ابوطفیل عامر بن واثله کنانی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



اَبوطُفِیْل، عامر بن واثلة بن عبدالله بن عمیر (یا عمرو) بن جابر ابن حمیس (جخش) بن جُدَی (جُرَی) بن سعد بن لیث کنانی (۳ـ پس از ۱۰۰ق/ ۶۲۴ ـ ۷۱۸ م)، صحابی پیامبر ، شاعر و از یاران برجسته امامان شیعه ، او در سال جنگ احد زاده شد و ۸ سال آخر زندگانی پیامبر (ص) را درک کرد.
[۱] بخاری، محمد بن اسماعیل، التاریخ الکبیر،ج۳(۲)، ص۴۴۶، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۰ ق/۱۹۷۰ م.
[۴] ابن حبان، محمد، کتاب الثقات، ج۳، ص۲۹۱، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۷ق/۱۹۷۷ م.
[۵] ابواسحاق شیرازی، طبقات الفقها، ج۱، ص۵۳، به کوشش احسان عباس، بیرون، ۱۴۰۰ ق/۱۹۷۹م.
[۶] ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، ج۳، ص۸۲، حیدرآباد دکن، ۱۳۲۶ ق.



شناخت اجمالی

[ویرایش]

ابوطفیل در زمان حذیقة بن یمان به کوفه و سپس به مداین رفت.
وی مدت‌ها در مصاحبت علی بن ابی طالب (ع) می‌زیست و از یاران بسیار صالح و وفادار او و از کسانی بود که از آن حضرت کسب علم می‌کردند.
در تمام جنگ‌های امیرالمؤمنین علی (ع) شرکت داشت.
[۷] یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ، ج۲، ص۲۱۳ ـ ۲۱۴، بیروت، دار صادر.
[۹] ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۴، ص۱۶۹۶، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ۱۳۸۰ ق/۱۹۶۰ م.
[۱۰] خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۱۹۸، قاهره، ۱۳۴۹ ق.

بعد از شهادت علی (ع) به مکه بازگشت و تا آخر عمر همان‌جا مقیم شد.
[۱۱] خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۱۹۸، قاهره، ۱۳۴۹ ق.
[۱۲] ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۴، ص۱۶۹۶، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ۱۳۸۰ ق/۱۹۶۰ م.


نقل حدیث از اهل بیت علیهم السلام

[ویرایش]

ابوطفیل احادیث معدودی از رسول اکرم (ص)
[۱۳] ابن عدی جرجانی، عبدالله، الکامل فی ضعفاء الرجل، ج۵، ص۱۷۴۱، بیروت، ۱۴۰۵ ق/۱۹۸۵م.
[۱۴] ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۲، ص۷۹۹، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ۱۳۸۰ ق/۱۹۶۰ م.
و احادیث فراوانی از اصحاب بزرگ پیامبر مانند خدیجه ، معاذ بن جبل و ابن مسعود
[۱۵] ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، ج۳، ص۸۲، حیدرآباد دکن، ۱۳۲۶ ق.
و نیز امام علی و امام حسن مجتبی و امام سجاد (ع) روایت کرده است.
همچنین به موجب خبری که در اصول کافی آمده، از حضرت باقر (ع) و نیز به استناد خبری که در علل الشرایع قید شده، از حضرت صادق (ع) حدیث نقل کرده است که بدیهی است روایات او از امام جعفر صادق (ع) پیش از امامت او و در دوران امامت امام باقر (ع) بوده است.
[۱۶] کاظمی، عبدالنبی، تکملة الرجال، ج۲، ص۴، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، مطبعة الآداب.


زندانی شدن در شعب بنی هاشم

[ویرایش]

در ۶۵ق/۶۸۵ م ابن زبیر از محمد بن حنفیه بیعت خواست، چون او از بیعت خودداری کرد، ابن زبیر او را به همراه عده‌ای از یارانش، از آن جمله ابوطفیل، در شعب بنی هاشم به زندان انداخت.
ابوطفیل تا قیامت مختار بن ابی عبید ثقفی در زندان بود.
[۱۷] خلیفة بن خیاط، تاریخ، به کوشش سهیل زکار، ج۱، ص۳۳۰، دمشق، ۱۹۶۷ م.


رویدادهای تاریخی

[ویرایش]


← زمان قیام مختار


پس از آن در قیام مختار به خوانخواهی حسین بن علی (ع) شرکت کرد و پرچمدار سپاه او بود.
[۱۹] ابن کثیر، البدایة، ج۹، ص۱۹۹.

او را به سبب شرکت در قیام مختار ثقفی، ‌ کیسانی دانسته اند،
[۲۰] طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرف‌ـة الرجل،ج۱، ص۹۵، به کوشش حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ ش.
‌ اما شرکت او در این قیام دلیلی بر کیسانی بودن او نمی‌تواند باشد.
[۲۱] قاضی، وداد، الکیسانیّة فی التاریخ و الأدب، ج۱، ص۳۰۹ ـ ۳۱۱، بیروت، ۱۹۷۴ م.


← شرکت در جنگ مقابل حجاج


ابوطفیل چنان‌که خود در مجلس معاویه گفته، در واقعه قتل عثمان حاضر بوده، ولی در آن شرکت نداشته است.
[۲۲] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۴، ص۹۲، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۴۰۰ ق/۱۹۷۹ م.
و هم نزد او، بر دوستی خلل ناپذیر خود نسبت به علی (ع) تأکید کرده است.
[۲۳] ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۳، ص۱۶۷، بولاق، ۱۲۸۵ ق.

او و فرزندش طفیل، در قیامی که عبدالرحمن ابن اشعت بر ضد حجاج آغاز کرده بود، شرکت داشتند و در جنگی که در محرم ۸۲ میان آن دو درگرفت، پسرش طفیل کشته شد و ابوطفیل در رثای او شعری سرود.

خصیصه‌های اخلاقی

[ویرایش]

ابوطفیل مردی سخنور و فصیح بود.
نمونه‌ای از سخنان او را که در مجلس معاویه بیان اشته، آورده‌اند.
[۲۷] تستری، محمد تقی، قاموس الرجال، ج۵، ص۲۰۱ـ ۲۰۲، تهران، ۱۳۸۲ ق/ ۱۹۶۲ م.


آثار

[ویرایش]

شعر او مانند اشعار عهد جاهلی منسجم و حماسی و غالباً در مفاخره و رثاست و نمونه‌هایی از آن‌ به‌طور پراکنده در منابع ادبی آنده است.
[۲۸] مرزبانی، محمد بن عمران، اخبار شعراء الشیعة، ‌ تلخیص محسن امین، ج۱، ص۲۵ـ ۲۷، به کوشش محمد هادی امینی، نجف، ۱۳۸۸ق/۱۹۶۸ م.
[۲۹] ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۳، ص۱۶۷ـ ۱۶۹، بولاق، ۱۲۸۵ ق.
[۳۰] امین، محسن، اعیان الشیعة، ج۷، ص۴۰۸، به کوشش حسن امین، بیروت، ۱۴۰۳ ق/۱۹۸۳ م.

ظاهراً دیوان او را که کوچک است یک محقق آلمانی همراه با دیوان طرماح به طبع رسانیده و آنگاه کرنکو هر دو را به انگلیسی ترجمه کرده است .
[۳۱] آقا بزرگ، الذریعة، ج۹ (۱)، ص۴۳

عبدالعزیزبن یحیی جلودی (د۳۰۲ق/۹۱۴م) کتابی به نام اخبار ابی الطفیل، درباره سرگذشت او تألیف کرده
[۳۲] آقابزرگ، الذریعة، ج۱، ص۳۱۷.
که طیب عشاش تونسی این اثر و اشعار او را در ۳۷ صفحه در حولیات جامعة التونسیه در ۱۹۷۳ ن به چاپ رسانیده است.
[۳۳] زرکلی، اعلام، ج۳، ص۲۵۶.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) آقابزرگ، الذریعة.
(۲) ابن اثیر، الکامل.
(۳) ابن تعزی بردی، النجوم.
(۴) ابن حبان، محمد، کتاب الثقات، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۷ق/۱۹۷۷ م.
(۵) ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، حیدرآباد دکن، ۱۳۲۶ ق.
(۶) ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ۱۳۸۰ ق/۱۹۶۰ م.
(۷) ابن عدی جرجانی، عبدالله، الکامل فی ضعفاء الرجل، بیروت، ۱۴۰۵ ق/۱۹۸۵م.
(۸) ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ۱۹۶۰ م.
(۹) ابن کثیر، البدایة.
(۱۰) ابواسحاق شیرازی، طبقات الفقها، به کوشش احسان عباس، بیرون، ۱۴۰۰ ق/۱۹۷۹م.
(۱۱) ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، بولاق، ۱۲۸۵ ق.
(۱۲) امین، محسن، اعیان الشیعة، به کوشش حسن امین، بیروت، ۱۴۰۳ ق/۱۹۸۳ م.
(۱۳) بخاری، محمد بن اسماعیل، التاریخ الکبیر، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۰ ق/۱۹۷۰ م.
(۱۴) بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۴۰۰ ق/۱۹۷۹ م.
(۱۵) تستری، محمد تقی، قاموس الرجال، تهران، ۱۳۸۲ ق/ ۱۹۶۲ م.
(۱۶) خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ۱۳۴۹ ق.
(۱۷) خلیفة بن خیاط، تاریخ، به کوشش سهیل زکار، دمشق، ۱۹۶۷ م.
(۱۸) زرکلی، اعلام.
(۱۹) طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفة الرجل، به کوشش حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ ش.
(۲۰) قاضی، وداد، الکیسانیّة فی التاریخ و الأدب، بیروت، ۱۹۷۴ م.
(۲۱) کاظمی، عبدالنبی، تکملة الرجال، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، مطبعة الآداب.
(۲۲) مرزبانی، محمد بن عمران، اخبار شعراء الشیعة، ‌ تلخیص محسن امین، به کوشش محمد هادی امینی، نجف، ۱۳۸۸ق/۱۹۶۸ م.
(۲۳) یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ، بیروت، دار صادر.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. بخاری، محمد بن اسماعیل، التاریخ الکبیر،ج۳(۲)، ص۴۴۶، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۰ ق/۱۹۷۰ م.
۲. ابن تعزی بردی، النجوم، ج۱، ص۲۴۳.    
۳. ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، ج۱، ص۳۴۱، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ۱۹۶۰ م.    
۴. ابن حبان، محمد، کتاب الثقات، ج۳، ص۲۹۱، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۷ق/۱۹۷۷ م.
۵. ابواسحاق شیرازی، طبقات الفقها، ج۱، ص۵۳، به کوشش احسان عباس، بیرون، ۱۴۰۰ ق/۱۹۷۹م.
۶. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، ج۳، ص۸۲، حیدرآباد دکن، ۱۳۲۶ ق.
۷. یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ، ج۲، ص۲۱۳ ـ ۲۱۴، بیروت، دار صادر.
۸. ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، ص۳۴۱، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ۱۹۶۰ م.    
۹. ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۴، ص۱۶۹۶، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ۱۳۸۰ ق/۱۹۶۰ م.
۱۰. خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۱۹۸، قاهره، ۱۳۴۹ ق.
۱۱. خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۱۹۸، قاهره، ۱۳۴۹ ق.
۱۲. ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۴، ص۱۶۹۶، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ۱۳۸۰ ق/۱۹۶۰ م.
۱۳. ابن عدی جرجانی، عبدالله، الکامل فی ضعفاء الرجل، ج۵، ص۱۷۴۱، بیروت، ۱۴۰۵ ق/۱۹۸۵م.
۱۴. ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۲، ص۷۹۹، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ۱۳۸۰ ق/۱۹۶۰ م.
۱۵. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، ج۳، ص۸۲، حیدرآباد دکن، ۱۳۲۶ ق.
۱۶. کاظمی، عبدالنبی، تکملة الرجال، ج۲، ص۴، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، مطبعة الآداب.
۱۷. خلیفة بن خیاط، تاریخ، به کوشش سهیل زکار، ج۱، ص۳۳۰، دمشق، ۱۹۶۷ م.
۱۸. ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، ص۳۴۱، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ۱۹۶۰ م.    
۱۹. ابن کثیر، البدایة، ج۹، ص۱۹۹.
۲۰. طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرف‌ـة الرجل،ج۱، ص۹۵، به کوشش حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ ش.
۲۱. قاضی، وداد، الکیسانیّة فی التاریخ و الأدب، ج۱، ص۳۰۹ ـ ۳۱۱، بیروت، ۱۹۷۴ م.
۲۲. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۴، ص۹۲، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۴۰۰ ق/۱۹۷۹ م.
۲۳. ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۳، ص۱۶۷، بولاق، ۱۲۸۵ ق.
۲۴. ابن اثیر، الکامل، ج۴، ص۴۶ ۴۶۲.    
۲۵. ابن اثیر، الکامل، ج۴، ص۴۶۷ ۴۶۸.    
۲۶. ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، ج۱، ص۳۴۱، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ۱۹۶۰ م.    
۲۷. تستری، محمد تقی، قاموس الرجال، ج۵، ص۲۰۱ـ ۲۰۲، تهران، ۱۳۸۲ ق/ ۱۹۶۲ م.
۲۸. مرزبانی، محمد بن عمران، اخبار شعراء الشیعة، ‌ تلخیص محسن امین، ج۱، ص۲۵ـ ۲۷، به کوشش محمد هادی امینی، نجف، ۱۳۸۸ق/۱۹۶۸ م.
۲۹. ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۳، ص۱۶۷ـ ۱۶۹، بولاق، ۱۲۸۵ ق.
۳۰. امین، محسن، اعیان الشیعة، ج۷، ص۴۰۸، به کوشش حسن امین، بیروت، ۱۴۰۳ ق/۱۹۸۳ م.
۳۱. آقا بزرگ، الذریعة، ج۹ (۱)، ص۴۳
۳۲. آقابزرگ، الذریعة، ج۱، ص۳۱۷.
۳۳. زرکلی، اعلام، ج۳، ص۲۵۶.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «ابوطفیل»، ج۵، ص۲۲۹۳.    






جعبه ابزار