ادبیات کودک و نوجوان

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



ادبیات کودک ‌و‌ نوجوان به نوشته‌ها و سروده‌های ادبی ویژه‌ی کودکان و نوجوانان می‌گویند.


ادبیات کودک ‌و‌ نوجوان

[ویرایش]

ادبیات کودک ‌و‌ نوجوان به نوشته‌ها و سروده‌های ادبی ویژه‌ی کودکان و نوجوانان می‌گویند. این نوع ادبیات هم شامل بخشی از فرهنگ شفاهی عامه، مانند لالائی‌ها، مثل‌ها، قصه‌ها است و هم داستان‌ها و نمایشنامه‌ها و اشعار و نیز نوشته‌هایی در زمینه‌ی دین، دانش اجتماعی، علم و کاربردهای آن، هنر و سرگرمی را دربر می‌گیرد که نویسندگان و سرایندگان برای کودکان و نوجوانان پدید می‌آورند.
[۱] دانش‌نامه‌ زبان و ادب فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سمت، ۱۳۷۶، چاپ اول، ج‌۲، ص‌۵۹.



ویژگی‌های مهم

[ویرایش]

ویژگی‌های مهم ادبیات کودک و نوجوان بدین شرح است:

۱. با زبان و بیان، توانایی درک و زبان نوشتاری، تخیل و تجربه‌های کودکان و نوجوانان متناسب است.
۲. به رشد و پرورش شخصیت خواننده کمک می‌کند.
۳. اهمیت تصویر را برای کودک و نوجوان برابر با اهمیت نوشته می‌داند و همواره بخشی از پیام را با تصویر بیان می‌کند.
[۲] دانش‌نامه‌ زبان و ادب فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سمت، ۱۳۷۶، چاپ اول، ج‌۲، ص‌۵۹.



مهم‌ترین اهداف ادبیات کودک و نوجوان

[ویرایش]

مهم‌ترین اهداف ادبیات کودک و نوجوان عبارتند از:

أ. آماده کردن کودک برای شناختن، دوست داشتن و ساختن محیط.
ب. شناساندن کودک به خویشتن، ایجاد احترام به اصالت انسانی و میل به اعتلای مدام.
ج. سرگرم کردن و لذت‌بخش بودن.
د. علاقه‌مند کردن کودک به مطالعه و ایجاد عادت به آن.
ه. ایجاد و تقویت صلح در جهان.
[۳] گذری بر ادبیات کودکان، ایمن، لیلی (و دیگران)؛ نهران، شورای کتاب کودک، بی‌تا و چاپ اول، ص۳.


مراحل تاریخ ادبیات کودک و نوجوان

[ویرایش]

تاریخ ادبیات کودک و نوجوان در همه کشورهای جهان کما بیش چهار مرحله داشته است:

← اول


آفرینش و انتقال آثار ادبی به صورت شفاهی.

← دوم


گردآوردن و و نوشتن آثار ادبی شفاهی.

← سوم


پدید آوردن آثار ادبی با الهام از آثار شفاهی.

← چهارم


آفرینش آثار ادبی ویژه‌ی کودک و نوجوان.

سرچشمه ادبیات کودکان

[ویرایش]

فولکلور یا فرهنگ عامه همچنان که سرآغاز پیدایی همه‌ی هنرهاست، سرآغاز ادبیات و به خصوص ادبیات کودکان نیز است. لالایی‌ها، مثل‌ها، ترانه‌های کودکان، افسانه‌های خردسالان، داستان‌های ماجرایی و حماسی و عاشقانه و اسطوره‌ها که همه زائیده‌ی تخیل و تفکر مردم اعصار مختلف هستند؛ بنیاد و اساس ادبیات کودکان و نوجوانان را تشکیل می‌دهد. بنابراین ادبیات کودکان سرچشمه در فولکلور و فرهنگ عامه دارد و به کهنسالی زندگی بشر بر روی زمین است.
[۴] دانش‌نامه‌ زبان و ادب فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سمت، ۱۳۷۶، چاپ اول، ج‌۲، ص‌۵۹.


مراد از ادبیات کودکان به معنی واقعی آن

[ویرایش]

ادبیات کودکان و نوجوانان به معنی واقعی آن، یعنی نوشته‌هایی که در آن حس و حال کودکانه حاکم باشد، به زبان و نثری مناسب سطح سواد کودکان نوشته شده و معمولا همراه با تصاویر است؛ به‌عنوان یک شکل ادبی مستقل تقریبا از نیمه‌ی دوم سده‌ی هجدهم میلادی در جهان پدید آمده است. در ظهور دیر هنگام این نوع ادبیات، عوامل اقتصادی و اجتماعی مؤثر بودند. پیش از عصر جدید (رنسانس) به کودکان بیشتر همچون بزرگ‌سالانی کوچک نگریسته می‌شد و ادبیاتی ویژه‌ی نیاز‌های خاص و سطح درک و فهم آنان ضروری شمرده نمی‌شد. در کشورهای اروپایی، یکی از کتاب‌های چاپی ویژه‌ی کودکان "جهان مرئی در تصاویر" (۱۶۵۸م) از "کومنیوس" (۱۵۹۲-۱۶۷۰م) است. کتابی که آموزشی و درسی بود، ولی نخستین کتاب مصور کودکان به شمار می‌آید. بعدها «شارل پرو» در فرانسه و «برادران گریم» در آلمان، قصه‌های کهن و معروف سرزمینشان را گردآوری و بازنویسی کردند که این کتاب‌ها بسیار مورد توجه قرار گرفت و در کشورهای مختلف از جمله ایران ترجمه شد. در سده‌ی نوزدهم میلادی تصاویر نقش برجسته‌ای در کتاب‌های کودکان یافتند و همچون امروز برای جلب توجه کودکان به داستان‌ها کمک به آنها برای تجسم شخصیت‌ها و کنش‌های داستانی به کار رفتند. این نوع ادبیات تا سده‌ی بیستم به‌عنوان یک نوع ادبی عمده تکامل یافت و شکل پذیرفت و در این سده به اوج تکامل خود رسید.
[۵] دانش‌نامه‌ زبان و ادب فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سمت، ۱۳۷۶، چاپ اول، ج‌۲، ص‌۵۹.



ادبیات کودک و نوجوان در ایران

[ویرایش]

شاید اغراق نباشد اگر بگوییم ایرانیان از قدیم به امر تربیت کودک توجه ویژه‌ای قائل بوده‌اند و آن‌را یکی از وظایف مهم والدین می‌دانسته‌اند، به‌طوری که کمتر نوشته ادبی را می‌توان یافت که به تربیت کودک و ضرورت آن اشاره نکرده باشد. لکن نقطه ضعفی از دیدگاه روان‌شناسی و آموزش و پرورش در آنها دیده می‌شود، این است که در تمام آنها کودک کوچک‌شده بزرگ‌سالان پنداشته‌شده، و به آینده کودک بیش از حال او توجه شده است؛ به همین سبب ادبیات کودکان به معنا و مفهومی ما امروز از آن داریم در ایران کاملا تازگی دارد و شاید تاریخ آن به ربع قرن بیشتر تجاوز نکند.
[۶] ادبیات کودکان، شعاری‌نژاد، علی‌اکبر؛ تهران، مؤسسه اطلاعات، ۱۳۷۰، چاپ پانزدهم، ص‌۳۷.


نخستین فرهنگ‌نامه‌ی کودکان و نوجوانان به نام «نصاب‌الصبیان» توسط ابونصر فراهی در قرن هفتم تدوین شد. فراهی با توجه به حافظه‌ نیرومند کودکان و دل‌بستگی آنان به شعر، واژه‌هایی را در شعرهای نصاب‌الصبیان گرد آورد تا کودکان با از بر کردن آن اشعار، واژه‌های عربی هر شعر را به یاد بسپارند. وی همچنین در لابه‌لای شعرهای کتاب، آگاهی‌هایی درباره‌ی قرآن کریم، اصول دین، نام‌ها و القاب پیامبر، امامان شیعه، بیماری‌ها و ماه‌های سال و... گرد آورده است. این فرهنگ‌نامه‌ی کوچک بیش از هفت قرن است که بر زانوی اطفال مسلمان ایران و ماوراء‌النهر و هندوستان و ترکیه قرار داشته است و ظاهرا نخستین کتابی است که پس از قرآن کریم برای آموختن زبان عربی برای کودکان به کار می‌رفته است.
[۷] تاریخ ادبیات کودکان ایران، محمدی، محمدهادی؛ و قائینی، زهره؛ تهران، بنیاد پژوهش‌های تاریخ کودکان ایران، ۱۳۷۹، ج‌۲، ص۱۹۸-۲۰۱.


← جمع‌آوری داستان‌های عامیانه‌ ایرانی


کسی که برای اولین‌بار داستان‌های عامیانه‌ی ایرانی را مخصوصا جمع‌آوری و منتشر کرد، «ابولفضل صبحی مهتدی» بود. لازم است اشاره شود که صبحی نخستین کسی نبود که به جمع‌آوری ادبیات عامیانه در ایران اقدام کرد، بلکه سال‌ها قبل از او «صادق هدایت» این کار را کرده بود؛ ولی صبحی کسی بود که ادبیات عامیانه را برای کودکان و نوجوانان جمع‌آوری نمود و در واقع از این نظر کارش را می‌توان هم‌ردیف کار «برادران گریم» در آلمان و «شارل پرو» در فرانسه دانست.
[۸] ادبیات کودکان و نوجوانان، ویژگی‌ها و جنبه‌ها، حجازی، بنفشه؛ تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۸۵، چاپ نهم، ص‌۳۱.


← ادبیات مشروطه


قبل از آن‌که ادبیات نوین کودک در ایران پایه‌گذاری شود، زمینه‌های آن در دوره‌ی مشروطه ایجاد و فراهم شد. تحول مهمی که در ادبیات مشروطه اتفاق افتاد، گرایش و حرکت شعر از دربارها و خواص بین مردم و عوام بود. این حرکت کلی در زبان شعر، مضامین و محتوا و دیگر جوانب آن تأثیر گذاشت. در بین اشعار این دوره شعر‌های کودکان نیز یافت می‌شوند. اگرچه این شعرها هنوز از فضای پند و اندرز پدرانه برای کودک خالی نیست، اما به‌هرحال نخستین گام‌هایی است که به سوی ادبیات کودک برداشته می‌شود. از جمله‌ی این شاعران می‌توان به ایرج میرزا (۱۲۹۱-۱۳۴۳ ه.ق) اشاره کرد. وی را شاید بتوان اولین شاعری دانست که اشعاری برای کودکان و در خور فهم ایشان سروده است. غیر از او حاجی میرزایحیی دولت‌آبادی (۱۲۷۹ه.ق -۱۳۱۸ه.ش) از روشنفکران دوره‌ی مشروطه، مهدی قلی‌خان هدایت (مخبرالسلطنه)، محمدتقی ملک‌الشعرای بهار (۱۲۶۶-۱۳۳۰ه.ش)، نیما یوشیج اشعاری برای کودکان سروده‌اند.
[۹] تاریخ ادبیات کودکان ایران، محمدی، محمدهادی؛ و قائینی، زهره؛ تهران، بنیاد پژوهش‌های تاریخ کودکان ایران، ۱۳۷۹، ج‌۴، ص۴۰.


← ادبیات نوین


پایه‌گذاری ادبیات نوین کودکان از آذربایجان و جبار عسکرزاده (باغچه‌بان) شروع شد. او در سال ۱۲۶۴ ه.ش به دنیا آمد و در سال ۱۳۴۵ درگذشت. بزرگ‌ترین ابتکار او انتخاب وزن‌ها و و قالب‌هایی نزدیک به ترانه‌های عامیانه است.
[۱۰] تاریخ ادبیات کودکان ایران، محمدی، محمدهادی؛ و قائینی، زهره؛ تهران، بنیاد پژوهش‌های تاریخ کودکان ایران، ۱۳۷۹، ج‌۴، ص۴۰.

در فاصله سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ نویسندگان و شعرایی دست به خلق آثاری زدند؛ مانند یحیی دولت‌آبادی، صنعتی‌زاده کرمانی (مؤلف کتاب رستم در قرن بیستم)، عباس یمینی شریف. در همین زمان مترجمانی چون علی‌نقی وزیری و مهری آهنی، افسانه‌های عامیانه‌ی ملل مختلف را به فارسی برگرداندند. مجله‌ها و روزنامه‌ها نیز صفحاتی به کودکان اختصاص دادند. از سال ۱۳۳۲ گروهی به انتشار مجله‌ی پر ارزش «سپیده‌ی فردا» همت گماشتند و ضمن آشنا ساختن مربیان با اصول تربیت نوین، مسئله‌ی ادبیات کودک را مطرح ساختند. در سال ۱۳۳۸ همین مجله فهرست کتاب‌های مناسب کودکان و نوجوانان را برای اولین‌بار منتشر نمود. در همین سال‌ها سیل ترجمه از ادبیات کودکان جهان به سوی کودکان ایران سرازیر شد.
[۱۱] کودکان و ادبیات رسمی ایران، هاشمی‌نسب، صدیقه؛ تهران، سروش، ۱۳۷۱، چاپ اول، ص۲۲.


← ادبیات کودک در سالهای پس از ۱۳۴۰


سال ۱۳۴۰ نقطه عطفی در تاریخ ادبیات کودک و نوجوان است. در این سال چرخشی بنیادین در کتاب‌های درسی پدیدار شد. روش تدریس و مطالب کتاب‌های جدید، سن مطالعه را تقریبا سه سال پایین آورد و بدین ترتیب جمعیت کتاب‌خوان چندین برابر شد. در همین سال نخستین کتاب مدون ادبیات کودک چاپ شد. در سال۱۳۴۱ شورای کتاب کودک کار خود را شروع کرد و در سال ۱۳۴۴ کانون پرورش فکری کودک و نوجوان به وجود آمد.
[۱۲] ادبیات کودکان و نوجوانان، ویژگی‌ها و جنبه‌ها، حجازی، بنفشه؛ تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۸۵، چاپ نهم، ص‌۴۰.
سال‌های پس از ۱۳۴۰ را می‌توان دوره‌ی تازه‌ای در ادبیات کودک و نوجوان دانست. در این دوره اهمیت ادبیات کودک در رشد فکری و پرورش اندیشه و تخیل از دوران کودکی و نوجوانی در ایران شناخته شد. ویژگی عمده‌ی این دوره توجه به نیاز‌های کودکان و رشد ادبیات ویژه‌ی آنان در برابر آثار ترجمه شده است.
[۱۳] دانش‌نامه‌ زبان و ادب فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سمت، ۱۳۷۶، چاپ اول، ج‌۲، ص۶۵.


← ادبیات کودک در دهه‌ ۵۰ و ۶۰


ادبیات کودک در دهه‌ی ۵۰ و ۶۰ سرعت بیشتری یافت. رشد روزافزون جمعیت و جوان شدن آن، و بالا رفتن درصد دانش‌آموزان و بهبود نسبی اوضاع اقتصادی، توجه به کودکان و نوجوانان را افزایش داد. پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ هشیاری اجتماعی کودکان ایرانی را بالاتر برد و بر وسعت تجربه‌های آنان افزود و زمینه‌های دیگر را برای کار نویسندگان و شاعران فراهم نمود. در این این دو دهه مخصوصا پس از انقلاب، صحبت از یک شاعر و یک نویسنده یا یک تصویرگر نیست. در همه‌ی زمینه‌ها رشد و گسترش مشاهده می‌شود و خواه‌ناخواه درصد کارهای نامناسب و مبتذل نیز فزونی یافت و همزمان با آن سخت‌گیری و جدیت بیشتری در زمینه‌ی نقد کتب کودکان به وجود آمد. در این ایام به اسامیِ علی اشرف درویشیان، فریدون دوست‌دار، رضا رهگذر، قدسی قاضی‌پور و به خصوص هوشنگ مرادی کرمانی برمی‌خوریم.
[۱۴] ادبیات کودکان و نوجوانان، ویژگی‌ها و جنبه‌ها، حجازی، بنفشه؛ تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۸۵، چاپ نهم، ص۴۵.


← ادبیات کودک در دهه‌ ۷۰


ادبیات کودکان در دهه‌ی ۷۰ همراه با تعمیق برنامه‌های دهه‌های گذشته، ورزیدگی در اجرای فعالیت‌ها، تسهیل ارتباطات بین‌المللی علاوه‌بر دست‌یابی به اطلاعات،حضور ادبیات کودکان و نوجوانان ایران و فعالان این زمینه را در عرصه جهانی پر‌رنگ‌تر نمود. در این دهه، فعالیت شامل حال همه کودکان و نوجوانان شد؛ از کودکان معلول – که آغاز فعالیت برای آنها در دهه‌ی قبل است- تا کودکان پناهندگان به ایران یا کودکان کانون اصلاح و تربیت. یکی از اقدامات اساسی و اصولی این دهه، تهیه و تدوین فرهنگ‌نامه‌ی کودکان و نوجوانان توسط شورای کتاب کودک است که در تابستان ۱۳۷۹ جلد ششم آن نیز منتشر شد. آغاز تهیه‌ی «تاریخ ادبیات کودکان و نوجوانان» نیز این دوره است.
[۱۵] ادبیات کودکان و نوجوانان، ویژگی‌ها و جنبه‌ها، حجازی، بنفشه؛ تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۸۵، چاپ نهم، ص۴۶.



انواع ادبیات کودک و نوجوان

[ویرایش]


← أ. داستان


داستان‌های واقعی و افسانه‌ها.

← ب. غیر داستان


شامل مطالب علمی، کتاب‌های مربوط به اجتماع و محیط، کتاب‌هایی درباره‌ی اختراعات و اکتشافات، زندگی‌نامه و شرح حال و... .

← ج. شعر


شامل لالایی‌ها، اشعار بی‌معنی و پوچ، اشعار شوخی‌آمیز بی‌سر و ته، قصه و حکایات منظوم است.
[۱۶] ادبیات کودکان و نوجوانان، ویژگی‌ها و جنبه‌ها، حجازی، بنفشه؛ تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۸۵، چاپ نهم، ص ۱۰۳.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. دانش‌نامه‌ زبان و ادب فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سمت، ۱۳۷۶، چاپ اول، ج‌۲، ص‌۵۹.
۲. دانش‌نامه‌ زبان و ادب فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سمت، ۱۳۷۶، چاپ اول، ج‌۲، ص‌۵۹.
۳. گذری بر ادبیات کودکان، ایمن، لیلی (و دیگران)؛ نهران، شورای کتاب کودک، بی‌تا و چاپ اول، ص۳.
۴. دانش‌نامه‌ زبان و ادب فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سمت، ۱۳۷۶، چاپ اول، ج‌۲، ص‌۵۹.
۵. دانش‌نامه‌ زبان و ادب فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سمت، ۱۳۷۶، چاپ اول، ج‌۲، ص‌۵۹.
۶. ادبیات کودکان، شعاری‌نژاد، علی‌اکبر؛ تهران، مؤسسه اطلاعات، ۱۳۷۰، چاپ پانزدهم، ص‌۳۷.
۷. تاریخ ادبیات کودکان ایران، محمدی، محمدهادی؛ و قائینی، زهره؛ تهران، بنیاد پژوهش‌های تاریخ کودکان ایران، ۱۳۷۹، ج‌۲، ص۱۹۸-۲۰۱.
۸. ادبیات کودکان و نوجوانان، ویژگی‌ها و جنبه‌ها، حجازی، بنفشه؛ تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۸۵، چاپ نهم، ص‌۳۱.
۹. تاریخ ادبیات کودکان ایران، محمدی، محمدهادی؛ و قائینی، زهره؛ تهران، بنیاد پژوهش‌های تاریخ کودکان ایران، ۱۳۷۹، ج‌۴، ص۴۰.
۱۰. تاریخ ادبیات کودکان ایران، محمدی، محمدهادی؛ و قائینی، زهره؛ تهران، بنیاد پژوهش‌های تاریخ کودکان ایران، ۱۳۷۹، ج‌۴، ص۴۰.
۱۱. کودکان و ادبیات رسمی ایران، هاشمی‌نسب، صدیقه؛ تهران، سروش، ۱۳۷۱، چاپ اول، ص۲۲.
۱۲. ادبیات کودکان و نوجوانان، ویژگی‌ها و جنبه‌ها، حجازی، بنفشه؛ تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۸۵، چاپ نهم، ص‌۴۰.
۱۳. دانش‌نامه‌ زبان و ادب فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سمت، ۱۳۷۶، چاپ اول، ج‌۲، ص۶۵.
۱۴. ادبیات کودکان و نوجوانان، ویژگی‌ها و جنبه‌ها، حجازی، بنفشه؛ تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۸۵، چاپ نهم، ص۴۵.
۱۵. ادبیات کودکان و نوجوانان، ویژگی‌ها و جنبه‌ها، حجازی، بنفشه؛ تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۸۵، چاپ نهم، ص۴۶.
۱۶. ادبیات کودکان و نوجوانان، ویژگی‌ها و جنبه‌ها، حجازی، بنفشه؛ تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۸۵، چاپ نهم، ص ۱۰۳.


منبع

[ویرایش]

پژوهشکده باقرالعلوم.    



جعبه ابزار