶۴] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۹۰.


← معان


معان از شهرهای کنونی و در شمار نام آور‌ترین منازل اردن است که نام آن در همه سفرنامه‌ها،
[۲۶۷] کنوز الذهب، احمد بن ابراهيم العجمي، ج۱، ص۴۷۷.
کتاب‌های مناسک
[۲۶۹] المناسک، ابواسحاق الحربي، ص۶۵۳.
و جغرافیای تاریخیآمده است. معان در گذر تاریخ تغییرات بسیار یافته است.
[۲۷۴] جغرافیای حافظ ابرو، ج۱، ص۳۸۹.
پس از اسلام، امویان رونق فراوان به آن دادند
[۲۷۶] نخبة الدهر، محمد بن ابي‌طالب الانصاري ، ص۳۳۲.
و سپس عباسیان آن را ویران و ساکنانش را قتل عام کردند.
[۲۷۷] سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضی عسکر، ص۱۰۲.
به گفته ابن بطوطه در سده ۷ق. جز بیابان در این منزل چیزی دیده نمی‌شد و عبور از آن خطرناک بود.بعدها در سده ۱۶م. قلعه این شهر بازسازی شد و به فرمان سلطان سلیمان قانونی
[۲۷۹] سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضی عسکر، ص۱۰۲.
در کنار قلعه پیشین که قدمت آن به پیش از میلاد می‌رسید،
[۲۸۰] رحلة استکشافیة اثریه، نتونان جوسن و رافائيل سافينياك، ج۱، ص۴۹.
قلعه‌ای استوار بنا کردند و به سبب آب و هوای مناسب،
[۲۸۱] النفحة المسکیه، السُّوَيْدي، ص۴۵.
[۲۸۲] سفرنامه سیف الدوله، سیف الدوله، ص۱۵۳.
لشکریان عثمانی برای پاسداری از امنیت راه و افراد در آن ساکن شدند.
[۲۸۳] سفرنامه حج منصور، منصور یعقوب، ص۱۷۶.
[۲۸۴] سفرنامه سیف الدوله، سیف الدوله، ص۱۵۳.

مردم قبایل این شهر تنومند بودند و در گرفتن خوه هیچ مدارا نمی‌کردند. از توانگران به فراخور سرمایه آن‌ها و از تهیدستان نیز مبلغی دریافت می‌کردند. در معان لباس‌های گرانب‌ها به عنوان خوه به رئیس قبیله پیشکش می‌شد.
[۲۸۵] رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۳۰.
[۲۸۶] رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۳۱.
البته شیخ در برابر این خوه، ۲۰۰ تن را برای حمایت از کاروان حاجیان می‌فرستاد؛ اما دیگر شهرها در برابر دریافت خوه، افرادی کمتر را برای حمایت می‌فرستادند.
[۲۸۷] رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۲۲۰.
در دوران عثمانی، پاشایی که با حاجیان همسفر بود، به بزرگ قلعه هدایایی می‌داد که در واقع گونه‌ای باج بود.
[۲۸۸] سفرنامه حج منصور، منصور یعقوب، ص۱۷۶.

این منزل نیز محل اتراق کاروان بود و مسافران در آن جا به تهیه نیازمندی‌های خود می‌پرداختند.
[۲۹۰] رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۳۱.
[۲۹۱] رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۳۵.
[۲۹۲] سفرنامه حج منصور، منصور یعقوب، ص۱۷۸.
مردم این شهر سراسر سال کشاورزی می‌کردند تا محصولشان را در روزهایی که کاروان حج از این شهر می‌گذشت، به حاجیان بفروشند. ماندگاری این شهر مدیون عبور کاروان‌های حج است.
[۲۹۳] رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۱۷۷.
حاجیانی که قصد زیارت بیت المقدس را داشتند، در بازگشت، مسیر خود را از این شهر به سوی قدس تغییر می‌دادند.
شکوفایی معان از هنگامی آغاز شد که این شهر، قرارگاه مدیریت اجرای طرح راه آهن شد و پس از راه اندازی آن به یکی از مهم‌ترین ایستگاه‌ها بدل گشت.
[۲۹۵] رحلة استکشافیة اثریه، نتونان جوسن و رافائيل سافينياك، ج۱، ص۴۵.
این سرزمین به دو قسمت شامی و مصری قسمت شد و پس از عبور راه آهن، مهاجرانی بسیار به آن آمدند و همان جا ساکن شدند.
[۲۹۷] رحلة استکشافیة اثریه، نتونان جوسن و رافائيل سافينياك، ج۱، ص۴۶.


← عقبه


عقبه بندری است که حاجیانو مسافران مصری
[۲۹۹] رحلة العیاشی، عبدالله بن محمد العياشي، ص۲۲.
[۳۰۰] رحلة العیاشی، عبدالله بن محمد العياشي، ص۲۳.
[۳۰۱] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۷۵.
[۳۰۲] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۷۸.
[۳۰۳] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۱۷.
و مغربیاز آن بهره می‌بردند
[۳۰۵] حسن المحاضره، السيوطي، ج۲، ص۱۲۲.
[۳۰۶] حسن المحاضره، السيوطي، ج۲، ص۲۶۶.
و نام قدیم آن «ایله» بوده است.
[۳۰۸] المعالم الاثیره، محمد محمد حسن شراب، ص۴۱.
در این شهر، حج گزاران مناطق گوناگون گرد می‌آمدند و سفر را ادامه می‌دادند.عقبه دارای قلعه و برکه‌ای برای تهیه نیازمندی‌های حاجیان و گردآوری آب بود.
[۳۱۰] رحلة المکناسی، المکناسی، ص۲۵۴.
[۳۱۱] الحقیقة و المجاز، عبدالغني نابلسي، ج۳، ص۴۰۰.
آب برکه از باران تهیه می‌شد و در سالی که باران نمی‌بارید، آب یافت نمی‌شد.
[۳۱۲] سفرنامه سیف الدوله، سیف الدوله، ص۱۵۲.
این بندر در جا به جایی مسافران و کالا نقش فراوان داشته و دارد.
[۳۱۴] رحلات فی الجزیرة العربیه، جورج أوغست قالين، ج۲، ص۶۵-۷۵.
[۳۱۵] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۱۷.


← مدوره


این مکان آخرین منزل شام که پیشتر سرغو جغیمان خوانده می‌شد.
[۳۱۷] معجم البلدان، یاقوت حموی، ج۳، ص۲۱۲.
[۳۱۸] مراصد الاطلاع، صفي الدين عبدالمؤمن بغدادي، ج۲، ص۷۰۶.
[۳۱۹] المناسک، ابواسحاق الحربي، ص۶۵۳.
قلعه‌ای برای استراحت و چاهی کم آب داشت که فقط نیاز حاجیان را پاسخ می‌داد. عبدالله پاشا در این منزل قلعه‌ای ساخت تا حاجیان وسایل خود را در آن بگذارند و در بازگشت بردارند.
[۳۲۲] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۹۳.
پس از ساختن قلعه، شماری برای محافظت از قلعه در آن ساکن شدند.
[۳۲۳] سفرنامه سیف الدوله، سیف الدوله، ص۱۵۲.
امروزه این شهر در جنوب اردن و مرز این کشور با عربستان قرار دارد.
[۳۲۴] دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۹۳.


حج گزاری ساکنان اردن قدیم و امروز

[ویرایش]

ساکنان اردن در دوران امویان و پس از آن، با کاروان‌های حاجیان شام به مکه سفر می‌کردند. آنان به علت دور بودن مسیر و خطرهای راه، به تنهایی توان سفر نداشتند. کمبود آب، شن‌های روان و خطر هجوم صحرانشینان، بزرگ‌ترین مشکلات حج گزاری آنان بودند.
[۳۲۵] خطط الشام، محمد كرد علي، ج۵، ص۱۶۸.
آن‌ها منتظر کاروان شامی می‌ماندند و با اجرای مراسم، ورود کاروان را جشن می‌گرفتند.
[۳۲۶] ملامح الحیاة الشعبیه، عبدالله رشيد، ص۲۰۵.

امروز در کشور اردن وظیفه اجرای امور حج و نظارت بر آن، بر عهده «وزارت اوقاف و شئون و مقدسات اسلامی» است. کارگروه امور حج به ریاست دبیر کل وزارت اوقاف و با عضویت مدیر حج و هفت تن از مدیران وزارت تشکیل می‌شود. این کارگروه وظایفی دارد، همچون: آماده سازی طرح آموزش‌های سالیانه حج، معرفی چگونگی خدمات مؤسسات حمل و نقل به متقاضیان سفر و برنامه‌های اجرایی و نظارت بر انعقاد قرارداد میان زائر و مؤسسه زیارتی، آماده سازی قرارداد‌ها و پیمان‌ها میان وزارت و مسئولان حمل و نقل و اسکان حاجیان، طراحی آموزش‌های اداری و مالی امور حج، ارزشیابی فعالیت‌های وزارت به شکل سالیانه و ارائه پیشنهادها و سفارش‌های لازم برای پیشرفت امور.
[۳۲۷] الحج و العمره، شعبان ۱۴۲۸، ص۲۰.
[۳۲۸] الحج و العمره، شعبان ۱۴۲۸، ص۲۱.
[۳۲۹] پایگاه اطلاع رسانی وزارت اوقاف اردن.

سهمیه حج کشور اردن ۶۰۰۰ تن است و حاجیان هر ساله از میان افرادی که ثبت نام کرده و پیشتر به حج نرفته‌اند، گزینش می‌شوند و آنان که سن بیشتری دارند، در اولویت هستند. شرط سنی برای همراهان ضروری بانوان و بیماران در نظر گرفته نمی‌شود.
مدت سفر ۲۱ روز است. حدود ۱۰۰۰ حاجی از طریق هوایی و بقیه از راه زمینی به عربستان سفر می‌کنند. هزینه عادی سفر هر حاجی اردنی از راه زمینی با احتساب مخارج مسکن و حمل و نقل۱۴۰۰ دینار برابر با ۲۰۰۰ دلار است. مسکن حاجیان اردنی بر پایه مسافت آن تا حرم و نوع خدمات، به چهار دسته تقسیم می‌شود و هزینه‌های حج به فراخور هر یک متفاوت است.
[۳۳۰] حج ۲۷، حسن مهدويان، ص۱۵۰.
حاجیان اردن باید جامه مخصوصی را که بر آن عبارت «بعثه حاجیان اردنی» نگاشته شده، بپوشند.

آموزش حج در اردن

[ویرایش]

آموزش مناسک و امور اجرایی سفر حج در دو مرحله، پیش از سفر و در اثنای آن، انجام می‌شود. این آموزش‌ها درباره بهداشت، امدادرسانی، امنیت و سلامت حاجیان است و نیز هر چه در اجرای بهتر مناسک حج و بهره‌گیری معنوی کامل از حرمین شریفین مؤثر باشد.
وزارت اوقاف برای آموزش حاجیان از راهکارهایی مانند بر گزاری نشست‌ها و سخنرانی‌ها به صورت حضوری در مساجد، به کارگیری وسایل آموزشی از جمله کتاب و فیلم، بر گزاری نمایشگاه عکس و ماکت مکان‌ها و اشیای حج در فرودگاه، و اعزام گروه‌های تبلیغی و ترویجی برای همراهی حاجیان در طول راه، محل سکونت و حتی پس از بازگشت حاجیان، بهره می‌گیرد.
[۳۳۱] الحج و العمره، شعبان ۱۴۲۸، ص۲۰.
[۳۳۲] الحج و العمره، شعبان ۱۴۲۸، ص۲۱.
نیز هر سال پیش از اعزام حاجیان، نمایشگاه بین المللی خدمات حج و عمره برای بهره‌گیری از تجارب کشورهای گوناگون در ارائه تسهیلات به حاجیان خانه خدا در اردن بر گزار می‌شود.
[۳۳۳] کاروان نور، سال ۱۳۸۸، ش۲۸، ص۲۶.


آداب و رسوم مردم اردن

[ویرایش]

در گذشته مردم اردن پیش از رفتن به حج، بستگان و دوستان خویش را دعوت و آن‌ها نیز حاجی را تا بیرون از شهر همراهی می‌کردند. زنان آوازه خوان با رقصی محلی به نام حویش به بدرقه حاجیان می‌رفتند. این زنان با نواختن ساز و شعرخوانی، برای حاجی از خدا طلب سلامت می‌کردند.
[۳۳۴] ملامح الحیاة الشعبیه، عبدالله رشيد، ص۲۰۵.
گاه نیز کاروان‌های حج شامی با اجرای مراسم خاص همراه نواختن موسیقی از سلطان اجازه خروج می‌خواستند.
[۳۳۵] ملامح الحیاة الشعبیه، عبدالله رشيد، ص۲۰۶.
[۳۳۶] ملامح الحیاة الشعبیه، عبدالله رشيد، ص۲۰۷.

امروزه نیز در اردن، بسیاری از خانه‌ها در انتظار بازگشت حاجیان بیت الله الحرام با برگ‌های درخت، چراغ، پرچم و تابلوهای تبریک تزیین می‌شوند. خانواده حاجیان پس از اتمام مناسک حج با نوشتن جملاتی مانند «حجا مبرورا و سعیا مشکورا و ذنبا مغفورا ان شاء الله» آماده استقبال می‌شوند. استقبال از حاجیان با اجرای آداب و رسومی همراه است. در برخی از محله‌ها، زنان هنگام رسیدن حاجی، از پنجره خانه بر سر و روی او نقل و شیرینی می‌ریزند. برخی نیز برای استقبال به پایانه‌های حمل و نقل رفته، حاجی را تا خانه همراهی می‌کنند.
[۳۳۷] منازل الحجاج ترتدی حلة بهیة استعدادا لاستقبالهم

حاجیان اردنی معمولا هزینه فراوانی برای خرید سوغات می‌پردازند. از سوغات‌های معمول حاجیان، روبالشی است و از این رو، مردم به طنز، حاجی را «ابوحرام» لقب داده‌اند؛ زیرا در آن جا، روبالشی را «حرامات» می‌گویند. از دیگر سوغات‌ها، سجاده، تسبیح، خرما و آب زمزم است.
به سال ۱۹۴۸م. با تقسیم بندی اراضی فلسطین، حج گزاری فلسطینیان جز با گذر از کشور اردن ممکن نبود. بعدها با بهبود روابط اسرائیل با اردن، ساماندهی حج این بخش از فلسطین بر عهده اردن نهاده شد.
[۳۳۸] الحج و العمره، ذی حجه ۱۴۲۳، ص۱۸.

پس از پایان نبرد سال ۱۹۴۸م. میان کشورهای عربی و اسرائیل، با دخالت سازمان ملل، فلسطین به دو بخش عربی و یهودی قسمت شد. در بخش یهودی نشین اکنون بیش از ۰۰۰/۰۰۰/۱ مسلمان عرب زندگی می‌کنند که به «عرب داخل» یا «مسلمانان ۴۸» مشهور شده‌اند.
[۳۳۹] ضیوف الرحمن، روبرت بيانكي، ص۹۹.
[۳۴۰] ضیوف الرحمن، روبرت بيانكي، ص۱۰۰.
با توجه به ارتباط دیپلماتیک میان اردن و اسرائیل، حج گزاری مسلمانان ساکن در اسرائیل از طریق اردن انجام می‌شود. در طول مسیر در پایتخت اردن، گذرنامه‌های اسرائیلی را با گذرنامه‌های مخصوص سفر حج اردنی عوض می‌کنند و حاجیان با این گذرنامه‌ها امکان ورود به عربستان را می‌یابند.
[۳۴۱] الحج و العمره، شعبان ۱۴۲۸، ص۲۰-۲۱.
۹۰% فلسطینیان ۴۸ از مسیر زمینی به مکه عازم می‌شوند. از همین رو، بعثه حج اردن موظف است در طول مسیر، برای حاجیان اردنی و فلسطینی امکان‌های رفاهی فراهم کند.
[۳۴۲] الحج و العمره، شعبان ۱۴۲۸، ص۲۰.
[۳۴۳] الحج و العمره، شعبان ۱۴۲۸، ص۲۲.
[۳۴۴] میقات حج، ش ۳۶، ص۱۳۳، «اخبار و گزارش‌ها».
میقات حج، ش ۳۶، ص۱۳۴، «اخبار و گزارش‌ها».به سال ۲۰۱۰م. ۳۵۰۰ فلسطینی با ساماندهی اردن به حجاز سفر کردند.
[۳۴۵] جریدة الغد، ۱۱ رمضان ۱۴۳۱ق.


فلسطینیان این منطقه رسومی خاص در حج دارند. برای مثال، خانواده و دوستان حاجی سه روز پیش از اعزام او به خانه اش می‌روند و به خواندن قرآن و دعا می‌پردازند. هنگام وداع، مردم در میدان بزرگ شهر گرد می‌آیند و با خواندن اشعاری در مدح پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم و امام حسن و امام حسین۸ حاجی را بدرقه می‌کنند. مثلا می‌توان به این ابیات اشاره کرد: «طلع یوم الاثنین محملک یا نبی الحسن و الحسین احفادک یا نبی.»
در این مراسم، سالمندان و بزرگان دینی به تلاوت قرآن می‌پردازند و حدیث‌های نبوی را برای مردم نقل می‌کنند و به مسائل حج پاسخ می‌دهند.
[۳۴۶] الحج و العمره، ذی حجه ۱۴۲۳، ص۱۸.
دوستان با پرداخت مبلغی به حاجی به او کمک می‌کنند و حاجی نیز در بازگشت با آوردن هدایایی مانند مسواک و تسبیح و سجاده، به احسان آنان پاسخ می‌دهد.
پس از بازگشت حاجی، خویشاوندان او را به ولیمه دعوت می‌کنند و گاه برای سبقت گرفتن از دیگران، به مشاجره می‌پردازند. دست حاجیان سالمند را می‌بوسند و از آن‌ها می‌خواهند که ماجراهای سفر را برای آن‌ها بازگو کنند. آن‌ها نیز با بیان مراحل حج، شنوندگان را به انجام این فریضه تشویق می‌کنند.
[۳۴۷] الحج و العمره، ذی حجه ۱۴۲۳، ص۱۸.


فهرست منابع

[ویرایش]

آثار الاردن لانکستر: هاردنج، اردن، من منشورات اللجنة الاردنیه، ۱۹۶۵م؛ احسن التقاسیم: المقدسی البشاری (م. ۳۸۰ق.) ، قاهره، مکتبة مدبولی، ۱۴۱۱ق؛ الاخبار الطوال: ابن داود الدینوری (م. ۲۸۲ق.) ، به کوشش عبدالمنعم، قم، الرضی، ۱۴۱۲ق؛ الاردن دراسة جغرافیه: صلاح الدین البحیری، عمان، لجنة تاریخ الاردن، ۱۹۹۴م؛ اشراف مکة المکرمة و امرائها فی عصر العثمانی: اسماعیل حقی جارشلی، ترجمه: خلیل علی مراد، بیروت، دار العربیة للموسوعات، ۱۴۲۴ق؛ اطلس تاریخ اسلام: حسین مؤمن، قاهره، الزهراء للاعلام العربی، ۱۴۰۷ق؛ الاعلام: الزرکلی (م. ۱۳۹۶ق.) ، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۹۹۷م؛ بحوث ندوة طرق الحج الآسیوی: منشورات المنظمة الاسلامیة للتربیة و العلوم و الثقافه، ۱۴۳۱ق؛ البدء و التاریخ: المطهر المقدسی (م. ۳۵۵ق.) ، بیروت، دار صادر، ۱۹۰۳م؛ البلدان: ابن الفقیه (م. ۳۶۵ق.) ، به کوشش یوسف الهادی، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۱۶ق؛ بیان الواقع: خواجه عاقبت کشمیری، به کوشش نسیم، لاهور، اداره تحقیقات پاکستان، ۱۹۷۰م؛ تاریخ اربل: ابن مستوفی (م. ۶۳۷ق.) ، عراق، دار الرشید للنشر، ۱۹۸۰م؛ تاریخ بلاد الشام من ما قبل الاسلام: احسان عباس، عمان، الجامعة الاردنیه، ۱۴۱۰ق؛ تاریخ الدولة العثمانیه: زین الدین شمس الدین، عمان، دار المیسره؛ التاریخ الشامل للمدینة المنوره: عبدالباسط بدر، المدینه، ۱۴۱۴ق؛ تاریخ العرب: فیلیب حتی، رادورد جرجی و جبرائیل جبتور، دار غندور؛ تاریخ الیعقوبی: احمد بن یعقوب (م. ۲۹۲ق.) ، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۵ق؛ تاریخ حج گزاری ایرانیان: اسراء دوغان، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش؛ تاریخ مکه: احمد السباعی (م. ۱۴۰۴ق.) ، نادی مکة الثقافی، ۱۴۰۴ق؛ ترجمانة الکبری: ابوالقاسم الزیانی، به کوشش عبدالکریم، رباط، دار النشر، ۱۴۱۲ق؛ جغرافیای تاریخی کشورهای اسلامی: حسین قرچانلو، تهران، سمت، ۱۳۸۰ش؛ جغرافیای حافظ ابرو: حافظ ابرو (م. ۸۳۳ق.) ، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۷۵ش؛ جهان اسلام: مرتضی اسدی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۶ش؛ الحج و العمره: عربستان، مجلة شهریة تصدر عن وزارة الحج؛ حج۲۷: حسن مهدویان، تهران، مشعر، ۱۳۸۶ش؛ حدود العالم من المشرق الی المغرب: منوچهر ستوده، دانشگاه تهران، ۱۳۴۰ش؛ حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهره: السیوطی (م. ۹۱۱ق.) ، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق؛ الحقیقة و المجاز: عبدالغنی نابلسی، به کوشش ریاض، دمشق، دار المعرفه، ۱۴۱۹ق؛ خاطرات سفر حج: سلطان حسین تابنده، تهران، ۱۳۷۸ش؛ خطط الشام: محمد کرد علی، قاهره، مکتبة ابن تیمیه، ۱۴۲۸ق؛ دانشنامه جهان اسلام: زیر نظر حداد عادل و دیگران، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۸ش؛ دائرة المعارف الاسلامیة الشیعیه: حسن الامین، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۴۲ق؛ دائرة المعارف جهان نوین اسلام: سرویراستار: جان ل. اسپوزیتو، ترجمه و تحقیق زیر نظر طارمی و دیگران، تهران، نشر کنگره و کتاب مرجع، ۱۳۸۸ش؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامی: زیر نظر بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ، ۱۳۷۲ش؛ دروب الحجیج (الملامح الجغرافیة لدروب الحجیج): عبدالمجید بکر، جده، تهامه، ۱۴۰۱ق؛ راه حج: رسول جعفریان، تهران، زیتون سبز، ۱۳۷۲ش؛ راهی به سوی خانه خدا: فال اسیری شیرازی، قم، مؤلف، ۱۳۷۲ش؛ رحالة الغرب فی دیار العرب: اسعد الفارس، کویت، احمد عبدالله الفلیج، ۱۴۱۸ق؛ رحلات فی الجزیرة العربیه: جی آر ویلستد، ترجمه: ماجد النجار، هیئة ابوظبی للثقافة و التراث، ۱۴۳۰ق؛ رحلات فی بلاد العرب: عاتق بن غیث بلادی، مکه، دار المکه، ۱۴۰۳ق؛ رحلات قالین الی جزیرة العرب: جورج اوغست قالین، دار الوراق، ۲۰۰۸م؛ رحلة ابن جبیر: محمد بن احمد (م. ۶۱۴ق.) ، بیروت، دار صادر؛ رحلة استکشافیة اثریة الی الجزیرة العربیه: انتونان جوسن و رافائیل سافینیاک، ترجمه: صبا عبدالوهاب الفارس، ریاض، دار الملک عبدالعزیز، ۱۴۲۴ق؛ الرحلة الحجازیه: محمد اللبیب البتنونی (م. ۱۳۲۹ق.) ، مصر، المطبعة الجمالیه؛ الرحلة العیاشیه: عبدالله بن محمد العیاشی، به کوشش الفاضلی و القرشی، ابوظبی، دار السویدی؛ رحلة المکناسی: محمد بن عبدالوهاب المکناسی، به کوشش محمد بوکبوط، بیروت، المؤسسة العربیه، ۲۰۰۳م؛ الرحلة الی المدینة المنوره: مامون محمود یاسین، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷ق؛ رحلة من الکویت الی الریاض: لویس پلی، ترجمه: احمد ابشن، رواد المشرق العربی؛ روزنامه اطلاعات: سال ۸۵، تهران، مؤسسه اطلاعات، دوشنبه، ۱۵ آذر، ۱۳۸۹ش؛ الروض المعطار: محمد بن عبدالمنعم الحمیری (م. ۹۰۰ق.) ، به کوشش احسان عباس، بیروت، مکتبة لبنان، ۱۹۸۴م؛ سفرنامه ابن بطوطه (رحلة ابن بطوطه): ترجمه: موحد، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۱ش؛ سفرنامه حاج علیخان اعتماد السلطنه: به کوشش قاضی عسکر، مشعر، ۱۳۷۹ش؛ سفرنامه حج منصور یعقوب میرزای تبریزی: به کوشش رسول جعفریان، تهران، نشر علم، ۱۳۸۸ش؛ سفرنامه سیف الدوله: سیف الدوله سلطان محمد، به کوشش علی اکبر خداپرست، نشر نی، ۱۳۶۴ش؛ سفرنامه منظوم حج: بانوی اصفهانی، به کوشش رسول جعفریان، تهران، مشعر، ۱۳۸۶ش؛ سفرنامه ناصر خسرو: ناصر خسرو (م. ۴۸۱ق.) ، تهران، زوار، ۱۳۸۱ش؛ السیرة النبویه: ابن هشام (م. ۲۱۳/۲۱۸ق.) ، به کوشش مصطفی السقاء و دیگران، بیروت، دار المعرفه؛ شمال حجاز: حمود بن ضاوی القثامی، العصر الحدیث؛ صورة الارض: محمد بن حوقل النصیبی (م. ۳۶۷ق.) ، بیروت، دار صادر، ۱۹۳۸م؛ ضیوف الرحمن: روبرت بیانکی، ترجمه: سعید محمد الاسعد، ریاض، مکتبة العبیکان، ۱۴۲۸ق؛ العثمانیون فی شمال جزیرة العربیه: مطلق البلوی، بیروت، ۱۴۲۰ق؛ فتوح البلدان: البلاذری (م. ۲۷۹ق.) ، بیروت، دار الهلال، ۱۹۸۸م؛ الفتوح: ابن اعثم الکوفی (م. ۳۱۴ق.) ، به کوشش علی شیری، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۱۱ق؛ کاروان نور: سازمان حج و زیارت، تهران، ش۲۸، ۱۳۸۸ش؛ کنوز الذهب فی تاریخ حلب: احمد بن ابراهیم العجمی (م. ۸۸۴ق.) ، حلب، دار القلم، ۱۴۱۷ق؛ الکامل فی التاریخ: ابن اثیر (م. ۶۳۰ق.) ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق؛ الکتاب المقدس: بیروت، دار الکتاب المقدس فی الشرق الاوسط، ۱۹۹۳م؛ المدینة بین الماضی و الحاضر: ابراهیم بن علی العیاشی، مدینه، المکتبة العلمیه، ۱۳۹۲ش؛ مراصد الاطلاع: صفی الدین عبدالمؤمن بغدادی (م. ۷۳۹ق.) ، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق؛ مرشد الزوار الی قبور الابرار: موفق الدین بن عثمان (م. ۶۱۵ق.) ، قاهره، الدار المصریة اللبنانیه،؛ ۴۱۵ق؛ مسالک الابصار فی ممالک الامصار: احمد بن یحیی بن فضل الله الحمری (م. ۷۴۹ق.) ، ابوظبی، المجمع الثقافی، ۱۴۲۳ق؛ المسالک و الممالک: ابراهیم الفارسی الاصطخری (م. ۳۴۶ق.) ، به کوشش محمد جابر، مصر، وزارة الثقافة و الارشاد القومی، ۱۳۸۱ق؛ المسالک و الممالک: ابوعبید البکری (م. ۴۸۷ق.) ، به کوشش ادریان فان لیوفن و اندری فیری، دار الغرب الاسلامی، ۱۹۹۲م؛ المسجد النبوی الشریف من العصر العثمانی: محمد هزاع الشهری، قاهره، دار القاهره، ۲۰۰۳م؛ مسیحیون فی مکه: اغسطس رالی، ترجمه: رمزی بدر، لندن، دار الوراق، ۲۰۰۹م؛ المعالم الاثیره: محمد محمد حسن شراب، بیروت، دار القلم، ۱۴۱۱ق؛ معجم البلدان: یاقوت الحموی (م. ۶۲۶ق.) ، بیروت، دار صادر، ۱۹۹۵م؛ مکه و مدینه از دیدگاه جهانگردان اروپایی: جعفر الخلیلی، ترجمه: محمد رضا فرهنگ، قم، مشعر، ۱۳۷۶ش؛ ملامح الحیاة الشعبیة فی مدینة عمان: عبدالله رشید، مکتبة قندیل، عمان، ساحة المسجد الحسینی الکبیر، ۱۹۸۳م؛ المناسک و اماکن طرق الحج: ابواسحاق الحربی (م. ۲۸۱ق.) ، به کوشش حمد الجاسر، ریاض، دار الیمامه، ۱۴۰۱ق؛ المواعظ و الاعتبار: المقریزی (م. ۸۴۵ق.) ، به کوشش خلیل المنصور، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق؛ الموسوعة العربیة العالمیه: ریاض، مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر، ۱۴۱۹ق؛ الموسوعة العربیه: هیئة الموسوعة العربیه، دمشق، ۱۹۹۸م؛ میقات حج (فصلنامه): تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت؛ نخبة الدهر فی عجائب البر و البحر: محمد بن ابی طالب الانصاری (م. ۷۲۷ق.) ، تهران، اساطیر، ۱۳۸۲ش؛ نفحات الحرم: علی الطنطاوی، دمشق، دار الفکر، ۱۴۰۰ق؛ النفحة المسکیة فی الرحلة المکیه: عبدالله بن حسین سویدی، ابوظبی، مجمع الثقافی، ۱۴۲۴ق؛ نهر الذهب فی تاریخ حلب: کامل البالی الحلبی الغزی (م. ۱۳۵۱ق.) ، حلب، دار القلم، ۱۴۱۹ق.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. دائرة المعارف جهان نوین اسلام، جان ل. اسپوزيتو، ج۱، ص۲۷۳.
۲. جهان اسلام، مرتضي اسدي، ج۱، ص۱۱-۱۲.
۳. دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۷، ص۵۲۵.
۴. صورة الارض، ابن حَوْقَل، ج۱، ص۱۸۶.    
۵. المسالک، اصطخری، ص۶۶.    
۶. الاردن دراسة جغرافیه، صلاح الدين البحيري، ص۱۰.
۷. آثار الاردن، هاردنج، ص۱۹.
۸. آثار الاردن، هاردنج، ص۲۲.
۹. جغرافیای تاریخی، حسين قرچانلو، ج۲، ص۶۱.
۱۰. الکتاب المقدس، ملاحی ۱۱: ۵.
۱۱. الکتاب المقدس، ملاحی ۱۱: ۷.
۱۲. الکتاب المقدس، ملاحی ۱۱: ۳۳.
۱۳. ناحوم ۴: ۳-۷.
۱۴. آثار الاردن، هاردنج، ص۲۷.
۱۵. تاریخ العرب، فيليب حتي، ص۷۱.
۱۶. الاخبار الطوال، دینوری، ص۴۲.
۱۷. البلدان، ابن الفقیه، ص۱۵۲.
۱۸. جغرافیای تاریخی، حسين قرچانلو، ج۲، ص۴.
۱۹. البدء و التاریخ، المطهر المقدسي، ص۲۲۵.
۲۰. آثار الاردن، هاردنج، ص۳۹.
۲۱. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۱، ص۵۵.
۲۲. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۱، ص۵۶.
۲۳. جهان اسلام، مرتضي اسدي، ج۱، ص۱۰.
۲۴. آثار الاردن، هاردنج، ص۴۰.
۲۵. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۱، ص۵۹.
۲۶. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۱، ص۶۱.
۲۷. جهان اسلام، مرتضی اسدی، ج۱، ص۱۰.
۲۸. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۱، ص۶۶.
۲۹. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۱، ص۶۸.
۳۰. الفتوح، ابن أَعْثَم، ج۱، ص۱۳۷.
۳۱. الفتوح، ابن أَعْثَم، ج۱، ص۱۵۰.    
۳۲. الفتوح، ابن أَعْثَم، ج۱، ص۱۵۴.    
۳۳. فتوح البلدان، البلاذري، ص۱۱۸.
۳۴. فتوح البلدان، البلاذري، ص۱۲۲.
۳۵. البلدان، ابن الفقیه، ص۱۶۰.    
۳۶. جغرافیای حافظ ابرو، حافظ ابرو ، ج۱، ص۳۹۳.
۳۷. تاریخ بلاد الشام، احسان عباس، ص۳۴۷.
۳۸. تاریخ بلاد الشام، احسان عباس، ص۳۴۹.
۳۹. شمال الحجاز، حمود بن ضاوي القثامي، ج۱، ص۳۹.
۴۰. آثار الاردن، هاردنج، ص۲۵.
۴۱. آثار الاردن، هاردنج، ص۴۴.
۴۲. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۱، ص۲۰۰.
۴۳. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۲، ص۵۰-۶۰.
۴۴. جهان اسلام، مرتضی اسدی، ج۱، ص۱۱.
۴۵. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۲، ص۹۵-۱۰۹.
۴۶. اطلس تاریخ اسلام، حسين مؤمن، ص۹۰.
۴۷. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۲، ص۲۱۰-۲۲۰.
۴۸. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۳، ص۱۸۲-۱۸۵.
۴۹. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۳، ص۱۸۴-۱۸۶.
۵۰. العثمانیون، مطلق البلوي، ص۲۸۴.
۵۱. العثمانیون، مطلق البلوي، ص۲۹۱.
۵۲. جهان اسلام، مرتضی اسدی، ج۱، ص۱۲.
۵۳. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۳، ص۱۸۴-۱۸۶.
۵۴. العثمانیون، مطلق البلوي، ص۳۳۴.
۵۵. جهان اسلام، مرتضی اسدی، ج۱، ص۱۴.
۵۶. دائرة المعارف جهان نوین اسلام، ج۱، ص۲۷۳.
۵۷. تاریخ العرب، فيليب حتي، ص۶۹.
۵۸. تاریخ العرب، فيليب حتي، ص۱۱۱.
۵۹. شمال الحجاز، حمود بن ضاوي القثامي، ج۱، ص۳۹.
۶۰. الرحلة الی المدینه، مأمون محمود ياسين، ص۳۶.
۶۱. جهان اسلام، مرتضی احمدی، ج۱، ص۱۰.
۶۲. آثار الاردن، هاردنج، ص۴۴.
۶۳. شمال الحجاز، حمود بن ضاوي القثامي، ج۱، ص۳۹.
۶۴. رحلات فی بلاد العرب، عاتق بن غيث بلادي، ص۱۸۴.
۶۵. رحلات فی بلاد العرب، عاتق بن غيث بلادي، ص۱۸۵.
۶۶. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۶۹.
۶۷. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۷۲.
۶۸. دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۷، ص۵۲۷.
۶۹. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۶۹.
۷۰. رحلة ابن جبیر، ابن جبیر، ص۱۴۳.    
۷۱. رحلة ابن جبیر، ابن جبیر، ص۲۱۰.
۷۲. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۶۹.
۷۳. رحلة ابن بطوطه، ابن بطوطه، ج۱، ص۳۴۵.
۷۴. رحلة ابن بطوطه، ابن بطوطه، ج۱، ص۳۴۵.
۷۵. رحلة ابن بطوطه، ابن بطوطه، ج۱، ص۸۴.    
۷۶. خاطرات سفر حج، سلطان حسين تابنده، ص۱۹۷.
۷۷. سفرنامه ناصر خسرو، ناصر خسرو ، ص۳۰.
۷۸. سفرنامه ناصر خسرو، ناصر خسرو ، ص۳۱.
۷۹. جهان اسلام، مرتضی احمدی، ج۱، ص۸.
۸۰. جهان اسلام، مرتضی احمدی، ج۱، ص۹.
۸۱. دائرة المعارف الاسلامیه، حسن الامين، ج۳، ص۳۱۴.
۸۲. حسن المحاضره، السيوطي، ج۲، ص۲۶۷.
۸۳. تاریخ مکه، احمد السباعي، ص۵۷۶.
۸۴. تاریخ مکه، احمد السباعي، ص۵۷۷.
۸۵. سفرنامه حج منصور، منصور یعقوب، ص۱۶۵.
۸۶. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۷۷.
۸۷. بیان الواقع، خواجه عاقبت كشميري، ، ص۱۳۳.
۸۸. بیان الواقع، خواجه عاقبت كشميري، ص۱۳۴.
۸۹. تاریخ حجگزاری ایرانیان، اسراء دوغان، ص۹۹.
۹۰. بیان الواقع، خواجه عاقبت كشميري، ص۱۳۳.
۹۱. بیان الواقع، خواجه عاقبت كشميري، ص۱۳۹.
۹۲. راه حج، رسول جعفريان، ص۲۱۸.
۹۳. راه حج، رسول جعفريان، ص۲۲۰.
۹۴. الحج و العمره، ذی حجه ۱۴۲۳، ص۸۳.
۹۵. راه حج، رسول جعفريان، ص۲۰۳.
۹۶. تاریخ حجگزاری ایرانیان، اسراء دوغان، ص۴۰۴.
۹۷. تاریخ حجگزاری ایرانیان، اسراء دوغان، ص۴۱۶.
۹۸. الکامل، ابن اثیر، ج۹، ص۲۳۶.    
۹۹. بیان الواقع، خواجه عاقبت كشميري، ص۱۳۷.
۱۰۰. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۵، ص۱۶۸.
۱۰۱. رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۳۰.
۱۰۲. رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۳۱.
۱۰۳. رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۲۰۹.
۱۰۴. راه حج، رسول جعفريان، ص۲۲۳.
۱۰۵. راه حج، رسول جعفريان، ص۲۳۲.
۱۰۶. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۲، ص۲۱۷.
۱۰۷. رحلة من الکویت الی الریاض، لويس پلي، ص۱۸.
۱۰۸. التاریخ الشامل، عبدالباسط بدر، ج۲، ص۱۸۴.
۱۰۹. التاریخ الشامل، عبدالباسط بدر، ج۲، ص۱۸۳.
۱۱۰. تاریخ الدولة العثمانیه، زين‌الدين شمس‌الدين، ص۳۲۱.
۱۱۱. الموسوعة العربیه، ج۱، ص۸۵۰.
۱۱۲. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۳، ص۲۲۹-۲۳۰.
۱۱۳. الموسوعة العربیة العالمیه، ج۱، ص۴۹۲.
۱۱۴. من نفحات الحرم، ص۱۴.
۱۱۵. تاریخ حجگزاری ایرانیان، اسراء دوغان، ص۹۷.
۱۱۶. المسجد النبوی، محمد هزاع الشهري، ص۳۴۷.
۱۱۷. المسجد النبوی، محمد هزاع الشهري، ص۳۷۲.
۱۱۸. تاریخ الدولة العثمانیه، زين‌الدين شمس‌الدين، ص۱۶۵.
۱۱۹. المدینة بین الماضی و الحاضر، ابراهيم بن علي العياشي، ص۵۶۱.
۱۲۰. سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضي عسكر، ص۹۳.
۱۲۱. رحالة الغرب، اسعد الفارس، ص۳۱۵.
۱۲۲. رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۲۱۷.
۱۲۳. تاریخ حجگزاری ایرانیان، اسراء دوغان، ص۹۸.
۱۲۴. راه حج، رسول جعفريان، ص۲۳۷.
۱۲۵. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۷۰.
۱۲۶. سفرنامه حج منصور، منصور یعقوب، ص۱۷۶.
۱۲۷. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۵، ص۱۶۸.
۱۲۸. سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضي عسكر، ص۹۷.
۱۲۹. سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضي عسكر، ص۹۸.
۱۳۰. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۵، ص۱۷۱.
۱۳۱. رحالة الغرب، اسعد الفارس، ص۸۳.
۱۳۲. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۷۰.
۱۳۳. مکه و مدینه از دیدگاه جهانگردان، جعفر الخليلي، ص۱۶۳.
۱۳۴. الحج و العمره، ذی قعده ۱۴۲۳، ص۴۷.
۱۳۵. الحج و العمره، محرم ۴۲۸، ص۴۱.
۱۳۶. مسیحیون فی مکه، ص۲۵۳.
۱۳۷. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۵، ص۱۷۰-۱۸۰.
۱۳۸. الرحلة الحجازیه، ص۳۰۳.
۱۳۹. الحج و العمره، محرم ۱۴۲۸، ص۴۰ و ذی قعده ۱۴۲۳، ص۴۷.
۱۴۰. مکه و مدینه از دیدگاه جهانگردان، جعفر الخليلي، ص۱۶۳.
۱۴۱. تاریخ مکه، احمد السباعي، ص۶۷۴.
۱۴۲. الحج و العمره، ذی قعده ۱۴۲۳، ص۴۹.
۱۴۳. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۵، ص۱۸۰-۱۸۲.
۱۴۴. من نفحات الحرم، علي الطنطاوي، ص۷۵.
۱۴۵. من نفحات الحرم، علي الطنطاوي، ص۱۰۰.
۱۴۶. بحوث ندوه، ص۱۵۳.
۱۴۷. بحوث ندوه، ص۱۵۴.
۱۴۸. من نفحات الحرم، علي الطنطاوي، ص۸۲.
۱۴۹. بحوث ندوه، ص۱۵۴.
۱۵۰. ضیوف الرحمن، ص۹۹.
۱۵۱. اشراف مکة المکرمه، اسماعيل حقي جارشلي، ص۲۲۸.
۱۵۲. اشراف مکة المکرمه، اسماعيل حقي جارشلي، ص۲۳۲.
۱۵۳. خاطرات سفر حج، سلطان حسين تابنده، ص۱۹۰.
۱۵۴. خاطرات سفر حج، سلطان حسين تابنده، ص۲۱۰.
۱۵۵. راهی به سوی خانه خدا، فال اسيري شيرازي، ص۱۵۹.
۱۵۶. راهی به سوی خانه خدا، فال اسيري شيرازي، ص۱۶۶.
۱۵۷. خاطرات سفر حج، سلطان حسين تابنده، ص۱۹۰-۲۱۰.
۱۵۸. خاطرات سفر حج، سلطان حسين تابنده، ص۲۱۰.
۱۵۹. راهی به سوی خانه خدا، فال اسيري شيرازي، ص۱۶۵.
۱۶۰. راهی به سوی خانه خدا، فال اسيري شيرازي، ص۱۶۷.
۱۶۱. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۵، ص۱۶۹.
۱۶۲. راه حج، رسول جعفريان، ص۱۳.
۱۶۳. راه حج، رسول جعفريان، ص۲۲.
۱۶۴. رحلة المکناسی، محمد بن عبدالوهاب المكناسي، ص۲۵۰.
۱۶۵. النفحة المسکیه، السُّوَیْدیّ، ص۲۸۶.    
۱۶۶. سفرنامه منظوم حج، بانوي اصفهاني، ص۵۷.
۱۶۷. بیان الواقع، خواجه عاقبت كشميري، ص۱۳۸.
۱۶۸. سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضي عسكر، ص۹۳.
۱۶۹. سفرنامه حج منصور، منصور یعقوب، ص۱۶۰.
۱۷۰. سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضي عسكر، ص۹۳.
۱۷۱. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۵، ص۱۶۹.
۱۷۲. سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضي عسكر، ص۱۰۰.
۱۷۳. راه حج، رسول جعفريان، ص۲۳.
۱۷۴. خاطرات سفر حج، سلطان حسين تابنده، ص۱۹۷.
۱۷۵. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۸۵.
۱۷۶. النفحة المسکیه، السُّوَیْدیّ، ص۲۹۰.    
۱۷۷. الحقیقة و المجاز، عبدالغني نابلسي، ج۳، ص۴۰۵.
۱۷۸. سفرنامه حج منصور، منصور یعقوب، ص۱۶۷.
۱۷۹. راه حج، رسول جعفریان، ص۲۳.
۱۸۰. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۸۶.
۱۸۱. رحلة المکناسی، محمد بن عبدالوهاب المكناسي، ص۲۵۱.
۱۸۲. النفحة المسکیه، السُّوَیْدیّ، ص۲۹۱.    
۱۸۳. آثار الاردن، هاردنج، ص۴۶.
۱۸۴. الحقیقة و المجاز، عبدالغني نابلسي، ج۳، ص۴۰۴.
۱۸۵. المناسک، ابواسحاق الحربي، ص۶۵۳.
۱۸۶. رحلة المکناسی، المکناسی، ص۲۵۱.
۱۸۷. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۸۹.
۱۸۸. احسن التقاسیم، المقدسی البشاری، ص۱۷۵.    
۱۸۹. سفرنامه سیف الدوله، سیف الدوله، ص۱۵۴.
۱۹۰. رحلة المکناسی، المکانسی، ص۲۵۲.
۱۹۱. ترجمانة الکبری، ابوالقاسم الزياني، ص۱۸۶.
۱۹۲. سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضی عسکر، ص۹۳.
۱۹۳. النفحة المسکیه، السُّوَیْدیّ، ص۲۹۱.    
۱۹۴. الحقیقة و المجاز، عبدالغني نابلسي، ج۳، ص۴۰۳.
۱۹۵. معجم البلدان، یاقوت الحموی، ج۴، ص۱۵۱.    
۱۹۶. المسالک، اصطخری، ص۶۵.    
۱۹۷. نخبة الدهر، محمد بن ابي‌طالب الانصاري ، ص۳۳۳.
۱۹۸. جغرافیای تاریخی، حسين قرچانلو، ج۲، ص۷۵.
۱۹۹. رحلة الی المدینه، مأمون محمود ياسين، ص۳۷.
۲۰۰. جغرافیای حافظ ابرو، حافظ ابرو، ج۱، ص۳۸۷.
۲۰۱. کتاب مقدس، تثنیه۳: ۱۱.
۲۰۲. کتاب مقدس، دوم سموئیل ۱۲: ۲۷.
۲۰۳. کتاب مقدس، دوم سموئیل ۱۲: ۳۱.
۲۰۴. کتاب مقدس، ارمیا ۴۹: ۲.
۲۰۵. جغرافیای تاریخی، حسين قرچانلو، ج۲، ص۷۵.
۲۰۶. آثار الاردن، هاردنج، ص۳۲.
۲۰۷. آثار الاردن، هاردنج، ص۳۳.
۲۰۸. جغرافیای حافظ ابرو، حافظ ابرو، ج۱، ص۳۸۷.
۲۰۹. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۸۸.
۲۱۰. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۸۹.
۲۱۱. راه حج، رسول جعفریان، ص۲۳.
۲۱۲. رحلة المکناسی، المکانسی، ص۲۵۲.
۲۱۳. سفرنامه سیف الدوله، سیف الدوله، ص۱۵۴.
۲۱۴. الحقیقة و المجاز، عبدالغني نابلسي، ج۳، ص۴۰۳.
۲۱۵. ترجمانة الکبری، ابوالقاسم الزياني، ص۱۸۶.
۲۱۶. آثار الاردن، هاردنج، ص۱۰۴.
۲۱۷. جغرافیای حافظ ابرو، حافظ ابرو، ج۱، ص۳۸۸.
۲۱۸. سفرنامه ابن بطوطه، رحلة ابن بطوطه، ج۱، ص۳۴۵.
۲۱۹. مسالک الابصار، احمد بن یحیی بن فضل ‌الله العمری، ج۳، ص۵۴۷.    
۲۲۰. دائرة المعارف الاسلامیه، حسن الامين، ج۳، ص۳۱۰.
۲۲۱. التاریخ الشامل، عبدالباسط بدر، ج۲، ص۱۸۳.
۲۲۲. التاریخ الشامل، عبدالباسط بدر، ج۲، ص۱۸۴.
۲۲۳. جهان اسلام، مرتضي اسدي، ج۱، ص۱۱.
۲۲۴. جغرافیای حافظ ابرو، حافظ ابرو، ج۱، ص۳۸۷.
۲۲۵. مسالک الابصار، احمد بن یحیی بن فضل ‌الله العمری، ج۳، ص۵۴۸.    
۲۲۶. الروض المعطار، محمد بن عبدالمنعم الحمیری، ص۲۰۳.    
۲۲۷. جغرافیای حافظ ابرو، ج۱، ص۳۸۷.
۲۲۸. الاعلام، الزركلي، ج۷، ص۱۱.
۲۲۹. نخبة الدهر، محمد بن ابي‌طالب الانصاري ، ص۳۳۳.
۲۳۰. جغرافیای حافظ ابرو، ج۱، ص۳۸۷.
۲۳۱. مسالک الابصار، احمد بن یحیی بن فضل ‌الله العمری، ج۳، ص۵۴۷.    
۲۳۲. مسالک الابصار، احمد بن يحيي بن فضل ‌الله العمري، ج۳، ص۵۵۰.
۲۳۳. المعالم الاثیره، محمد محمد حسن شراب، ص۲۳۷.    
۲۳۴. المعالم الاثیره، محمد محمد حسن شراب، ص۲۳۷.    
۲۳۵. المعالم الاثیره، محمد محمد حسن شراب، ص۲۳۸.
۲۳۶. معجم البلدان، یاقوت حموی، ج۵، ص۲۲۰.    
۲۳۷. السیرة النبویه، ابن هشام، ج۲، ص۳۷۴.
۲۳۸. البدء و التاریخ، المطهر المقدسي، ج۴، ص۲۲۹.
۲۳۹. البدء و التاریخ، المطهر المقدسي، ج۴، ص۲۳۵.
۲۴۰. تاریخ یعقوبی، احمد بن يعقوب، ج۲، ص۶۵-۶۶.
۲۴۱. تاریخ یعقوبی، احمد بن يعقوب، ج۲، ص۶۶.
۲۴۲. مراصد الاطلاع، صفی الدین عبدالمؤمن بغدادی، ج۳، ص۱۳۳۰.    
۲۴۳. جغرافیای حافظ ابرو، ج۱، ص۳۸۷.
۲۴۴. جغرافیای حافظ ابرو، ج۱، ص۳۸۷.
۲۴۵. المسالک الکبری، ج۱، ص۴۱۹.
۲۴۶. المسالک الکبری، ج۱، ص۴۲۰.
۲۴۷. الحج و العمره، ذی حجه ۱۴۲۳، ص۱۷.
۲۴۸. معجم البلدان، یاقوت حموی، ج۲، ص۲۵۷.    
۲۴۹. مراصد الاطلاع، ابن عَبْد الْحَقّ، ج۱، ص۴۰۲.    
۲۵۰. الروض المعطار، الحميري، ابن عبد المنعم، ص۲۰۶.
۲۵۱. سفرنامه سیف الدوله، سیف الدوله، ص۱۵۳.
۲۵۲. رحلة المکناسی، المکناسی، ص۲۵۲.
۲۵۳. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۹۰.
۲۵۴. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۸۹.
۲۵۵. تاریخ اربل، ابن مستوفي، ج۲، ص۵۵۸.
۲۵۶. رحلة استکشافیة اثریه، انتونان جوسن و رافائيل سافينياك، ج۱، ص۴۴.
۲۵۷. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۹۰.
۲۵۸. ترجمانة الکبری، ابوالقاسم الزياني، ص۱۸۶.
۲۵۹. رحلة المکناسی، المکناسی، ص۲۵۳.
۲۶۰. النفحة المسکیه، عبدالله بن حسین سویدی، ص۲۹۳.    
۲۶۱. النفحة المسکیه، عبدالله بن حسین سویدی، ص۲۹۴.    
۲۶۲. سفرنامه حج منصور، منصور یعقوب، ص۱۷۴.
۲۶۳. سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضی عسکر، ص۱۰۲.
۲۶۴. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۹۰.
۲۶۵. الروض المعطار، محمد بن عبدالمنعم الحمیری، ص۵۱۷.    
۲۶۶. کنوز الذهب، احمد بن ابراهیم العجمی، ج۱، ص۴۷۶.    
۲۶۷. کنوز الذهب، احمد بن ابراهيم العجمي، ج۱، ص۴۷۷.
۲۶۸. المسالک، اصطخری، ص۶۵.    
۲۶۹. المناسک، ابواسحاق الحربي، ص۶۵۳.
۲۷۰. صورة الارض، محمد بن حوقل النصیبی، ج۱، ص۱۸۶.    
۲۷۱. احسن التقاسیم، المقدسی البشاری، ص۲۵۰.    
۲۷۲. مراصد الاطلاع، صفی الدین عبدالمؤمن بغدادی، ج۳، ص۱۲۸۷.    
۲۷۳. مسالک الابصار، ابن فضل الله العمری، ج۳، ص۵۵۱.    
۲۷۴. جغرافیای حافظ ابرو، ج۱، ص۳۸۹.
۲۷۵. حدود العالم، منوچهر ستوده، ص۱۷۶.    
۲۷۶. نخبة الدهر، محمد بن ابي‌طالب الانصاري ، ص۳۳۲.
۲۷۷. سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضی عسکر، ص۱۰۲.
۲۷۸. سفرنامه ابن بطوطه، ابن بطوطه، ج۱، ص۳۴۵.    
۲۷۹. سفرنامه اعتماد السلطنه، قاضی عسکر، ص۱۰۲.
۲۸۰. رحلة استکشافیة اثریه، نتونان جوسن و رافائيل سافينياك، ج۱، ص۴۹.
۲۸۱. النفحة المسکیه، السُّوَيْدي، ص۴۵.
۲۸۲. سفرنامه سیف الدوله، سیف الدوله، ص۱۵۳.
۲۸۳. سفرنامه حج منصور، منصور یعقوب، ص۱۷۶.
۲۸۴. سفرنامه سیف الدوله، سیف الدوله، ص۱۵۳.
۲۸۵. رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۳۰.
۲۸۶. رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۳۱.
۲۸۷. رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۲۲۰.
۲۸۸. سفرنامه حج منصور، منصور یعقوب، ص۱۷۶.
۲۸۹. مراصد الاطلاع، صفی الدین عبدالمؤمن بغدادی، ج۳، ص۱۲۸۷.    
۲۹۰. رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۳۱.
۲۹۱. رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۳۵.
۲۹۲. سفرنامه حج منصور، منصور یعقوب، ص۱۷۸.
۲۹۳. رحلات قالین، جورج أوغست قالين، ص۱۷۷.
۲۹۴. النفحة المسکیه، السُّوَیْدی، ص۳۴۱.    
۲۹۵. رحلة استکشافیة اثریه، نتونان جوسن و رافائيل سافينياك، ج۱، ص۴۵.
۲۹۶. نهر الذهب، کامل البالی الحلبی الغزی، ج۳، ص۴۷۱.    
۲۹۷. رحلة استکشافیة اثریه، نتونان جوسن و رافائيل سافينياك، ج۱، ص۴۶.
۲۹۸. مراصد الاطلاع، صفی الدین عبدالمؤمن بغدادی، ج۲، ص۹۴۸.    
۲۹۹. رحلة العیاشی، عبدالله بن محمد العياشي، ص۲۲.
۳۰۰. رحلة العیاشی، عبدالله بن محمد العياشي، ص۲۳.
۳۰۱. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۷۵.
۳۰۲. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۷۸.
۳۰۳. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۱۷.
۳۰۴. الروض المعطار، الحمیری، ابن عبد المنعم، ص۱۴۲.    
۳۰۵. حسن المحاضره، السيوطي، ج۲، ص۱۲۲.
۳۰۶. حسن المحاضره، السيوطي، ج۲، ص۲۶۶.
۳۰۷. المواعظ و الاعتبار، لمقریزی، ج۱، ص۳۴۳.    
۳۰۸. المعالم الاثیره، محمد محمد حسن شراب، ص۴۱.
۳۰۹. مرشد الزوار، زین الدین ابن الموفق، ج۱، ص۱۸۲.    
۳۱۰. رحلة المکناسی، المکناسی، ص۲۵۴.
۳۱۱. الحقیقة و المجاز، عبدالغني نابلسي، ج۳، ص۴۰۰.
۳۱۲. سفرنامه سیف الدوله، سیف الدوله، ص۱۵۲.
۳۱۳. الروض المعطار، محمد بن عبدالمنعم الحمیری، ص۷۰.    
۳۱۴. رحلات فی الجزیرة العربیه، جورج أوغست قالين، ج۲، ص۶۵-۷۵.
۳۱۵. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۱۷.
۳۱۶. المعالم الاثیره، محمد حسن شُرَّاب، ص۱۳۹.    
۳۱۷. معجم البلدان، یاقوت حموی، ج۳، ص۲۱۲.
۳۱۸. مراصد الاطلاع، صفي الدين عبدالمؤمن بغدادي، ج۲، ص۷۰۶.
۳۱۹. المناسک، ابواسحاق الحربي، ص۶۵۳.
۳۲۰. النفحة المسکیه، السُّوَیْدی، ص۲۹۴.    
۳۲۱. النفحة المسکیه، السُّوَیْدی، ص۲۹۵.    
۳۲۲. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۹۳.
۳۲۳. سفرنامه سیف الدوله، سیف الدوله، ص۱۵۲.
۳۲۴. دروب الحجیج، عبدالمجيد بكر، ص۱۹۳.
۳۲۵. خطط الشام، محمد كرد علي، ج۵، ص۱۶۸.
۳۲۶. ملامح الحیاة الشعبیه، عبدالله رشيد، ص۲۰۵.
۳۲۷. الحج و العمره، شعبان ۱۴۲۸، ص۲۰.
۳۲۸. الحج و العمره، شعبان ۱۴۲۸، ص۲۱.
۳۲۹. پایگاه اطلاع رسانی وزارت اوقاف اردن.
۳۳۰. حج ۲۷، حسن مهدويان، ص۱۵۰.
۳۳۱. الحج و العمره، شعبان ۱۴۲۸، ص۲۰.
۳۳۲. الحج و العمره، شعبان ۱۴۲۸، ص۲۱.
۳۳۳. کاروان نور، سال ۱۳۸۸، ش۲۸، ص۲۶.
۳۳۴. ملامح الحیاة الشعبیه، عبدالله رشيد، ص۲۰۵.
۳۳۵. ملامح الحیاة الشعبیه، عبدالله رشيد، ص۲۰۶.
۳۳۶. ملامح الحیاة الشعبیه، عبدالله رشيد، ص۲۰۷.
۳۳۷. منازل الحجاج ترتدی حلة بهیة استعدادا لاستقبالهم
۳۳۸. الحج و العمره، ذی حجه ۱۴۲۳، ص۱۸.
۳۳۹. ضیوف الرحمن، روبرت بيانكي، ص۹۹.
۳۴۰. ضیوف الرحمن، روبرت بيانكي، ص۱۰۰.
۳۴۱. الحج و العمره، شعبان ۱۴۲۸، ص۲۰-۲۱.
۳۴۲. الحج و العمره، شعبان ۱۴۲۸، ص۲۰.
۳۴۳. الحج و العمره، شعبان ۱۴۲۸، ص۲۲.
۳۴۴. میقات حج، ش ۳۶، ص۱۳۳، «اخبار و گزارش‌ها».
۳۴۵. جریدة الغد، ۱۱ رمضان ۱۴۳۱ق.
۳۴۶. الحج و العمره، ذی حجه ۱۴۲۳، ص۱۸.
۳۴۷. الحج و العمره، ذی حجه ۱۴۲۳، ص۱۸.


منبع

[ویرایش]
حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، برگرفته از مقاله«اردن».    


رده‌های این صفحه : کشورهای آسیا | کشورهای اسلامی




جعبه‌ابزار