احساس (ادبیات فارسی)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



احساس در لغت، به معنی دریافتن، آگاه شدن و درک چیزی با یکی از حواس است.


احساس در لغت

[ویرایش]

احساس در لغت، به معنی دریافتن، آگاه شدن و درک چیزی با یکی از حواس است.

احساس در روان‌شناسی

[ویرایش]

احساس در روان‌شناسی، بازتاب ذهنی تأثیرات مادی (فیزیکی) است که شالوده‌ی همه‌ی ادراکات به شمار می‌رود.

مؤلفه‌ها

[ویرایش]

احساس، نخستین گامی است که باید پس از بیرون آمدن از قلمرو جسم (بدن) و ماده در عالم مجرد نفسانی برداشت. دیگر نفسانیات از دگرگونی احساس یا آمیختگی با آن پدید می‌آیند. احساس همواره با مادیات و عوامل جسمانی که عملا پیش‌نیاز آن به شمار می‌روند، سر و کار دارد. بنابراین هر احساس، نیازمند دو مؤلفه است: یکی تحریک بیرونی و دیگری اثرپذیری جسمی (عضوی).
[۱] فرهنگ‌نامه ادبی فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، انتشارات سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۶، چاپ اول، ص ۲۶.


همگانی بودن

[ویرایش]

احساس، امری است همگانی، حتی مراتب ضعیف و گنگ و مبهم آن در بی‌ذوق‌ترین افراد نیز وجود دارد. تقریبا محال است، شخصی فکرا و جسما سالم باشد و فاقد احساس، بلکه احساس‌های مختلف و متناوب نگردد.
[۲] اصالت در هنر و علل انحراف احساس هنرمند، صبور اردوبادی، احمد؛ تهران، انتشار‌ات بهمن برنا، ۱۳۸۸، چاپ پنجم، ص۵۹.


سبب تکامل انسان

[ویرایش]

احساس، نیرویی است که انسان را از قیدوبندهای حیوانی رها کرده، منزلت او را بالا می‌برد تا مراحل تکامل را آن‌گونه که شایسته‌ی اوست، طی کند.
[۳] یداری احساس در آثار حافظ، سعدی و شابی، آذرشب، محمدعلی؛ بکاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی، بهار و تابستان ۱۳۸۶، (مسلسل ۱۴)، ص۱۶۱.


راه‌های تفهیم احساس

[ویرایش]

برای تفهیم هر احساس ساده و پیچیده‌ای، کلام مجهز به ابزاری به مانند، کلمات و جملات و مباحث و مراتب بالاتر آن، در اختیار بشر قرار گرفته است و هرگونه احساس عادی از مفاهیم مختلفی را می‌توان در قالب کلام ریخت و ضبط کرد و یا احساس خود را بدان وسیله به دیگران منتقل و قابل فهم و درک نمود. یعنی بدین وسیله ایجاد تفاهم در بین انسان‌ها به سهولت انجام‌پذیر است و در مراحل پایین‌تر حتی وسیله تفهیم مطلب به وسایل ساده‌تری نیز ممکن و میسر است به مانند اشارات و علامات و کنایات که به خوبی می‌توانند احساس انسانی را از لحاظ مفهوم به دیگری منتقل و آگاه ساخته یا حتی در ایجاد تفاهم و هم‌فکری واسطه‌ی امر به شمار روند.
[۴] اصالت در هنر و علل انحراف احساس هنرمند، صبور اردوبادی، احمد؛ تهران، انتشار‌ات بهمن برنا، ۱۳۸۸، چاپ پنجم، ص۵۹.


رابطه‌ احساس با هنر

[ویرایش]

رابطه‌ی احساس با هنر دو سویه است: احساس با تمام تغییرات و نوساناتش و با تمام مراحل پست و علوی‌ترش، مهم‌ترین و اولین سرمایه‌ی روح هنر بوده و بلکه وجود هنر مربوط به این سرمایه روحی یعنی احساس انسانی است. بنابراین می‌توان گفت که احساس، مبدأ و سرچشمه هنر است، پس هر تغییری که در آن حاصل می‌شود، مسلما آثار مستقیم بر روح محصول خود یعنی اثر هنری باقی خواهد گذاشت.
[۵] اصالت در هنر و علل انحراف احساس هنرمند، صبور اردوبادی، احمد؛ تهران، انتشار‌ات بهمن برنا، ۱۳۸۸، چاپ پنجم، ص۷۵.

از سوی دیگر دایره‌ی احساس‌های روحی انسان بسیار وسیع و از لحاظ تنوع و وسعت و عظمت بی‌اندازه زیاد است و از‌این‌رو به منظور ضبط و انتقال آن برای آینده و یا برای دیگران قهرا به وجود وسایل و عواملی با ظرفیت و فصاحتی متناسب با دایره‌ی وسعت و عظمتش نیاز هست و هنر در انتقال احساس همان وسیله است که ضبط قسمتی از این احساس‌ها و حفظ اصالت آنها را عهده دار بوده و همچنین در انتقال آنها از زمانی به زمان دیگر و از فردی به فرد دیگر، مورد استفاده قرار گرفته است.
[۶] اصالت در هنر و علل انحراف احساس هنرمند، صبور اردوبادی، احمد؛ تهران، انتشار‌ات بهمن برنا، ۱۳۸۸، چاپ پنجم، ص۲۷.


احساس در ادبیات

[ویرایش]

احساس در ادبیات، حالت و اعجابی است که شاعر یا نویسنده از رویداد حادثه‌ای در خویش احساس می‌کند و از خواننده یا شنونده می‌خواهد که با وی در این احساس شرکت داشته باشد. نکته‌ی مهم این است که هنرمند، نمی‌تواند احساس و حالت عاطفی را به مخاطب خویش منتقل کند، بی‌آن‌که خود آن حالت را در جان خویش تجربه کرده باشد.
[۷] صور خیال در شعر فارسی، شفیعی کدکنی، محمدرضا؛ تهران، انتشارات نگاه، ۱۳۶۶، چاپ سوم، ص ۲۴


اهمیت احساس

[ویرایش]

از آنجا که یکی از مهمترین اهداف و مقاصد صاحب قلمان به نوعی ایجاد دگرگونی در مخاطبانشان بوده است، احساس همواره عنصری مطرح و پر اهمیت در عرصه‌ی ادبیات بوده و همچنان نیز هست.
[۸] فرهنگ‌نامه ادبی فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، انتشارات سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۶، چاپ اول، ص ۲۶.

اصولا یکی از اهداف پدیدآورندگان آثار ادبی، تحت‌ تأثیر قرار دادن مخاطب از طریق تحریک احساس اوست. این نکته به ویژه درباره‌ی مکتب رمانتیسم، مصداق دارد. آنانی که در خلق آثار ادبی از واژگان، عبارات، اصطلاحات و تعبیرات پر احساس یا احساس‌برانگیز بهره می‌جویند.
[۹] فرهنگ‌نامه ادبی فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، انتشارات سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۶، چاپ اول، ص ۲۶.


مهم‌ترین ویژگی

[ویرایش]

برجسته‌ترین ویژگی این جنبش، نگرشی بود سرشار از شور و احساس نسبت به زندگی در برابر نگاه سرد و عقلانی و ریاضی‌وار اندیشمندان عصر نواندیشی نسبت به انسان و طبیعت و جامعه. رمانتیک‌ها، احساس و قوه‌ی تخیل را برتر از عقل می‌شمردند.

← دیدگاه کولریج


کولریج، شاعر و نویسنده‌ی انگلیسی، می‌گفت: "اندیشه‌ی ژرف فقط در پرتو احساس ژرف حاصل می‌شود."
[۱۰] رمانتیسم در اندیشه‌ی سیاسی، مرتضویان، علی؛ ارغنون، تابستان ۱۳۷۳، ص۱۷۵.


تفاوت اصلی رمانتیک‌ها با کلاسیک‌ها

[ویرایش]

و همین تفاوت اصلی رمانتیک‌ها با کلاسیک‌هاست. کلاسیک‌ها، عقل را اساس شعر و زندگی می‌دانند و حال آن‌که رمانتیک‌ها بیشتر پایبند احساس و خیال‌پردازی هستند.
[۱۱] مکتب‌های ادبی، سید حسینی، رضا؛ تهران، انتشارات نیل، ۱۳۳۴، چاپ اول، ص۳۶.


نقش احساس در آثار ادبی

[ویرایش]

عبارت‌های پر احساس در تبیین انگیزش‌ها و منش‌های شخصیت‌های اثر یا آثار ادبی سودمند هستند و به خواننده کمک می‌کنند تا این شخصیت‌ها را بهتر و راحت‌تر بشناسند و درک کند. صحنه‌ی یکم از پرده‌ی سوم "هنری پنجم" نوشته‌ی ویلیام شکسپیر، شاعر و نمایش‌نامه‌نویس انگلیسی (۱۵۶۴ ۱۶۱۶م) که به شرح و توصیف آماده کردن جنگ‌جویان به دست شاه، اختصاص دارد. نمونه‌ی بارز القای احساسات از نویسنده به مخاطب است. از آثار ادبی معاصر که در این زمینه شاخص است، باید به "سیمای مرد هنرآفرین در جوانی" نوشته‌ی جیمز جویس ایرلندی اشاره کرد.
از اوایل سده‌ی بیستم میلادی بسیاری از شاعران و نویسندگان، آزادانه از مفاهیم روان‌شناسی احساس و فرآیندهای احساس‌گرا به ویژه آن‌هایی که فروید، معرفشان بوده است، سود جستند تا در نهایت به هدف مشترکشان که همانا تاثیرگذارتر کردن آثارشان بوده است، دست یابند.
[۱۲] فرهنگ‌نامه ادبی فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، انتشارات سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۶، چاپ اول، ص ۲۷.



پانویس

[ویرایش]
 
۱. فرهنگ‌نامه ادبی فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، انتشارات سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۶، چاپ اول، ص ۲۶.
۲. اصالت در هنر و علل انحراف احساس هنرمند، صبور اردوبادی، احمد؛ تهران، انتشار‌ات بهمن برنا، ۱۳۸۸، چاپ پنجم، ص۵۹.
۳. یداری احساس در آثار حافظ، سعدی و شابی، آذرشب، محمدعلی؛ بکاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی، بهار و تابستان ۱۳۸۶، (مسلسل ۱۴)، ص۱۶۱.
۴. اصالت در هنر و علل انحراف احساس هنرمند، صبور اردوبادی، احمد؛ تهران، انتشار‌ات بهمن برنا، ۱۳۸۸، چاپ پنجم، ص۵۹.
۵. اصالت در هنر و علل انحراف احساس هنرمند، صبور اردوبادی، احمد؛ تهران، انتشار‌ات بهمن برنا، ۱۳۸۸، چاپ پنجم، ص۷۵.
۶. اصالت در هنر و علل انحراف احساس هنرمند، صبور اردوبادی، احمد؛ تهران، انتشار‌ات بهمن برنا، ۱۳۸۸، چاپ پنجم، ص۲۷.
۷. صور خیال در شعر فارسی، شفیعی کدکنی، محمدرضا؛ تهران، انتشارات نگاه، ۱۳۶۶، چاپ سوم، ص ۲۴
۸. فرهنگ‌نامه ادبی فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، انتشارات سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۶، چاپ اول، ص ۲۶.
۹. فرهنگ‌نامه ادبی فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، انتشارات سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۶، چاپ اول، ص ۲۶.
۱۰. رمانتیسم در اندیشه‌ی سیاسی، مرتضویان، علی؛ ارغنون، تابستان ۱۳۷۳، ص۱۷۵.
۱۱. مکتب‌های ادبی، سید حسینی، رضا؛ تهران، انتشارات نیل، ۱۳۳۴، چاپ اول، ص۳۶.
۱۲. فرهنگ‌نامه ادبی فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، انتشارات سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۶، چاپ اول، ص ۲۷.


منبع

[ویرایش]
پژوهشکده باقرالعلوم.    


رده‌های این صفحه : اصطلاحات ادبی | واژه شناسی




جعبه‌ابزار