ابوبصیر یحیی بن ابی‌القاسم اسدی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



ابوبصیر یحیی بن ابی‌القاسم اسدی، از رجال امامی کوفه و از راویان امامیه و جزء اصحاب امام باقر و امام صادق (علیه‌السلام) می‌باشد.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

ابوبصیر یحیی بن ابی‌القاسم اسدی (د ۱۵۰ق/۷۶۷م)، از رجال امامی کوفه بود.

← کنیه


کنیۀ او ابومحمد بود و شاید از آن‌رو ابوبصیر خوانده می‌شد که از بینایی محروم بود. ابوالقاسم کنیۀ پدر وی بوده و نام او اسحاق ثبت شده است، ولی در برخی از منابع ابوالقاسم به صورت قاسم و به عنوان نام پدر یحیی آمده است.

← نسب


نسبت اسدی به جهت رابطۀ ولای خاندان او با قبیله عرب بنی‌اسد بود. طوسی در رجال او را از اهل کوفه شمرده است. همو و نجاشی به سال وفات وی تصریح کرده‌اند.

شاگرد سه امام

[ویرایش]

ابوبصیر اسدی چندی در صحبت امام محمدباقر (علیه‌السلام) (امامت: ۹۵-۱۱۴ق) بود و پس از آن در جرگۀ اصحاب امام جعفر صادق (علیه‌السلام) (امامت: ۱۱۴- شوال ۱۴۸) درآمد. انبوهی از روایات بر جای ماندۀ اعتقادی و فقهی در کتب حدیث امامیه که از طریق ابوبصیر از آن امام روایت شده است، نشان از میزان این بهره‌گیری دارد. طوسی وی را در شمار اصحاب امام موسی کاظم (علیه‌السلام) (امامت: ۱۴۸-۱۸۳ق) نیز آورده است، ولی باید در نظر داشت که وی تن‌ها حدود ۲ سال از امامت آن حضرت را درک کرده و شمار روایات موجود به نقل ابوبصیر (بدون قید) از امام کاظم (علیه‌السلام) بسیار اندک است.

اساتید

[ویرایش]

ابوبصیر اسدی بجز محضر امامان، از برخی راویان امامی چون ابوحمزه ثمالی و صالح (عمران) بن میثم نیز روایت کرده است.

شاگردان

[ویرایش]

ابوبصیر اسدی به‌سان یکی از حاملان پراندوختۀ حدیث اهل بیت در کوفه شناخته می‌شد و در میان آنان که از او حدیث فرا گرفتند، نام رجالی چون ابان بن عثمان احمر، عاصم بن حمید حناط، حسین بن ابی‌العلاء و عبدالله بن حماد انصاری به چشم می‌خورد.
[۲۴] ابن بابویه، محمد بن علی، مشیخه الفقیه، ج۴، ص۱۲۱، همراه ج۴ فقیه.
[۲۷] طوسی، محمد بن حسن، امالی، ج۲، ص۱۵۷، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.
همچنین باید از علی بن ابی‌حمزه بطائنی، عبدالله بن وضاح و شعیب عقرقوفی، خواهرزادۀ ابوبصیر اسدی، نام برد که شاگردان خاص وی بوده‌اند.

مبارزه فکری با گروه‌های مخالف

[ویرایش]

ابوبصیر اسدی در پی سال‌ها درک صحبت امام محمد باقر و امام صادق (علیه‌السلام) طبعاً یکی از قطب‌های رهبری فکری جامعۀ امامی کوفه محسوب می‌شد، روایات متعددی در دست است که نشان می‌دهد ابوبصیر (ظاهراً اسدی) در صحنه‌های مبارزۀ فکری با گروه‌های مخالف چون مختاریه و زیدیه حضور داشته است.
[۳۲] کشی، محمد، اختیار معرفه الرجال، ج۱، ص۲۴۰-۲۴۱، به کوشش حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ش.


موضع‌گیری در مقابل فطحیه

[ویرایش]

در ۱۴۸ق به دنبال وفات امام جعفر صادق (علیه‌السلام)، فرزند ارشد او موسوم به عبدالله دعوی امامت کرد و پیروان او که «فطحیه» نامیده می‌شدند، در مقابل گروهی از شیعیان قرار داشتند که بلاواسطه پس از امام صادق (علیه‌السلام) به امامت امام کاظم (علیه‌السلام) قائل بودند. وقوع این بحران با سال‌های پایانی عمر ابوبصیر اسدی مصادف بود.
و موضع‌گیری او در مقابل فطحیه از وی چهره‌ای وجیه نزد پیروان امام کاظم (علیه‌السلام) ترسیم نمود؛ چنانکه در روایات آنان ابوبصیر در زمرۀ گروهی از اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) شمرده شده است که از آغاز به عبدالله پشت کرده، به امام کاظم (علیه‌السلام) روی آوردند.
[۳۳] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۳۵۱-۳۵۲، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۸ق.


اعلام وفاداری به امام کاظم

[ویرایش]

در منابع گوناگون مطالبی از طریق علی بن ابی‌حمزه روایت شده است که بیان می‌دارد ابوبصیر (اسدی) اندکی پس از وفات امام صادق (علیه‌السلام) در حالی که عبدالله افطح هنوز زنده بود، برای گزاردن حج به حجاز رفته و ضمن دیدار با امام کاظم (علیه‌السلام) مراتب وفاداری خود را به امام اعلام کرده است.
[۳۹] ابن رستم طبری، دلائل الامامه، ج۱، ص۱۶۳، نجف، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۲م.
[۴۰] ابن رستم طبری، دلائل الامامه، ج۱، ص۱۹۳، نجف، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۲م.


حمله به پایه‌های عقیدتی فطحیه

[ویرایش]

در روایاتی که پیروان امام کاظم (علیه‌السلام) از زبان ابوبصیر نقل کرده‌اند، وی پایه‌های عقیدتی فطحیه دربارۀ امامت را مورد حمله قرار داده است اگرچه در روایات مذکور تصریح نشده که کدام ابوبصیر مورد نظر بوده است، ولی حرمت ویژۀ ابوبصیر مرادی نزد فطحیان، این احتمال را که وی ابوبصیر اسدی باشد، مرجح می‌سازد. شاید به سبب همین شخصیت ضدفطحی ابوبصیر اسدی بوده باشد که ابن فضال، رجال‌شناس نامی فطحیه، در نقد رجالی ابوبصیر اسدی، او را «مخلّط» قلمداد کرده است.

احترام گروه‌های مختلف به ابوبصیر

[ویرایش]

در زمان افتراق بعدی امامیه و تقسیم پیروان امام کاظم (علیه‌السلام) به واقفه (منکران وفات وی و قائلان به مهدویت آن حضرت) و قطعیه (قائلان به جانشینی امام رضا (علیه‌السلام))، سال‌ها از وفات ابوبصیر اسدی می‌گذشت و همین امر موجب آن بود که هر دو دسته در شخصیت ابوبصیر اسدی با دیدۀ احترام بنگرند.

نقش بطائنی در انتقال آثار ابوبصیر

[ویرایش]

علی بن ابی حمزه بطائنی که در گذشته از شاگردان خاص ابوبصیر اسدی بود و اکنون از سران واقفه به‌شمار می‌رفت، با نقشی که در انتقال آثار ابوبصیر و روایات او به آیندگان ایفا کرد، موجب شد که حتی در آثار قطعیه (در دوره‌های بعد اثناعشریه) به عنوان راوی درجۀ اول ابوبصیر اسدی شناخته شود.
علی بن ابی حمزه و فرزندش حسن که او هم مذهب واقفی داشت، در آثار خود بسیار بیش از دیگر اصحاب ائمه، از روایات ابوبصیر بهره گرفته‌اند (به نقل از تفسیر علی بن ابی‌حمزه) (به نقل از فضائل قرآن حسن بن علی). به علاوه در منابع واقفی، برخی روایات در اثبات باورهای مذهب واقفه از زبان ابوبصیر اسدی، نقل شده است.
[۵۲] علوی، علی بن احمد، نصره الواقفه، شم‌ ۲۱ ،به کوشش احمد پاکتچی، منتشر نشده.
[۵۳] علوی، علی بن احمد، نصره الواقفه، شم‌ ۲۳، به کوشش احمد پاکتچی، منتشر نشده.
[۵۴] علوی، علی بن احمد، نصره الواقفه، شم‌ ۳۳، به کوشش احمد پاکتچی، منتشر نشده.
[۵۵] کشی، محمد، اختیار معرفه الرجال، ج۱، ص۴۷۴-۴۷۶، به کوشش حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ش.


ابوبصیر در نزد قطعیه

[ویرایش]

از سوی دیگر قطعیه، ابوبصیر اسدی را به عنوان یک راوی «وجیه و ثقه» می‌شناختند، همان تعبیری که نجاشی دربارۀ او به کار برده است.

جزء اصحاب اجماع

[ویرایش]

نام او در شمار ۶ تن « اصحاب اجماع» از یاران امام باقر و امام صادق (علیه‌السلام) آورده شده است که «طایفه» بر صدق حدیث و فقاهت آنان اجماع نموده‌اند.
[۵۷] کشی، محمد، اختیار معرفه الرجال، ج۱، ص۲۳۸، به کوشش حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ش.
[۵۸] طوسی، محمد بن حسن، عده الاصول، ج۱، ص۳۸۴، به کوشش محمد مهدی نجف، قم، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.


راوی حدیث لوح

[ویرایش]

همچنین در منابع اثناعشری به روایت حدیثی از ابوبصیر برخورد می‌کنیم که به «حدیث لوح» شهرت دارد و در آن اعتقاد به امامان دوازده‌گانه با تفصیل نسبی مطرح شده است و به قرینۀ همراهی عبدالرحمن بن سالم (راوی این حدیث) با علی بن ابی‌حمزه در روایت از ابوبصیر در برخی از اسانید می‌توان به احتمال قوی‌تر ابوبصیر اسدی را مورد نظر در این حدیث دانست.

در نزد رجال‌شناسان متاخر امامیه

[ویرایش]

برخی از رجال‌شناسان متأخر امامیه همچون علامۀ حلّی در اثر آشفتگی موجود در عبارات کشی، شخصیت ابوبصیر یحیی بن ابی‌القاسم اسدی را با یحیی بن قاسم حذاء واقفی یکی دانسته و بر این پایه به واقفی بودن ابوبصیر اسدی حکم رانده‌اند که با توجه به وفات وی در ۱۵۰ق و آغاز افتراق واقفه در ۱۸۳ق، واقفی بودن وی منتفی است.

آثار و تألیفات

[ویرایش]

افزون بر روایات بسیار پراکنده در کتب حدیث امامیه، آنچه به عنوان آثار ابوبصیر اسدی با نام از آن‌ها یاد شده، دو عنوان زیر است: کتاب مناسک الحج، به روایت علی بن ابی حمزه و حسین بن علاء و کتاب یوم و لیله، به روایت علی بن ابی حمزه. ابن بابویه نیز مجموعه‌ای از روایات فقهی او به روایت علی بن ابی حمزه را در فقیه من لایحضره الفقیه مورد استفاده قرار داده است.
[۶۸] ابن بابویه، محمد بن علی، مشیخه الفقیه، ص۱۸ ، همراه ج۴ فقیه.
همچنین مجموعه‌ای مشتمل بر حدود ۲۰ حدیث در موضوع «علل» به روایت حسین بن یزید نوفلی از علی بن ابی حمزه به‌طور پراکنده در علل الشرائع ابن بابویه مورد استفاده واقع شده است ابن بابویه ضمناً تلفیقی از روایت ابوبصیر و محمد بن مسلم را از «کتاب حدیث اربعمأة» به تمامی در الخصال نقل کرده است.

← نوشته‌های وی در آثار کهن امامیه


در علاوه بر آنچه ذکر شد، نوشتاری از ابوبصیر در زمینۀ احوال ائمۀ نخستین به روایت محمد بن سنان (در بعضی اسانید با واسطۀ ابن مسکان ) وجود داشته که در آثار کهن امامیه و غیر ایشان مورد استفاده قرار گرفته است.
[۷۲] ابن ابی‌الثلج، محمد بن احمد، تاریخ الائمه، ج۱۵، مجموعۀ نفیسه، قم، ۱۴۰۶ق.
خصیبی تصریح نموده که ابوبصیر مورد نظر در این سند ابوبصیر اسدی است.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن ابی‌الثلج، محمد بن احمد، «تاریخ الائمه»، مجموعۀ نفیسه، قم، ۱۴۰۶ق.
(۲) ابن بابویه، علی بن حسین، الامامه و التبصره من الحیره، قم، ۱۴۰۴ق.
(۳) ابن بابویه، محمد بن علی، امالی، بیروت، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.
(۴) ابن بابویه، محمد بن علی، ثواب الاعمال، نجف، ۱۳۹۲ق/۱۹۷۲م.
(۵) ابن بابویه، محمد بن علی، الخصال، به کوشش علی‌اکبر غفاری، قم، ۱۳۶۲ش.
(۶) ابن بابویه، محمد بن علی، علل الشرائع، نجف، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۶م.
(۷) ابن بابویه، محمد بن علی، فقیه من لایحضره الفقیه، به کوشش حس موسوی خرسان، نجف، ۱۳۷۶ق.
(۸) ابن بابویه، محمد بن علی، کمال‌الدین، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ۱۳۹۰ق.
(۹) ابن بابویه، محمد بن علی، «مشیخه الفقیه»، همراه ج۴ فقیه.
(۱۰) ابن خشاب، عبدالله بن نصر، «تاریخ موالید الائمه و وفیاتهم»، مجموعه نفیسه، قم، ۱۴۰۶ق.
(۱۱) ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، نجف، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م.
(۱۲) برقی، احمد بن محمد، الرجال، تهران، ۱۳۴۲ش.
(۱۳) برقی، احمد بن محمد، المحاسن، به کوشش جلال‌الدین محدث، قم، ۱۳۷۱ق.
(۱۴) حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، تهران، ۱۳۶۹ق.
(۱۵) خصیبی، حسین بن حمدان، الهدایه الکبری، بیروت، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م.
(۱۶) دلائل الامامه، منسوب به ابن رستم طبری، نجف، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۲م.
(۱۷) طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار، به کوشش حسن موسوی خرسان، تهران، ۱۳۹۰ق.
(۱۸) طوسی، محمد بن حسن، امالی، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.
(۱۹) طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، به کوشش حسن موسوی خرسان، تهران، ۱۳۹۰ق.
(۲۰) طوسی، محمد بن حسن، رجال، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.
(۲۱) طوسی، محمد بن حسن، عدة الاصول، به کوشش محمد مهدی نجف، قم، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
(۲۲) طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانۀ مرتضویه.
(۲۳) علامۀ حلی، حسن بن یوسف، رجال، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.
(۲۴) علوی، علی بن احمد، نصره الواقفه، به کوشش احمد پاکتچی، منتشر نشده.
(۲۵) کشی، محمد، معرفه الرجال، اختیار طوسی، به کوشش حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ش.
(۲۶) کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۸ق.
(۲۷) مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
(۲۸) مسعودی، علین بن حسین، اثبات الوصیه، نجف، ۱۳۷۴ق.
(۲۹) مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، به کوشش علی‌اکبر غفاری، قم، جماعه المدرسین.
(۳۰) مفید، محمد بن محمد، المقنعه، تهران، ۱۲۷۶ق.
(۳۱) نجاشی، احمد بن علی، رجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.
(۳۲) نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. کشی، محمد، اختیار معرفه الرجال، ج۱، ص۴۰۵.    
۲. کشی، محمد، اختیار معرفه الرجال، ج۱، ص۳۹۶.    
۳. طوسی، محمد بن حسن، رجال، ج۱، ص۱۴۰، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.    
۴. طوسی، محمد بن حسن، رجال، ج۱، ص۳۳۳، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.    
۵. طوسی، محمد بن حسن، رجال، ج۱، ص۱۴۰، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.    
۶. مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، ج۱، ص۸۳، به کوشش علی‌اکبر غفاری، قم، جماعه المدرسین.    
۷. نجاشی، احمد بن علی، رجال، ج۱، ص۴۴۱، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۸. کشی، محمد، اختیار معرفه الرجال، ج۱، ص۴۰۵.    
۹. طوسی، محمد بن حسن، رجال، ج۱، ص۳۳۳، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.    
۱۰. مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، ج۱، ص۸۳، به کوشش علی‌اکبر غفاری، قم، جماعه المدرسین.    
۱۱. طوسی، محمد بن حسن، رجال، ج۱، ص۳۳۳، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.    
۱۲. طوسی، محمد بن حسن، رجال، ج۱، ص۳۳۳، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.    
۱۳. نجاشی، احمد بن علی، رجال، ج۱، ص۴۴۱، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۱۴. برقی، احمد بن محمد، الرجال، ج۱، ص۱۱، تهران، ۱۳۴۲ش.    
۱۵. برقی، احمد بن محمد، الرجال، ج۱، ص۱۷، تهران، ۱۳۴۲ش.    
۱۶. طوسی، محمد بن حسن، رجال، ج۱، ص۱۴۰، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.    
۱۷. طوسی، محمد بن حسن، رجال، ج۱، ص۳۳۳، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.    
۱۸. نجاشی، احمد بن علی، رجال، ج۱، ص۴۴۱، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۱۹. طوسی، محمد بن حسن، رجال، ج۱، ص۳۶۴، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.    
۲۰. نجاشی، احمد بن علی، رجال، ج۱، ص۴۴۱، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۲۱. برقی، احمد بن محمد، المحاسن، ج۱، ص۳۰۹، به کوشش جلال‌الدین محدث، قم، ۱۳۷۱ق.    
۲۲. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۷، ص۱۸۵-۱۸۶، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۸ق.    
۲۳. ابن بابویه، محمد بن علی، امالی، ص۲۶۸، بیروت، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۲۴. ابن بابویه، محمد بن علی، مشیخه الفقیه، ج۴، ص۱۲۱، همراه ج۴ فقیه.
۲۵. طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ج۱، ص۱۷۸، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانۀ مرتضویه.    
۲۶. طوسی، محمد بن حسن، امالی، ج۱، ص۴۸۱.    
۲۷. طوسی، محمد بن حسن، امالی، ج۲، ص۱۵۷، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.
۲۸. نجاشی، احمد بن علی، رجال، ج۱، ص۲۱۵، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۲۹. نجاشی، احمد بن علی، رجال، ج۱، ص۲۴۹، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۳۰. کشی، محمد، اختیار معرفه الرجال، ج۱، ص۴۰۵.    
۳۱. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۲۹۱، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۸ق.    
۳۲. کشی، محمد، اختیار معرفه الرجال، ج۱، ص۲۴۰-۲۴۱، به کوشش حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ش.
۳۳. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۳۵۱-۳۵۲، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۸ق.
۳۴. کشی، محمد، اختیار معرفه الرجال، ج۱، ص۳۹۶.    
۳۵. حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، ص۳۳۹.    
۳۶. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۲۸۵، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۸ق.    
۳۷. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۲، ص۱۲۴، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۸ق.    
۳۸. مسعودی، علین بن حسین، اثبات الوصیه، ج۱، ص۱۹۸.    
۳۹. ابن رستم طبری، دلائل الامامه، ج۱، ص۱۶۳، نجف، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۲م.
۴۰. ابن رستم طبری، دلائل الامامه، ج۱، ص۱۹۳، نجف، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۲م.
۴۱. ابن بابویه، علی بن حسین، الامامه و التبصره من الحیره،ص۴۹، قم، ۱۴۰۴ق؛    
۴۲. ابن بابویه، علی بن حسین، الامامه و التبصره من الحیره،ص۷۴، قم، ۱۴۰۴ق.    
۴۳. مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیه، ج۱، ص۱۹۸.    
۴۴. کشی، محمد، اختیار معرفه الرجال، ج۱، ص۴۰۵.    
۴۵. کشی، محمد، معرفه الرجال، اختیار طوسی، ج۲، ص۷۷۳.    
۴۶. ابن بابویه، محمد بن علی، مشیخه الفقیه، ص۱۸، همراه ج۴ فقیه.    
۴۷. طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ج۱، ص۱۷۸، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانۀ مرتضویه.    
۴۸. نجاشی، احمد بن علی، رجال، ج۱، ص۴۴۱، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۴۹. نجاشی، احمد بن علی، رجال، ج۱، ص۲۵۰، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۵۰. ابن بابویه، محمد بن علی، ثواب الاعمال، ص۱۳۰، نجف، ۱۳۹۲ق/۱۹۷۲م.    
۵۱. نجاشی، احمد بن علی، رجال، ج۱، ص۳۷، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۵۲. علوی، علی بن احمد، نصره الواقفه، شم‌ ۲۱ ،به کوشش احمد پاکتچی، منتشر نشده.
۵۳. علوی، علی بن احمد، نصره الواقفه، شم‌ ۲۳، به کوشش احمد پاکتچی، منتشر نشده.
۵۴. علوی، علی بن احمد، نصره الواقفه، شم‌ ۳۳، به کوشش احمد پاکتچی، منتشر نشده.
۵۵. کشی، محمد، اختیار معرفه الرجال، ج۱، ص۴۷۴-۴۷۶، به کوشش حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ش.
۵۶. نجاشی، احمد بن علی، رجال، ج۱، ص۴۴۱، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۵۷. کشی، محمد، اختیار معرفه الرجال، ج۱، ص۲۳۸، به کوشش حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ش.
۵۸. طوسی، محمد بن حسن، عده الاصول، ج۱، ص۳۸۴، به کوشش محمد مهدی نجف، قم، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
۵۹. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۵۲۷-۵۲۸، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۸ق.    
۶۰. نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، ج۱، ص۶۲.    
۶۱. ابن بابویه، محمد بن علی، کمال‌الدین، ج۱، ص۳۰۸-۳۱۱، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ۱۳۹۰ق.    
۶۲. طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۱، ص۴۴۳، به کوشش حسن موسوی خرسان، تهران، ۱۳۹۰ق.    
۶۳. طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار، ج۱، ص۲۰۳،به کوشش حسن موسوی خرسان، تهران، ۱۳۹۰ق.    
۶۴. علامۀ حلی، حسن بن یوسف، رجال، ج۱، ص۲۸۴.    
۶۵. کشی، محمد، اختیار معرفه الرجال، ج۱، ص۴۰۶.    
۶۶. طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ج۱، ص۱۷۸، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانۀ مرتضویه.    
۶۷. نجاشی، احمد بن علی، رجال، ج۱، ص۴۴۱، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۶۸. ابن بابویه، محمد بن علی، مشیخه الفقیه، ص۱۸ ، همراه ج۴ فقیه.
۶۹. ابن بابویه، محمد بن علی، علل الشرائع، ج۱، ص۱۵، نجف، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۶م.    
۷۰. ابن بابویه، محمد بن علی، علل الشرائع، ج۱، ص۱۶، نجف، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۶م.    
۷۱. ابن بابویه، محمد بن علی، الخصال، ج۱، ص۶۱۰-۶۳۷، به کوشش علی‌اکبر غفاری، قم، ۱۳۶۲ش.    
۷۲. ابن ابی‌الثلج، محمد بن احمد، تاریخ الائمه، ج۱۵، مجموعۀ نفیسه، قم، ۱۴۰۶ق.
۷۳. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۴۶۳، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۸ق.    
۷۴. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۴۶۸، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۸ق.    
۷۵. خصیبی، حسین بن حمدان، الهدایه الکبری، ج۱، ص۳۹، بیروت، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م.    
۷۶. ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۵۰، نجف، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م.    
۷۷. ابن خشاب، عبدالله بن نصر، تاریخ موالید الائمه و وفیاتهم، ج۱، ص۱۱.    
۷۸. خصیبی، حسین بن حمدان، الهدایه الکبری، ج۱، ص۳۹، بیروت، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م.    


منبع

[ویرایش]
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «ابوبصیر»،ج۵، ص۱۹۷۳.    



جعبه ابزار