ابوبکره نفیع بن مسروح

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



َبوبَکْره، نُفَیع بن مسروح (د ۵۲ق/۶۷۲م)، صحابی و یکی از موالی پیامبر (ص) بود.


پیشینه

[ویرایش]

مادر نفیع سمیه نام داشت که به روایت ابن‌قتیبه
[۱] ابن‌قتیبه، عبداللـه بن مسلم، المعارف، ج۱، ص۲۸۸، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ۱۹۶۰م.
اهل زَندوَرْد (نزدیک واسط) بود. کسری پادشاه ایران او را به ابوالخیر ملک یمن بخشید. چون ملک بیمار شد و حارث بن کَلدۀ ثقفی، طبیب عرب، او را درمان کرد، سمیه را به حارث بن کَلدۀ بخشید، اما مأخذی دیگر که مؤید این مطلب باشد، یا کسری و ابوالخیر را به ما بشناساند، در دست نیست. نیز آورده‌اند که سمیه را در زندورد، اَمَنْج می‌نامیدند. او را ابوعبداللـه بن کوّاء یَشکُری ربود و سمیه نامید و مدتی با او بود تا حارث بن کلده بیماری او را درمان کرد و وی سمیه را به حارث بخشید. براساس روایتی دیگر سمیه پیش از رسیدن به حارث کنیز یکی از دهاقین اُبُلّه بوده است.
[۲] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۸۹، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ۱۹۵۹م.


نسب

[ویرایش]

دربارۀ نسب نفیع نوشته‌اند که سمیه در خانۀ حارث، در طائف ، نخستین نافع و سپس نفیع را به دنیا آورد. نفیع چون سیاه بود، حارث گفت: این فرزند من نیست، زیرا در میان پدران من کسی سیاه نبوده است؛ پس نفیع به مسروح، غلام حارث، منسوب گردید.
[۳] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۸۹، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ۱۹۵۹م.
از خود ابوبکره نیز نقل کرده‌اند که گفت: من نفیع مولای رسول الله (ص) هستم و اگر ابا دارند از آن‌که مرا جز با نسب بخوانند، من نفیع بن مسروح هستم،
[۴] ابن‌عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، ج۴، ص۱۶۱۴-۱۴۱۵، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، مکتبه نهضه مصر.
و نیز آورده‌اند که چون کاتب در وصیت‌نامۀ ابوبکره او را صاحب رسول‌اللـه نوشت، ابوبکره گفت: آن را بزدای و بنویس: نفیع حبشی مولای رسول‌اللـه (ص)
[۵] ذهبی، محمد بن احمد، تذهیب التهذیب، ج۴، ص۱۹۵، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.
و به دخترش هنگام مرگ وصیت کرد که در عزای او به نام ابن‌مسروح حبشی ندبه کند.
[۶] ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۱۶، بیروت، دار صادر.
سخن ابن‌قتیبه که حاکی از عقیم بودن حارث بن کلده است،
[۷] ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۱۶، بیروت، دار صادر.
نیز این روایات را تأیید می‌کند.

علت شهرت ابوبکره

[ویرایش]

در ۸ق/۶۲۹م که مسلمانان طائف را محاصره کردند، پیامبر فرمود: هر بنده‌ای که از دژ به سوی ما فرود آید، آزاد است. نفیع در شمار کسانی بود که از دژ فرود آمدند و چون وی به وسیلۀ بَکْره یا بَکَره (قرقره، چرخ) از دیوار دژ فرود آمد، به ابوبکره شهرت یافت.
[۸] واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۲، ص۹۳۱، به کوشش مارسدن جونز، لندن، ۱۹۶۶م.
[۹] ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۱۵۸-۱۵۹، بیروت، دار صادر.
[۱۰] ابن‌عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، ج۴، ص۱۶۱۵، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، مکتبه نهضه مصر.
[۱۱] ابن‌خلکان، وفیات، ج۶، ص۳۶۳.
اما از انساب بلاذری
[۱۲] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۹۰، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ۱۹۵۹م.
بر می‌آید که او در طائف هم به ابوبکره شهرت داشته و این به سبب علاقۀ او به بکره (شتر بچه) بوده است. هنگامی که بنی ثقیف اسلام آوردند و خواستار بازگرفتن بندگان خویش شدند، پیامبر فرمود: اینان آزادشدگان خدا و آزادشدگان رسول خدایند.
[۱۳] ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۱۵، بیروت، دار صادر.
ابوبکره ۱۸ سال داشت که اسلام آورد
[۱۴] ابن‌حبان، محمد، مشاهیر علماء الامصار، ج۱، ص۳۸، به کوشش فلایشهمر، قاهره، ۱۳۷۹ق/۱۹۵۹م.
و پیامبر هزینۀ معاش او را به عهدۀ عمرو بن سعید بن عاص گذاشت.
[۱۵] واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۲، ص۹۳۲، به کوشش مارسدن جونز، لندن، ۱۹۶۶م.


وضعیت سیاسی

[ویرایش]

ابوبکره و برادرانش در فتح بصره شرکت داشتند
[۱۶] ابن‌قتیبه، عبداللـه بن مسلم، المعارف، ج۱، ص۱۸۷، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ۱۹۶۰م.
[۱۷] یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۶۳۸.
و نیز وی در ۱۴ق/۶۳۶م در فتح ابله حضور داشت.
[۱۸] طبری، تاریخ، ج۳، ص۵۳۵.
[۱۹] یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۶۳۹.
وی پس از فتح بصره مقیم آن‌جا شد و گفته‌اند که او نخستین کسی بود که در بصره درخت خرما کاشت و فرزندش عبدالرحمن نیز نخستین مولود در آن شهر بود.
[۲۰] ابن‌فقیه، احمد بن محمد، مختصر کتاب البلدان، ج۱، ص۱۸۸، لیدن، ۱۳۰۲ق.
[۲۱] یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۶۴۰-۶۴۱.
از حسن بصری نقل کرده‌اند که از میان صحابه ، افضل از عمران بن حصین و ابوبکره کسی در بصره اقامت نکرده است.
[۲۲] ابن‌عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، ج۴، ص۱۶۱۵، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، مکتبه نهضه مصر.
ابوبکره در ۲۰ق/۶۴۱م از جانب خلیفۀ دوم عامل بحرین به دنیا آمد.
[۲۳] ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۶۲، بیروت، دار صادر.
وی از کسانی بود که در جنگ جمل و صفین شرکت نکرد
[۲۴] خزرجی، احمد بن عبداللـه، خلاصه تذهیب الکمال، ج۳، ص۹۹، به کوشش محمود عبدالوهاب فاید، قاهره، مکتبه القاهره.
و هنگامی که علی (ع) پس از جنگ جمل وارد بصره شد و عبدالرحمن بن ابی‌بکره همراهِ امان یافتگان برای بیعت نزد وی آمد، علی (ع) از وضع و حال پدر او پرسید. عبدالرحمن سوگند یاد کرد که پدرش بیمار است و از علاقۀ پدر نسبت به آن حضرت یاد کرد. علی (ع) به دیدار ابوبکره رفت و فرمود: نشستی و منتظر نتیجه ماندی؟ ابوبکره دست بر سینه نهاد و گفت: دردی آشکار دارم. علی (ع) عذر او را پذیرفت و ولایت بصره را به او پیشنهاد کرد. ابوبکره عذر خواست، ولی پذیرفت مشاور حاکمی باشد که حضرت تعیین می‌کند. علی (ع) ابن‌عباس را بر بصره گماشت و فرمان داد که با ابوبکره مشورت کند و سخن او را بشنود و خراج و بیت‌المال را نیز به زیاد بن عبید، برادر مادری ابوبکره، سپرد. از ۱۳۲ حدیثی که از ابوبکره روایت شده، پنج حدیث منفرد در صحیح بخاری و یک حدیث منفرد در صحیح مسلم آمده است.
[۲۶] مقدسی، عبدالغنی بن عبدالواحد، الکمال فی معرفة الرجال، ج۱، ص۱۶۹، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.


سخت گیر بودن در مسائل شرعی

[ویرایش]

ابوبکره در امر به معروف و نهی از منکر با خلفا و امرا رفتاری صریح و حتی خشن داشته است، فرزندش از او روایت کرده است که گفت: از روزگاری بیم دارم که نتوانم امر به معروف و نهی از منکر کنم.
[۲۷] ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینه دمشق، ج۱۲، ص۸۷، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.
پای‌بندی او به مسائل شرعی و صراحت و صداقت او باعث شد که دست کم دوبار مورد ضرب و شتم قرار گیرد. بیان برخوردهای او با رجال عهد خویش تصویری گویا از اخلاق و رفتار او به دست می‌دهد و درواقع آنچه از ابوبکره در مآخذ تاریخی به جا مانده، مربوط به همین برخوردهاست:
بار اوّل در ۱۷ق/۶۳۵م به فرمان خلیفۀ دوم تازیانه خورد. سببش آن بود که مغیره بن شعبه، والی بصره با زنی به نام ام‌جمیل پیوند نامشروع داشت. ابوبکره از رفت و آمد مغیره به خانۀ ام‌جمیل با خبر شد و هنگامی که مغیره در آن‌جا بود، نافع، زیاد و شبل را به آن‌جا رهنمون گشت، و آنان مغیره و ام‌جمیل را در وضعی قبیح دیدند. چون خبر فسق مغیره به خلیفه رسید، شاهدان را فرا خواند. سه شاهد به تمام و کمال بر زنای مغیره گواهی دادند. شاهد چهارم، زیاد بن عبید، هرچند بر قبایح عمل او شهادت داد، اما شهادتش ناقص تلقی شد و خلیفه فرمان داد که سه شاهد را به جرم قذف تازیانه زدند و از آنان خواست تا از شهادت خویش توبه کنند. شبل و نافع توبه کردند، ولی ابوبکره توبه نکرد و بار دیگر بر زناکاری مغیره شهادت داد. خلیفه خواست تا ابوبکره را دوباره تازیانه زند، اما علی (ع) فرمود که اگر ابوبکره را به سبب این شهادت تازیانه زنند، چهار شهادت کامل خواهد شد و در آن صورت مغیره باید سنگسار شود. پس خلیفه از او درگذشت.
[۲۸] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۹۰-۴۹۲، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ۱۹۵۹م.
بیشتر منابعی که از ابوبکره یاد کرده‌اند، این ماجرا را با ذکر دقایق آن شرح داده‌اند و گفته‌اند: بدن ابوبکره بر اثر ۸۰ تازیانه چنان آزرده شد که گوسفندی را کشتند و پوستش را بر تن او پوشاندند تا جراحات او التیام یابد.
[۲۹] ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینه دمشق، ج۱۲، ص۸۸، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.
[۳۰] ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۳، ص۸، به کوشش محمدنعیم عرقسوسی و مأمون صاغرجی، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م.
[۳۱] ابن‌خلکان، وفیات، ج۶، ص۳۶۴-۳۶۶.

بار دیگر هنگامی بود که بُسر بن ابی اَرطاه از جانب معاویه والی بصره شده بود و بر بالای منبر بر علی (ع) ناسزا می‌گفت. ابوبکره که در آن‌جا حاضر بود، سخنان بسر را تکذیب کرد و او را دروغ‌زن خواند. پس بسر فرمان داد چندان ابوبکره را زدند که بی‌هوش شد
[۳۲] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۹۲، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ۱۹۵۹م.
و به قولی فرمان داد تا خفه‌اش کنند، ولی اولؤلؤۀ ضبّی خویشتن را در میان افکند و مانع شد. چون فرزندانش در این کار بر او خرده گرفتند، گفت: تکذیب بسر نه به قصد حمایت علی (ع)، بلکه برای آن بود که سخنانی به ناحق می‌گفت که هیچ‌یک موافق شأن علی (ع) نبود.
[۳۴] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۹۲، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ۱۹۵۹م.

ابوبکره همچنین با فرمان خلیفۀ دوم در مورد مشاطرۀ اموال عمال (ستاندن نیمی از آن برای بیت‌المال) مخالفت کرد و خلیفه را گفت که اگر این اموال از آن خداست، پس چرا همه را نمی‌ستانی و اگر از آن ماست ترا حقی در آن نیست، اما عمر پاسخ سختی به او داد.
[۳۵] یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ، ج۲، ص۱۵۷، بیروت، ۱۳۷۹ق/۱۹۶۰م.
نیز گفته‌اند که در روزگار سَمُره بن جُندَب (یکی از شرطه‌های زیاد) مردی خراسانی به بصره آمد و زکات خویش بداد و سند گرفت و وارد مسجد شد و به نماز پرداخت، اما او را به دستور سمره و به اتهام خارجی بودن در مسجد گردن زدند. ابوبکره که آن حالت بدید خطاب به والی گفت: قَدْ اَفْلَحَ مَنْ تَزَکّی وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّی.
[۳۶] طبری، تاریخ، ج۵، ص۲۹۲.
[۳۷] ابن‌ابی الحدید، عبدالحمید بن هبةاللـه، شرح نهج‌البلاغه، ج۴، ص۷۷، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۷۸-۱۳۸۳ق/۱۹۵۹-۱۹۶۴م.


آزرده خاطر بودن از زیاد بن عبید

[ویرایش]

ابوبکره از برادر مادری خویش، زیاد بن عبید، سخت آزرده خاطر بود و هنگامی که شهادت زیاد باعث نجات مغیره و تازیانه خوردن ابوبکره گردید، سوگند یاد کرد که تا زنده است با زیاد سخن نگوید و چنان کرد،
[۳۸] ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۱۶، بیروت، دار صادر.
اما بیش‌تر رنجش او از آن بود که زیاد خود را به معاویه و ابوسفیان بسته بود. ابوبکره این ادعا را نمی‌پذیرفت و می‌گفت که زیاد فرزند عبید (بندۀ رومی صفیّه، دختر عبید بن اسید ثقفی) است و ابوسفیان سمیه را هرگز، چه شب و چه روز، ندیده بوده است.
[۳۹] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۹۳، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ۱۹۵۹م.
هنگامی که زیاد آهنگ حج داشت، ابوبکره فرزند زیاد را مخاطب ساخت و چنان‌که پدرش می‌شنید، گفت: پدر کودن تو در اسلام سه کار زشت مرتکب شد: نخست شهادت در باب مغیره، در حالی که خدا می‌داند که آنچه را ما دیدیم، او هم دید؛ دوم، نفی فرزندی عبید و انتساب به ابوسفیان و سوم این‌که اکنون ارادۀ حج دارد و ام‌حبیبه، دختر ابوسفیان و همسر پیامبر (ص) در آنجاست. اگر چون برادری که به دیدار خواهرش می‌رود، به دیدار ام‌حبیبه رود و او اجازۀ دیدار دهد، این دیدار مصیبتی بزرگ برای رسول اللـه (ص) خواهد بود و اگر خویشتن را از او بپوشاند، خود محبتی بزرگ بر ضد او خواهد بود. چون ابوبکره سخن خویش تمام کرد، زیاد گفت: تو در هر حال نصیحت خویش دریغ نداشتی. پس آن سال به حج نرفت.
[۴۰] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۹۳-۴۹۴، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ۱۹۵۹م.
ابوبکره در بستر بیماری بود که انس بن مالک برای آشتی دادن او با زیاد به بالین او آمد و در ضمن گفت و گو با او یادآور شد که چگونه زیاد فرزندان ابوبکره را جاه و مقام بخشیده است! ابوبکره گفت: مگر جز آن‌که آنان را به آتش دراندازد، کاری دیگر نیز کرده است؟ و چون انس در جواب گفت که زیاد مجتهد است، ابوبکره گفت: خوارج حَروراء هم خود را مجتهد می‌دانستند،
[۴۱] ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۳، ص۹، به کوشش محمدنعیم عرقسوسی و مأمون صاغرجی، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م.
حتی وصیت کرد که زیاد نباید بر جنازه او نماز بگزارد.
[۴۲] ابن‌عبدربه، احمد بن محمد، العقدالفرید، ج۵، ص۹، به کوشش احمد امین و دیگران، بیروت، ۱۴۰۲ق/۱۹۸۲م.
با این‌همه هنگامی که بسر بن ابی ارطاه در ۴۱ق/۶۶۱م والی بصره شد و فرزندان زیاد را به حبس افکند و آهنگ قتل آنان کرد، ابوبکره چنان شتابان برای رهاندن آنان از مرگ به دیدار معاویه تاخت که دو ستور در زیر پای او در راه بمردند.
[۴۳] طبری، تاریخ، ج۵، ص۱۶۷.


ارادت به اهل بیت

[ویرایش]

هنگامی که حکم بن ابی‌العاص ثقفی خبر وفات امام حسن (ع) را به مردم بصره اعلام کرد، مردم به شیون پرداختند. ابوبکره بر بستر بیماری صدای شیون را شنید و پرسید: چیست؟ همسرش میسۀ ثقفیه گفت: حسن بن علی درگذشت و خوب شد که مردم از او آسوده شدند. ابوبکره گفت: وای بر تو! او از دست مردم آسوده شد، مردم با رفتن او نیکی‌های بسیاری از کف دادند.
[۴۴] ابن‌ابی الحدید، عبدالحمید بن هبةاللـه، شرح نهج‌البلاغه، ج۱۶، ص۱۱، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۷۸-۱۳۸۳ق/۱۹۵۹-۱۹۶۴م.


وفات

[ویرایش]

ابوبکره در بصره درگذشت. برادر خوانده‌اش، ابوبَرزۀ اَسلمی، بر او نماز گزارد.
[۴۵] خلیفه بن خیاط، کتاب الطبقات، ج۱، ص۱۲۵، به کوشش سهیل زکّار، دمشق، ۱۹۶۶م.
تاریخ وفات او را ۵۱،
[۴۶] ابن‌عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، ج۴، ص۱۶۱۵، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، مکتبه نهضه مصر.
تا ۵۹ق هم نوشته‌اند.
[۴۷] ابن‌حبان، محمد، مشاهیر علماء الامصار، ج۱، ص۳۸، به کوشش فلایشهمر، قاهره، ۱۳۷۹ق/۱۹۵۹م.


راویان حدیث وی

[ویرایش]

وصیت نامۀ مختصر او در تهذیب الکمال مزّی
[۴۸] مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تهذیب الکمال، ج۱۹، ص۱۸۰، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.
و برخی منابع دیگر آمده است. کسانی چون ابراهیم بن عبدالرحمن بن عوف، احنف بن قیس، اشعث بن ثرملۀ بصری، حسن بن ابی الحسن بصری، ربعی بن حراش عطفانی، عبدالرحمن بن ابی‌بکره و ام عبدالرحمن همسر ابوبکره از ابوبکره حدیث روایت کرده‌اند.
[۴۹] ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینه دمشق، ج۱۲، ص۸۲، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.
[۵۰] مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تحفة الاشراف، ج۱، ص۳۵-۵۸، به کوشش عبدالصمد شرف‌الدین، بمبئی، ۱۳۹۷ق/۱۹۷۷م.


فرزندان ابوبکره

[ویرایش]

از ابوبکره ۴۰ فرزند ماند که از آن جمله هفت پسر دارای اعقاب و اولاد شدند: عبداللـه، عبیداللـه، عبدالرحمن، عبدالعزیز، مسلم، روّاد و عتبه.
[۵۱] ابن‌قتیبه، عبداللـه بن مسلم، المعارف، ج۱، ص۲۸۸، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ۱۹۶۰م.
فرزندان ابوبکره را عم آنان زیاد برکشید و امارت و ولایت بخشید و آنان نسب خویش را از ولاء رسول الله (ص) گسستند و به حارث بن کلدۀ ثقفی پیوستند تا آن‌که بار دیگر مهدی، خلیفه عباسی، آل ابی‌بکره را در زمرۀ موالی پیامبر درآورد.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن‌ابی الحدید، عبدالحمید بن هبةاللـه، شرح نهج‌البلاغه، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۷۸-۱۳۸۳ق/۱۹۵۹-۱۹۶۴م.
(۲) ابن‌اثیر، الکامل.
(۳) ابن‌حبان، محمد، مشاهیر علماء الامصار، به کوشش فلایشهمر، قاهره، ۱۳۷۹ق/۱۹۵۹م.
(۴) ابن‌خلکان، وفیات.
(۵) ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر.
(۶) ابن‌عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، مکتبه نهضه مصر.
(۷) ابن‌عبدربه، احمد بن محمد، العقدالفرید، به کوشش احمد امین و دیگران، بیروت، ۱۴۰۲ق/۱۹۸۲م.
(۸) ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینه دمشق، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.
(۹) ابن‌فقیه، احمد بن محمد، مختصر کتاب البلدان، لیدن، ۱۳۰۲ق.
(۱۰) ابن‌قتیبه، عبداللـه بن مسلم، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ۱۹۶۰م.
(۱۱) بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ۱۹۵۹م.
(۱۲) خزرجی، احمد بن عبداللـه، خلاصه تذهیب الکمال، به کوشش محمود عبدالوهاب فاید، قاهره، مکتبه القاهره.
(۱۳) خلیفه بن خیاط، کتاب الطبقات، به کوشش سهیل زکّار، دمشق، ۱۹۶۶م.
(۱۴) ذهبی، محمد بن احمد، تذهیب التهذیب، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.
(۱۵) ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش محمدنعیم عرقسوسی و مأمون صاغرجی، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م.
(۱۶) طبری، تاریخ.
(۱۷) مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تحفة الاشراف، به کوشش عبدالصمد شرف‌الدین، بمبئی، ۱۳۹۷ق/۱۹۷۷م.
(۱۸) مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تهذیب الکمال، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.
(۱۹) مقدسی، عبدالغنی بن عبدالواحد، الکمال فی معرفة الرجال، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.
(۲۰) واقدی، محمد بن عمر، المغازی، به کوشش مارسدن جونز، لندن، ۱۹۶۶م.
(۲۱) یاقوت حموی، معجم البلدان.
(۲۲) یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ، بیروت، ۱۳۷۹ق/۱۹۶۰م؛

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابن‌قتیبه، عبداللـه بن مسلم، المعارف، ج۱، ص۲۸۸، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ۱۹۶۰م.
۲. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۸۹، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ۱۹۵۹م.
۳. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۸۹، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ۱۹۵۹م.
۴. ابن‌عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، ج۴، ص۱۶۱۴-۱۴۱۵، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، مکتبه نهضه مصر.
۵. ذهبی، محمد بن احمد، تذهیب التهذیب، ج۴، ص۱۹۵، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.
۶. ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۱۶، بیروت، دار صادر.
۷. ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۱۶، بیروت، دار صادر.
۸. واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۲، ص۹۳۱، به کوشش مارسدن جونز، لندن، ۱۹۶۶م.
۹. ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۱۵۸-۱۵۹، بیروت، دار صادر.
۱۰. ابن‌عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، ج۴، ص۱۶۱۵، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، مکتبه نهضه مصر.
۱۱. ابن‌خلکان، وفیات، ج۶، ص۳۶۳.
۱۲. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۹۰، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ۱۹۵۹م.
۱۳. ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۱۵، بیروت، دار صادر.
۱۴. ابن‌حبان، محمد، مشاهیر علماء الامصار، ج۱، ص۳۸، به کوشش فلایشهمر، قاهره، ۱۳۷۹ق/۱۹۵۹م.
۱۵. واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۲، ص۹۳۲، به کوشش مارسدن جونز، لندن، ۱۹۶۶م.
۱۶. ابن‌قتیبه، عبداللـه بن مسلم، المعارف، ج۱، ص۱۸۷، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ۱۹۶۰م.
۱۷. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۶۳۸.
۱۸. طبری، تاریخ، ج۳، ص۵۳۵.
۱۹. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۶۳۹.
۲۰. ابن‌فقیه، احمد بن محمد، مختصر کتاب البلدان، ج۱، ص۱۸۸، لیدن، ۱۳۰۲ق.
۲۱. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۶۴۰-۶۴۱.
۲۲. ابن‌عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، ج۴، ص۱۶۱۵، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، مکتبه نهضه مصر.
۲۳. ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۶۲، بیروت، دار صادر.
۲۴. خزرجی، احمد بن عبداللـه، خلاصه تذهیب الکمال، ج۳، ص۹۹، به کوشش محمود عبدالوهاب فاید، قاهره، مکتبه القاهره.
۲۵. ابن‌اثیر، الکامل، ج۳، ص۲۵۶.    
۲۶. مقدسی، عبدالغنی بن عبدالواحد، الکمال فی معرفة الرجال، ج۱، ص۱۶۹، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.
۲۷. ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینه دمشق، ج۱۲، ص۸۷، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.
۲۸. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۹۰-۴۹۲، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ۱۹۵۹م.
۲۹. ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینه دمشق، ج۱۲، ص۸۸، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.
۳۰. ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۳، ص۸، به کوشش محمدنعیم عرقسوسی و مأمون صاغرجی، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م.
۳۱. ابن‌خلکان، وفیات، ج۶، ص۳۶۴-۳۶۶.
۳۲. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۹۲، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ۱۹۵۹م.
۳۳. ابن‌اثیر، الکامل، ج۳، ص۴۱۴.    
۳۴. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۹۲، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ۱۹۵۹م.
۳۵. یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ، ج۲، ص۱۵۷، بیروت، ۱۳۷۹ق/۱۹۶۰م.
۳۶. طبری، تاریخ، ج۵، ص۲۹۲.
۳۷. ابن‌ابی الحدید، عبدالحمید بن هبةاللـه، شرح نهج‌البلاغه، ج۴، ص۷۷، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۷۸-۱۳۸۳ق/۱۹۵۹-۱۹۶۴م.
۳۸. ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۱۶، بیروت، دار صادر.
۳۹. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۹۳، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ۱۹۵۹م.
۴۰. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۹۳-۴۹۴، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ۱۹۵۹م.
۴۱. ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۳، ص۹، به کوشش محمدنعیم عرقسوسی و مأمون صاغرجی، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م.
۴۲. ابن‌عبدربه، احمد بن محمد، العقدالفرید، ج۵، ص۹، به کوشش احمد امین و دیگران، بیروت، ۱۴۰۲ق/۱۹۸۲م.
۴۳. طبری، تاریخ، ج۵، ص۱۶۷.
۴۴. ابن‌ابی الحدید، عبدالحمید بن هبةاللـه، شرح نهج‌البلاغه، ج۱۶، ص۱۱، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۷۸-۱۳۸۳ق/۱۹۵۹-۱۹۶۴م.
۴۵. خلیفه بن خیاط، کتاب الطبقات، ج۱، ص۱۲۵، به کوشش سهیل زکّار، دمشق، ۱۹۶۶م.
۴۶. ابن‌عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، ج۴، ص۱۶۱۵، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، مکتبه نهضه مصر.
۴۷. ابن‌حبان، محمد، مشاهیر علماء الامصار، ج۱، ص۳۸، به کوشش فلایشهمر، قاهره، ۱۳۷۹ق/۱۹۵۹م.
۴۸. مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تهذیب الکمال، ج۱۹، ص۱۸۰، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.
۴۹. ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینه دمشق، ج۱۲، ص۸۲، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.
۵۰. مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تحفة الاشراف، ج۱، ص۳۵-۵۸، به کوشش عبدالصمد شرف‌الدین، بمبئی، ۱۳۹۷ق/۱۹۷۷م.
۵۱. ابن‌قتیبه، عبداللـه بن مسلم، المعارف، ج۱، ص۲۸۸، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ۱۹۶۰م.
۵۲. ابن‌اثیر، الکامل، ج۶، ص۴۷.    


منبع

[ویرایش]
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «ابوبکره»، ج۵، ص۲۰۱۳.    






جعبه ابزار