ابوطالب محمد بن علی مکی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



محمد بن علی بن عطیه (د ۳۸۶ ق/۹۹۶ م)، زاهد و عارفی است که در مکه پرورش یافته بود، لذا به مکی معروف شد. وی از مؤلفان مشهور صوفیه بوده است.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

محمد بن علی بن عطیه (د ۳۸۶ ق/۹۹۶ م)، زاهد و عارفی که در اصل از مردم جبل ایران بود و چون در مکه پرورش یافته بود، به مکی معروف شد.
[۱] تاریخ بغداد، خطیب، ج۳، ص۸۹.
[۳] ذهبی، سیر، ج۱۶، ص۳۶.

با آنکه ابو طالب از مؤلفان مشهور صوفیه بوده است و در دوره‌های بعد همواره به اقوال و روایات او استناد می‌کرده‌اند، آگاهی درباره زندگانی و احوال شخصی او بسیار اندک است و مؤلفان کتاب‌های طبقات و تراجم صوفیه، چون ابو نعیم اصفهانی، سلمی، قشیری، انصاری و عطار از او سخنی نگفته‌اند، اما از گستردگی و تنوع مطالب و موضوعاتی که در کتاب قوت القلوب او دیده می‌شود، چنین برمی آید که وی در اوایل عمر-و ظاهرا مدتی دراز-در علوم مرسوم زمان خود به تحصیل و تعلم مشغول بوده و خصوصا به استماع حدیث و روایت آن رغبت و توجه تمام داشته است. وی صحیح بخاری را نزد ابو زید استماع کرده و از عبدالله بن جعفر بن فارس اجازه روایت گرفته بود.
[۶] ذهبی، تاریخ، ص۱۲۷-۱۲۸.
و از کسانی چون ابوبکر آجری، علی بن احمد مصیصی، محمد بن عبدالحمید صنعانی و احمد ضحاک روایت می‌کرد و کسانی چون عبدالعزیز ازجی و محمد بن مظفر خیاط از او روایت کرده‌اند.
[۹] تاریخ بغداد، خطیب، ج۳، ص۸۹.
[۱۰] ابن جوزی، المنتظم، ج۷، ص۱۸۹.
[۱۱] ذهبی، تاریخ، ص۱۲۷.
[۱۲] ذهبی، سیر، ج۱۶، ص۳۶.


ریاضت‌ها

[ویرایش]

ابو طالب روزگاری به ریاضت‌های سخت عمر می‌گذرانده و گفته‌اند که سال‌ها خوراکش برگ و ریشه گیاهان صحرا بوده است، تا جایی که رنگ چهره‌اش دگرگون شده بود.
[۱۶] ذهبی، سیر، ج۱۶، ص۳۶.


نسبت ابوطالب در تصوف

[ویرایش]

نسبت ابو طالب در تصوف به دو واسطه از طریق ابو الحسن احمد و پدر او ابو عبدالله محمد بن سالم به سهل تستری (د ۲۸۳ ق/ ۸۹۶ م) می‌رسید.
[۱۸] جامی، ص۱۲۱.
وی با ابن جلاء نیز مصاحبت داشت و از او با عنوان شیخنا ابو بکر بن جلاء یاد می‌کند.
[۱۹] قوت القلوب، ج۲، ص۱۵۳.


رهبری مذهب سالمیه

[ویرایش]

بعد از وفات ابو الحسن ابن سالم در بصره در فاصله سال‌های ۳۵۰ تا ۳۶۰ ق/۹۶۱-۹۷۱ م ابو طالب به نشر آراء او پرداخت و زعامت مذهب سالمیه را بر عهده گرفت. وی نخست در بصره و سپس در بغداد به وعظ و تبلیغ مشغول شد و مردم بسیار در مجالس او گرد می‌آمدند، اما گه گاه در سخنان او نکات و تعبیراتی شنیده می‌شد که با عقاید رایج مردم سازگار نبود و مورد انکار و انتقاد متشرعان قرار می‌گرفت، چنانکه از او نقل کرده‌اند که می‌گفت: «لیس علی المخلوقین اضر من الخالق». از این رو به سخنان ناروا و بدعت آمیز متهم شد، مردم از او روی گردان شدند و ناگزیر تا پایان عمر دیگر مجلس نگفت.
[۲۱] تاریخ بغداد، خطیب، ج۳، ص۸۹.
[۲۲] ابن جوزی، المنتظم،ج۷، ص۱۸۹.
[۲۳] ابن خلکان، ج۴، ص۳۰۳.


وفات

[ویرایش]

وی در ۳۸۶ ق در بغداد درگذشت و در جانب شرقی مقبره مالکیه به خاک سپرده شد.
[۲۵] قوت القلوب، ج۲، ص۱۵۳.
[۲۶] تاریخ بغداد، خطیب، ج۳، ص۸۹.
[۲۸] ابن جوزی، المنتظم، ج۷، ص۱۹۰.


روش ابوطالب در تصوف

[ویرایش]

روش ابو طالب مکی در تصوف، چنانکه اشاره شد، بر مجاهدت و ریاضت نفس و بر زهد و ترک و تجرد مبتنی بوده است. وی جوع و سهر و صمت و خلوت را اساس سلوک می‌دانسته
[۳۰] قوت القلوب، ج۴، ص۱۹۴-۲۰۵.
و ظاهرا در مواردی در این روش از حد اعتدال بیرون می‌رفته است.
[۳۱] ابن جوزی، تلبیس، ص۲۱۰.
[۳۴] ذهبی، سیر، ج۱۶، ص۳۶.
اما از سوی دیگر در برخی موارد وسعت نظر و سماحت و اعتدال از خود نشان داده است، چنانکه بر خلاف استاد خود ابن سالم -که بایزید بسطامی را به سبب شطح معروف او تکفیر کرده بود
[۳۵] سراج، ص۳۹۰-۳۹۵.
بایزید را از موحدان می‌داند
[۳۶] قوت القلوب، ج۲، ص۱۴۸.
و نام او را در کنار نام عارفان بزرگی چون ابراهیم ادهم، شقیق بلخی و سهل تستری می‌آورد و بر خلاف بسیاری از زهاد زمان خود سماع را، اگر از روی لهو و برای لذت نفسانی نباشد، حلال می‌داند
[۳۷] قوت القلوب، ۲، ص۱۲۱-۱۲۲.
و می‌گوید: «هر که سماع را منکر آید، هفتاد صدیق را منکر شده باشد».
[۳۸] باخرزی، ج۲، ص۲۲۷.
[۳۹] سهروردی، ص۱۸۴.

ابو طالب از نمایندگان برجسته مکتب سالمیه به شمار می‌رود و بسیاری از آراء این مکتب از طریق او به صوفیه دوره‌های بعد و کسانی چون محمد غزالی، ابن برجان، ابو الحسن شاذلی و ابن عربی انتقال یافته است.
[۴۰] ماسینیون، ص۳۰۰-۲۹۷.
[۴۱] ابن عطاء الله، ص۱۷۹-۱۸۰.
[۴۲] غزالی، ص۱۳۷.
[۴۳] ابن تیمیه، ج۱، ص۸۴.


احتمال معتزلی بودن ابوطالب

[ویرایش]

ابن حجر عسقلانی گوید که ابن ندیم، ابو طالب مکی را در شمار مصنفان معتزله آورده است و در بعضی از نسخه‌های کتاب الفهرست نیز از شخصی به نام محمد بن علی مکی از مصنفان معتزله یاد شده است.
[۴۵] ابن ندیم، ص۲۲۰.
ولی این شخص ابو طالب مکی نیست، زیرا اولا این قول از ابو القاسم بلخی نقل شده است که در ۳۰۹ ق درگذشته
[۴۶] ابن ندیم، ص۲۲۰.
و در این زمان ابو طالب مکی یا به دنیا نیامده بوده، یا بسیار کم سال بوده است؛ ثانیا گرچه ابو طالب مکی در برخی از مسائل کلامی، چون موضوع ذات و صفات و یگانه بودن آن دو، نظری نزدیک یا مشابه آراء معتزله دارد
[۴۷] ابویعلی، ص۲۱۷.
[۴۸] صدر الدین، ص۷۴.
، اما در بیشتر موارد با آنان مخالف است.
[۴۹] قوت القلوب، ج۲، ص۲۷۱.
[۵۰] ابو یعلی، ص۱۷۵-۱۷۹.
وی در مسائل علمی و کلامی خود را پیرو حسن بصری دانسته، درباره او گوید: «و هو امامنا فی هذا العلم»
[۵۱] قوت الاقلوب، ج۱، ص۲۶۱.


تالیفات مهم

[ویرایش]


← قوت القلوب


قوت القلوب فی معاملة المحبوب مهم‌ترین اثری است که از ابو طالب بر جای مانده و از آغاز همواره از شهرت و اعتباری خاص برخوردار بوده است. گرچه بعضی از مؤلفان متشرع چون ابن جوزی
[۵۲] ابن جوزی، المنتظم، ج۷، ص۱۹۰.
و ابن تیمیه-که وی ابو طالب را بیش از سایر صوفیه به کتاب و سنت مقید می‌داند
[۵۴] ابن تیمیه،ج۵، ص۲۵۶.
-بر برخی از احادیث این کتاب خرده گرفته و آنها را بی اصل دانسته‌اند.
[۵۵] ابن کثیر، ج۱۱، ص۳۱۹.
و خطیب بغدادی نکات قوت القلوب را در باب صفات، ناشایست و ناروا شمرده است
[۵۷] تاریخ بغداد، خطیب، ج۳، ص۸۹.
تاریخ ، اما عین القضاة همدانی گوید که ابو طالب را در این علوم، کلامی است که پیش از آن کسی را نبوده
[۵۹] عین القضات، ص۲۶.
و از آغاز اسلام در این علم کتابی چون قوت القلوب تصنیف نشده است
[۶۰] عین القضات، ص۱۸.
[۶۱] جامی، ص۱۲۱.
از قول ابو الحسن شاذلی نقل کرده‌اند که «کتاب الاحیاء، یورثک العلم و کتاب القلوب یورثک النور» و نیز «علیکم بالقوت فانه قوت»
[۶۲] ابن عطاء الله، ص۱۷۹-۱۸۰.
و ابن عباد رندی این کتاب را از هر جهت بر دیگر کتب صوفیه مقدم می‌شمارد.
[۶۳] ابن عباد کوفی، ص۲۱-۲۲-۵۷-۵۸.

قوت القلوب در حیات فکری و روحی بسیاری از عرفای دوران‌های بعد، چون ابو حامد محمد غزالی، شهاب الدین سهروردی، ابو الحسن شاذلی و صوفیه طریقه شاذلیه، تاثیر کلی داشته و معمولا برای سالکان همچون کتاب راهنما و جامع احکام لوازم و شرایط سلوک به شمار می‌رفته است.
[۶۴] غزالی، ص۱۳۷.
[۶۵] مولوی، ص۱۱۷۲.
[۶۶] جندی، ص۱۶۶.
[۶۷] باخرزی، ۴۴-۹۲-۱۱۵-۱۸۳-۱۹۰.
ابو حامد غزالی در تالیف احیاء العلوم از طرح و شیوه تصنیف این کتاب پیروی کرده است و در هر دو کتاب بسیاری از آیات و احادیث و اخبار و نیز شماری از حکایات و روایاتی که در بیان مطالب به آنها استشهاد و استناد شده، مشابه است. ابو طالب در قوت القلوب بسیاری از آراء مکتب سالمیه را با بسط و تفصیل تمام باز گفته و در این کار جانب اعتدال را به نوعی مراعات کرده است که عرفای دوره‌های بعد در بیان مقاصد خود بدان نظر داشته و از آن بهره گرفته‌اند، چنانکه ابن عربی در بیان فرق میان مشیت و اراده حق
[۶۸] فصوص الحکم، ص۱۶۵.
[۶۹] عفیفی، ص۲۲۷-۲۷۶-۲۷۷.
و عدم تکرار تجلیات
[۷۰] فتوحات، ج۳، ص۱۷۲.
[۷۱] فتوحات، ج۴، ص۱۹۰-۱۹۱.
در واقع نظر سالمیه را باز می‌گوید.
قوت القلوب را می‌توان روشن‌ترین و کامل‌ترین بیان تصوف زاهدانه سده‌های اولیه و از نخستین کوشش‌های جامع و منظم در تطبیق و سازگار کردن آداب و آراء صوفیه با موازین شریعت به شمار آورد.
تاریخ تالیف این کتاب به درستی معلوم نیست، ولی چون در آن ابو الحسن بن سالم را چون درگذشتگان با عبارت رحمه الله یاد می‌کند،
[۷۲] قوت القلوب، ج۲، ص۱۵۲-۱۵۳-۲۹۴.
می‌توان گفت که زمان نگارش آن بعد از ۳۶۰ ق بوده است. قوت القلوب در تالیف چند کتاب مهم در عرفان و اخلاق تاثیر کلی داشته و چندین تهذیب و تلخیص نیز از آن صورت گرفته است. این کتاب تاکنون دو بار به چاپ رسیده است: بار اول در مصر (۱۳۱۰ ق) در دو مجلد که در حواشی آن، دو کتاب سراج القلوب و علاج الذنوب علی معیری فنانی و حیاة القلوب فی کیفیة الوصل الی المحبوب عماد الدین اموی نیز چاپ شده است؛ بار دوم نیز در مصر۱۳۸۱ ق/۱۹۶۱ م در دو مجلد.

← علم القلوب


علم القلوب، کتابی است که به ابو طالب مکی منسوب است و تا کنون دو نسخه از آن شناخته شده است: یکی در دار الکتب مصر و دیگری در اسکوریال این کتاب در ۱۳۸۴ ق/۱۹۶۴ م از روی نسخه دار الکتب با مقدمه‌ای کوتاه در معرفی کتاب و خاتمه‌ای در اثبات صحت انتساب آن به ابو طالب مکی به قلم مصحح طبع شده است. اینکه علم القلوب را در این نسخه‌ها به ابو طالب مکی نسبت داده‌اند، از آن روست که در سراسر آن نقل اقوال مکی و استشهاد به سخنان او بیش از گفته‌های سایر بزرگان صوفیه است؛ لیکن از جهات دیگر قبول این انتساب بسیار دشوار به نظر می‌رسد، زیرا اولا در هیچ یک از منابع قدیم در ذکر احوال و آثار مکی، از این کتاب نامی دیده نمی‌شود؛ ثانیا در مقایسه آن با مطالب قوت القلوب، اختلافات اساسی میان آن دو موجود است:

← اختلافات علم القلوب و قوت القلوب


۱. در علم القلوب به هیچ یک از آراء خاص سالمیه اشاره‌ای نیست و ذکری از ابو عبدالله و ابو الحسن بن سالم در آن نیامده است.
۲. ابو طالب در قوت القلوب از سهل بن عبدالله تستری با تکریم و به عنوان «عالمنا» یاد می‌کند
[۷۳] قوت القلوب، ج۱، ص۲۴۷-۲۶۲.
، در حالی که در علم القلوب، تنها به صورت «سهل بن عبدالله» یا «سهل»، یا «ابو محمد سهل بن عبدالله» به نام او اشاره می‌رود.
[۷۴] علم القلوب، ص۶۵-۸۱.

۳. در قوت القلوب هیچ گونه ذکری از حسین بن منصور حلاج دیده نمی‌شود، در حالی که در علم القلوب چندین بار به اقوال و آراء او استشهاد شده است.
[۷۵] علم القلوب، ص۳۴-۷۳.
علاوه بر اینها، در این کتاب در چند مورد از قوت القلوب به گونه‌ای سخن رفته است که از آن آشکارا برمی آید که مؤلف شخص دیگری است
[۷۶] قوت القلوب، ص۴۴-۸۰.
؛ ولی به هر حال شک نیست که این کتاب از تالیفات صوفیانه سده چهارم است (زیرا نام هیچ یک از بزرگان سده‌های بعد در آن به نظر نمی‌رسد) و مؤلف در بسیاری از موارد گفته‌های ابو طالب مکی را در کتاب خود نقل کرده است.

← المجمل المختصر


ابو طالب مکی ظاهرا کتابی به نام المجمل المختصر نیز داشته
[۷۷] ابو طالب، ج۱، ص۲۸۰.
که امروز اثری از آن موجود نیست و گفته‌اند که وی «اربعین» ی هم متضمن ۴۰ حدیث برای خود ترتیب داده بود.

منابع مقاله

[ویرایش]

ابن تیمیه، احمد، مجموعة الرسائل و المسائل، بیروت، ۱۴۰۳ ق/۱۹۸۳ م
ابن جوزی، عبد الرحمن بن علی، تلبیس ابلیس، بیروت، ۱۳۶۸ ق
همو، المنتظم، حیدرآباد دکن، ۱۳۵۸ ق
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، بیروت، ۱۴۰۶ ق ۱۹۸۶ م
ابن خلکان، وفیات
ابن عباد رندی، محمد بن ابراهیم، الرسائل الصغری، به کوشش ب. ع. نویا یسوعی، بیروت، ۱۹۵۷ م
ابن عربی، محمد بن علی، الفتوحات المکیة، به کوشش عثمان یحیی، قاهره، ۱۴۰۵ ق/۱۹۸۵ م
همو، فصوص الحکم، به کوشش ابو العلاء عفیفی، بیروت، ۱۴۰۰ ق/۱۹۸۰ م
ابن عطاء الله، احمد بن محمد، لطائف المنن، به کوشش عبد الحلیم محمود، قاهره، ۱۹۷۴ م
ابن کثیر، البدایة
ابن ندیم، الفهرست
احمد عطا، مقدمه بر علم القلوب، قاهره، ۱۳۸۴ ق/۱۹۶۴ م
ابو طالب مکی، محمد بن علی، قوت القلوب، قاهره، ۱۳۸۱ ق/۱۹۶۱ م
ابو یعلی، محمد بن حسین، المعتمد فی اصول الدین، به کوشش ودیع زیدان حداد، بیروت، ۱۹۸۶ م
باخرزی، یحیی، اوراد الاحباب و فصوص الآداب، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۴۵ ش
جامی، عبد الرحمن بن احمد، نفحات الانس، به کوشش مهدی توحیدی پور، تهران، ۱۳۳۶ ش
جندی، مؤید الدین، نفحة الروح و تحفة الفتوح، به کوشش نجیب مایل هروی، تهران، ۱۴۰۳ ق/۱۳۶۲ ش
خدیویه، فهرست؛ خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ۱۳۴۹ ق
ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، به کوشش عمر عبد السلام تدمری، بیروت، ۱۴۰۹ ق/۱۹۸۸ م
همو، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ۱۴۰۴ ق/۱۹۸۴ م
همو، العبر
به کوشش ابو هاجر محمد سعید بن بسیونی زغلول، بیروت، ۱۴۰۵ ق/۱۹۸۵ م
سراج طوسی، عبدالله بن علی، اللمع فی التصوف، به کوشش نیکلسون، لیدن، ۱۹۱۴ م
سهروردی، عبد القاهر بن عبدالله، عوارف المعارف، بیروت، ۱۹۶۶ م
سمعانی، عبد الکریم بن محمد، الانساب، حیدرآباد دکن، ۱۴۰۱ ق/۱۹۸۱ م
صدر الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، المبدا و المعاد، به کوشش جلال الدین آشتیانی، تهران، ۱۳۵۴ ش
عفیفی، ابو العلاء، تعلیقات بر فصوص الحکم (نک: هم، ابن عربی)
علم القلوب، منسوب به ابو طالب مکی (نک: هم، احمد عطا)
عین القضاة همدانی، رسالة شکوی الغریب، به کوشش عفیف عسیران، ۱۳۸۲ ق/۱۹۶۲ م
غزالی، محمد، المنقذ من الضلال، به کوشش عبد الحلیم محمود، ۱۳۹۴ ق/۱۹۷۴ م
مولوی، جلال الدین محمد، مثنوی معنوی، به کوشش نیکلسون، تهران، ۱۳۳۶ ش
(به نقل از دائرة المعارف بزرگ اسلامی)

عناوین مرتبط

[ویرایش]

قوت القلوب (کتاب)

پانویس

[ویرایش]
 
۱. تاریخ بغداد، خطیب، ج۳، ص۸۹.
۲. ابن خلکان، ج۴، ص۳۰۳.    
۳. ذهبی، سیر، ج۱۶، ص۳۶.
۴. تاریخ بغداد، خطیب، ج۳، ص۳۰۳.    
۵. ذهبی، سیر، ج۱۶، ص۵۳۶.    
۶. ذهبی، تاریخ، ص۱۲۷-۱۲۸.
۷. ذهبی، سیر، ج۱۶، ص۵۳۷.    
۸. ابن حجر، ج۵، ص۳۰۰.    
۹. تاریخ بغداد، خطیب، ج۳، ص۸۹.
۱۰. ابن جوزی، المنتظم، ج۷، ص۱۸۹.
۱۱. ذهبی، تاریخ، ص۱۲۷.
۱۲. ذهبی، سیر، ج۱۶، ص۳۶.
۱۳. تاریخ بغداد، خطیب، ج۳، ص۳۰۳.    
۱۴. ذهبی، سیر، ج۱۶، ص۵۳۶.    
۱۵. ابن خلکان، ج۴، ص۳۰۳.    
۱۶. ذهبی، سیر، ج۱۶، ص۳۶.
۱۷. ذهبی، سیر، ج۱۶، ص۵۳۷.    
۱۸. جامی، ص۱۲۱.
۱۹. قوت القلوب، ج۲، ص۱۵۳.
۲۰. ذهبی، العبر، ج۲، ص۱۰۹.    
۲۱. تاریخ بغداد، خطیب، ج۳، ص۸۹.
۲۲. ابن جوزی، المنتظم،ج۷، ص۱۸۹.
۲۳. ابن خلکان، ج۴، ص۳۰۳.
۲۴. تاریخ بغداد، خطیب، ج۳، ص۳۰۳.    
۲۵. قوت القلوب، ج۲، ص۱۵۳.
۲۶. تاریخ بغداد، خطیب، ج۳، ص۸۹.
۲۷. سمعانی، ج۱۲، ص۴۱۷.    
۲۸. ابن جوزی، المنتظم، ج۷، ص۱۹۰.
۲۹. تاریخ بغداد، خطیب، ج۳، ص۳۰۳.    
۳۰. قوت القلوب، ج۴، ص۱۹۴-۲۰۵.
۳۱. ابن جوزی، تلبیس، ص۲۱۰.
۳۲. ابن خلکان، ج۴، ص۳۰۳.    
۳۳. ذهبی، العبر، ج۲، ص۱۰۹.    
۳۴. ذهبی، سیر، ج۱۶، ص۳۶.
۳۵. سراج، ص۳۹۰-۳۹۵.
۳۶. قوت القلوب، ج۲، ص۱۴۸.
۳۷. قوت القلوب، ۲، ص۱۲۱-۱۲۲.
۳۸. باخرزی، ج۲، ص۲۲۷.
۳۹. سهروردی، ص۱۸۴.
۴۰. ماسینیون، ص۳۰۰-۲۹۷.
۴۱. ابن عطاء الله، ص۱۷۹-۱۸۰.
۴۲. غزالی، ص۱۳۷.
۴۳. ابن تیمیه، ج۱، ص۸۴.
۴۴. ابن حجر، ج۵، ص۳۰۰.    
۴۵. ابن ندیم، ص۲۲۰.
۴۶. ابن ندیم، ص۲۲۰.
۴۷. ابویعلی، ص۲۱۷.
۴۸. صدر الدین، ص۷۴.
۴۹. قوت القلوب، ج۲، ص۲۷۱.
۵۰. ابو یعلی، ص۱۷۵-۱۷۹.
۵۱. قوت الاقلوب، ج۱، ص۲۶۱.
۵۲. ابن جوزی، المنتظم، ج۷، ص۱۹۰.
۵۳. ابن جوزی، المنتظم، ج۱۴، ص۳۸۵.    
۵۴. ابن تیمیه،ج۵، ص۲۵۶.
۵۵. ابن کثیر، ج۱۱، ص۳۱۹.
۵۶. ابن کثیر، ج۱۱، ص۳۶۶.    
۵۷. تاریخ بغداد، خطیب، ج۳، ص۸۹.
۵۸. بغداد، خطیب، ج۳، ص۳۰۳.    
۵۹. عین القضات، ص۲۶.
۶۰. عین القضات، ص۱۸.
۶۱. جامی، ص۱۲۱.
۶۲. ابن عطاء الله، ص۱۷۹-۱۸۰.
۶۳. ابن عباد کوفی، ص۲۱-۲۲-۵۷-۵۸.
۶۴. غزالی، ص۱۳۷.
۶۵. مولوی، ص۱۱۷۲.
۶۶. جندی، ص۱۶۶.
۶۷. باخرزی، ۴۴-۹۲-۱۱۵-۱۸۳-۱۹۰.
۶۸. فصوص الحکم، ص۱۶۵.
۶۹. عفیفی، ص۲۲۷-۲۷۶-۲۷۷.
۷۰. فتوحات، ج۳، ص۱۷۲.
۷۱. فتوحات، ج۴، ص۱۹۰-۱۹۱.
۷۲. قوت القلوب، ج۲، ص۱۵۲-۱۵۳-۲۹۴.
۷۳. قوت القلوب، ج۱، ص۲۴۷-۲۶۲.
۷۴. علم القلوب، ص۶۵-۸۱.
۷۵. علم القلوب، ص۳۴-۷۳.
۷۶. قوت القلوب، ص۴۴-۸۰.
۷۷. ابو طالب، ج۱، ص۲۸۰.
۷۸. ذهبی، سیر، ج۱۶، ص۵۳۷.    
۷۹. ابن حجر، ج۵، ص۳۰۰.    


منبع

[ویرایش]

نرم افزارعرفان، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.



جعبه ابزار