ابوالقاسم بن احمد برزلی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بُرْزُلی‌، ابوالقاسم‌ بن‌ احمد بن‌ محمد مُعتل‌ّ بَلَوی‌ قیروانی‌ (د۸۴۰ق‌/ ۱۴۳۶م‌)، فقیه‌ و خطیب‌ و نویسنده مالکی‌ از قبیله بنوبِرزالَه (بُرزُلَه) تونس‌ است. وی‌ منسوب‌ به‌ بُرزُله‌، یکی‌ از نواحی‌ قیروان‌ است‌. نام‌ و نسب‌ او را به‌ صورت‌ ابوالقاسم‌ بن‌ محمد بن‌ اسماعیل‌ بلوی‌ نیز آورده‌اند.
[۳] محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۸۵، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.



معرفی اجمالی

[ویرایش]

در قیروان به دنیا آمد و مدت سی تا چهل سال در محضر ابن عَرَفَه و استادان بزرگ دیگر به تحصیل پرداخت، و در شهر تونس مدرّس فقه و امام جامع زیتونه (زیتونه، جامع) شد.
با توجه‌ به‌ تاریخ‌ درگذشت‌ برزلی‌ که‌ در ۱۰۳ سالگی‌ او رخ‌ داده‌ است‌؛ می‌توان‌ حدود سال‌ ۷۳۸ق‌/ ۱۳۳۷م‌ را برای‌ تاریخ‌ تولد او تخمین‌ زد.
به‌ نظر می‌رسد برزلی‌ مهم‌ترین‌ دوره آموزش‌ خود را در شهر تونس‌ سپری‌ کرده‌ باشد. وی‌ از بسیاری‌ مشایخ‌ زمان‌ خود همچون‌ ابن‌ عرفه‌، ابن‌ مرزوق‌ِ جدّ، ابوالحسن‌ بَطَرنی‌، احمد بن‌ محمد بن‌ حیدرة توزری‌، ابوعبدالله‌ شبیبی‌ و احمد بن‌ حاجه‌، در علوم‌ گوناگون‌ چون‌ فقه‌، فرایض‌، حدیث‌، تفسیر و قرائت‌ دانش‌ اندوخت‌ و از استادان‌ خود اجازه روایت‌ آثارشان‌ را کسب‌ کرد.
[۴] احمد، باباتنبکتی‌، نیل‌ الابتهاج‌، ج۱، ص۳۶۹، به‌ کوشش‌ عبدالحمید عبدالله‌ هرامه‌، طرابلس‌، ۱۹۸۹م‌.
[۶] محمد، ابن‌ مریم‌، البستان‌ فی‌ ذکرالاولیاء و العلماء بتلمسان‌، ج۱، ص۱۵۰-۱۵۱، الجزایر، ۱۳۲۶ق‌/ ۱۹۰۸م‌.
[۷] محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۳۵، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
[۸] محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۳۸، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
[۹] محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۸۵، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
[۱۰] محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۸۶، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
بنا به‌ پاره‌ای‌از منابع‌، وی‌ حدود۴۰ سال‌ ملازم‌ استاد خود، ابن‌عرفه‌ (د ۸۰۳ق‌/ ۱۴۰۱م‌) بوده‌ است‌.
[۱۲] محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۸۶، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
[۱۳] احمد، باباتنبکتی‌، نیل‌ الابتهاج‌، ج۱، ص۳۷۰، به‌ کوشش‌ عبدالحمید عبدالله‌ هرامه‌، طرابلس‌، ۱۹۸۹م‌.


شاگردان

[ویرایش]

ظاهراً وی‌ پس‌ از وفات‌ ابن‌ عرفه‌، راهی‌ حج‌ شد و در بازگشت‌ (۸۰۶ق‌/۱۴۰۳م‌)، به‌ قاهره‌ رفت‌.(
[۱۴] محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۸۵، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
که‌ به‌ سال‌ ۸۰۰ق‌ اشاره‌ دارد.)
او در آن‌ دیار به‌ تدریس‌ پرداخت‌ و بسیاری‌ کسان‌ از جمله‌ ابن‌ حجر عسقلانی‌ و احمد بن‌ یونس‌ از وی‌ دانش‌ اندوختند.
[۱۶] محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۸۵، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
در میان‌ دیگر شاگردان‌ او باید از کسانی‌ مانند ابن‌ ناجی‌ و ابوالعباس‌ احمد بن‌ عبدالرحمان‌، معروف‌ به‌ حلولو نام‌ برد.
[۱۸] محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۲۸، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
[۱۹] محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۸۶، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
[۲۰] محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۹۱، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.


شأن علمی

[ویرایش]

برزلی‌ در علم‌ فقه‌ به‌ مرتبه‌ای‌ رفیع‌ دست‌ یافت‌ و پس‌ از وی‌ فتواهایش‌ در بسیاری‌ از آثار وارد گشت‌.
[۲۲] احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، ج۱، ص۱۹، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
[۲۳] احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، ج۱، ص۲۸۳، المعیار المعرب‌،به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
[۲۴] احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، ج۶، ص۱۲۷، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.

برزلی‌ پس‌ از چند سال‌ اقامت‌ در قاهره‌، به‌ تونس‌ بازگشت‌. وی‌ در این‌ زمان‌ به‌ عنوان‌ فقیه‌ مورد توجه‌ و طرف‌ مشورت‌ سلطان‌ وقت‌ بود.
[۲۵] برنسویک‌، روبر، تاریخ‌ افریقیة فی‌ العهد الحفصی‌، ج۱، ص۴۰۰، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م‌.
شأن‌ علمی‌ وی‌ بدان‌ پایه‌ رسید که‌ پس‌ از وفات‌ استادش‌، ابومهدی‌ غبرینی‌ در ۸۱۵ق‌/۱۴۱۲م‌، امام‌ و خطیب‌ جامع‌ اعظم‌ زیتونه‌ شد
[۲۶] محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۵۹۴ - ۵۹۵، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
[۲۷] محمد، زرکشی‌، تاریخ‌ الدولتین‌، ج۱، ص۱۲۵، به‌ کوشش‌ محمد ماضور، تونس‌، ۱۹۶۶م‌.
و تا آخر عمر در این‌ مقام‌ باقی‌ ماند.
[۲۸] احمد، ابن‌ ابی‌ ضیاف‌، اتحاف‌ اهل‌ الزمان‌، ج۷، ص۶۲، تونس‌، ۱۹۹۰م‌.


پیروزی حفصی‌ها به رهبری برزلی

[ویرایش]

از موضوعات‌ قابل‌ توجه‌ در دوره امامت‌ برزلی‌ در جامع‌ زیتونه‌، بروز درگیری‌هایی‌ میان‌ سپاه‌ حفصی‌ با برخی‌ قبایل‌ عرب‌ منطقه‌ در ۸۳۷ق‌/۱۴۳۴م‌ بود. در این‌ درگیری‌ها که‌ به‌ شکست‌ اعراب‌ منتهی‌ گشت‌، برزلی‌ به‌ عنوان‌ مقامی‌ روحانی‌، سعی‌ در تهییج‌ و تحریک‌ مردم‌ برای‌ مقابله‌ با این‌ قبایل‌ داشت‌
[۲۹] علی‌، ابن‌ صیرفی‌، نزهة النفوس‌ و الابدان‌، ج۳، ص۳۲۳-۳۲۴، به‌ کوشش‌ حسن‌ حبشی‌، قاهره‌، ۱۹۷۳م‌.
او همچنین‌ به‌ قتل‌ و کشتار ایشان‌ فتوا داد و آن‌ها را «حَربی‌» خواند.
[۳۰] محمد، ابن‌ ابی‌ دینار، المؤنس‌، ج۱، ص۱۷۰، به‌ کوشش‌ محمد شمام‌، رباط، ۱۳۸۷ق‌.
[۳۱] محمد، ابن‌ ابی‌ دینار، المؤنس‌، ج۱، ص۲۳۵، به‌ کوشش‌ محمد شمام‌، رباط، ۱۳۸۷ق‌.
[۳۲] محمد، عروسی‌ مطوی‌، السلطنة الحفصیة، ج۱، ص۷۱۳، بیروت‌، ۱۴۰۶ق‌/۱۹۸۶م‌.
نیز گفته‌ شده‌ که‌ شاید پیروزی‌ حفصی‌ها بر قبایل‌ عرب‌ به‌ برکت‌ استجابت‌ دعای‌ برزلی‌ بوده‌ است‌
[۳۳] محمد، ابن‌ ابی‌ دینار، المؤنس‌، ج۱، ص۱۵۸، به‌ کوشش‌ محمد شمام‌، رباط، ۱۳۸۷ق‌.
[۳۴] محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۲، ص۱۹۶، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.


تألیف جامع‌ مسائل‌ الاحکام‌

[ویرایش]

برزلی‌ یکی‌ از مشایخ‌ مذهب‌ مالکی‌ است‌ که‌ افزون‌ بر فتواهای‌ خود، به‌ نقل‌ و گردآوری‌ مجموعه‌ای‌ از فتواهای‌ دیگر بزرگان‌ این‌ مذهب‌ نیز پرداخته‌ است‌. نتیجه این‌ تلاش‌ تألیف‌ اثری‌ با عنوان‌ جامع‌ مسائل‌ الاحکام‌ فیما نزل‌ بالمفتین‌ و الحکام‌ بود که‌ به‌ دیوان‌، فتاوی‌ و نوازل‌ نیز شهرت‌ دارد.
[۳۵] احمد، ابن‌ قاضی‌ مکناسی‌، درةالحجال‌ فی‌ اسماء الرجال‌، ج۳، ص۲۸۲، به‌کوشش‌ محمد احمدی‌ ابوالنور، قاهره‌/تونس‌، ۱۳۹۱ق‌/ ۱۹۷۱م‌.
[۳۷] محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۳۹، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
مؤلف‌ در این‌ اثر چنانکه‌ خود در مقدمه آن‌ اشاره‌ کرده‌، قصد داشته‌ است‌ تا نوازل‌ ابن‌ رشد و ابن‌ حاج‌، الحاوی‌ ابن‌ عبدالنور و نیز فتواهای‌ متأخران‌ مالکی‌ مذهب‌ مغرب‌ و افریقیه‌، به‌ ویژه‌ تونسی‌ها را که‌ خود آن‌ها را درک‌ کرده‌ بود، گرد آورد. نسخه کامل‌ این‌ اثر در ۴ جزء در کتابخانه موزه بریتانیا نگهداری‌ می‌شود
[۳۸] «فهرست‌... ۱»، ص۱۳۱.
نسخه‌های‌ دیگری‌ نیز از این‌ اثر در برخی‌ کتابخانه‌ها یافت‌ می‌شود که‌ از آن‌ جمله‌اند: دارالکتب‌ قاهره‌، جامع‌ زیتونه تونس‌ و کتابخانه قرویین‌ فاس‌
[۳۹] سید، خطی‌، ج۲، ص۱۶۰.
[۴۰] فهرس‌ مخطوطات‌ خزانة ابن‌ یوسف‌ بمراکش‌، به‌ کوشش‌ صدیق‌ بن‌ عربی‌، ج۱، ص۲۷۴- ۲۷۵، بیروت‌، ۱۴۱۴ق‌/۱۹۹۴م‌.
[۴۱] GAL، S، ج۲، ص۳۴۷.
(گفتنی‌ است‌ محمد محفوظ در معرفی‌ آثار برزلی‌، علاوه‌ بر جامع‌ مسائل‌... از کتاب‌ دیگری‌ با عنوان‌ الحاوی‌ فی‌ الفتاوی‌ یاد کرده‌ است‌
[۴۲] GAL، S، ج۱، ص۱۱۶-۱۱۷.
اما با مقایسة مقدمه‌های‌ این‌ دو اثر
[۴۳] «فهرست‌... ۱»، ص۱۳۱، ج۱، ص۱۱۶-۱۱۷، GAL، S.
به‌ نظر می‌رسد که‌ دو عنوان‌ یاد شده‌ متعلق‌ به‌ یک‌ اثر واحد باشد.)

← ویژگی‌های کتاب


در جامع‌ مسائل‌ الاحکام‌ که‌ تقریباً همه شرح‌ حال‌نویسان‌ برزلی‌ بدان‌ اشاره‌ کرده‌اند،
[۴۴] محمد، ابن‌ مریم‌، البستان‌ فی‌ ذکرالاولیاء و العلماء بتلمسان‌، الجزایر، ج۱، ص۱۵۰، ۱۳۲۶ق‌/ ۱۹۰۸م‌.
[۴۶] احمد، ابن‌ قاضی‌ مکناسی‌، درةالحجال‌ فی‌ اسماء الرجال‌، ج۳، ص۲۸۲، به‌کوشش‌ محمد احمدی‌ ابوالنور، قاهره‌/تونس‌، ۱۳۹۱ق‌/ ۱۹۷۱م‌.
فتاوی‌ و آرائی‌ از وی‌ به‌ چشم‌ می‌خورد که‌ جالب‌ توجه‌ است‌ و در برخی‌ موارد از توجه‌ ویژه او به‌ مصلحت‌، و نیز عرف‌ عامه نشان‌ دارد.
[۴۷] برنسویک‌، روبر، تاریخ‌ افریقیة فی‌ العهد الحفصی‌، ج۲، ص۱۷۷، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م‌.
[۴۸] برنسویک‌، روبر، تاریخ‌ افریقیة فی‌ العهد الحفصی‌، ج۲، ص۱۷۹، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م‌.
بسیاری‌ از نویسندگان‌ پسین‌، از این‌ اثر فقهی‌ بهره‌ برده‌، و روایات‌، نقلیات‌ و فتاوی‌ برزلی‌ را در آثار خود ذکر کرده‌اند، به‌ ویژه‌ ونشریسی‌ که‌ ضمن‌ یادکردی‌ با احترام‌ از وی‌، بسیار از اثر او سود جسته‌ است‌.
[۴۹] احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، ج۱، ص۸، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
[۵۰] احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، ج۱، ص۱۹، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
[۵۱] احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، ج۱، ص۱۸۵، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
[۵۲] احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، ج۱، ص۲۰۲، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
[۵۳] احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، ج۱، ص۲۱۵-۲۱۶، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
[۵۴] احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، ج۱، ص۲۸۳، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
[۵۵] محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۵۶۴، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
[۵۶] محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۵۶۹ –۵۷۰، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.

جامع‌ مسائل‌ الاحکام‌ افزون‌ بر موضوعات‌ فقهی‌، از لحاظ نشان‌ دادن‌ جریانات‌ اجتماعی‌ و تاریخی‌، برخی‌ معتقدات‌ دینی‌ و دیگر مسائل‌ زمان‌ مؤلف‌ دارای‌ اهمیت‌ است‌.
[۵۷] هادی‌ رُژه‌، ادریس‌، الدولة الصنهاجیة، ج۲، ص۱۹۰، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۹۲م‌.
[۵۸] هادی‌ رُژه‌، ادریس‌، الدولة الصنهاجیة، ج۲، ص۲۱۸، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۹۲م‌.
[۵۹] هادی‌ رُژه‌، ادریس‌، الدولة الصنهاجیة، ج۲، ص۲۴۱، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۹۲م‌.
[۶۰] احمد، سلاوی‌، الاستقصاء، ج۵، ص۷۵، به‌ کوشش‌ جعفر ناصری‌ و محمد ناصری‌، بیروت‌، ۱۹۵۵م‌.
برخی‌ از پژوهشگران‌ معاصر همچون‌ برنسویک‌، ضمن‌ آنکه‌ این‌ اثر را از مهم‌ترین‌ مجموعه‌های‌ فتاوی‌ مالکی‌ دانسته‌اند،
[۶۱] برنسویک‌، روبر، تاریخ‌ افریقیة فی‌ العهد الحفصی‌، ج۲، ص۴۰۰، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م‌.
استفاده‌های‌ تاریخی‌ نیز از آن‌ برده‌اند.
[۶۲] برنسویک‌، روبر، تاریخ‌ افریقیة فی‌ العهد الحفصی‌، ج۲، ص۲۱، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م‌.
[۶۳] برنسویک‌، روبر، تاریخ‌ افریقیة فی‌ العهد الحفصی‌، ج۲، ص۲۷- ۲۸، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م‌.
[۶۴] برنسویک‌، روبر، تاریخ‌ افریقیة فی‌ العهد الحفصی‌، ج۲، ص۱۳۹، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م‌.


← خلاصه‌های کتاب


از همان‌ زمان‌ برزلی‌ خلاصه‌هایی‌ از این‌ اثر او فراهم‌ شد که‌ مهم‌ترین‌ آنها مختصر فتاوی‌برزلی‌ تألیف‌ شاگرد وی‌، احمدبن‌ ابی‌زید حلولوست‌. نسخه‌ای‌ از این‌ اثر در دارالکتب‌ قاهره‌ موجود است‌.
[۶۵] سید، خطی‌، ج۳، ص۳۳.
اختصار احکام‌ البرزلی‌ از ونشریسی‌ و مسائل‌ منقوله من‌ الکتاب‌ المسمی‌ بجامع‌ الاحکام‌... از علی‌ بن‌ ابراهیم‌ بن‌ مرحل‌، از دیگر خلاصه‌هایی‌ است‌ که‌ نسخه‌های‌ آنها به‌ ترتیب‌ در رباط و دارالکتب‌ قاهره‌ موجود است‌.
[۶۶] علوش‌، ی‌ س‌ و عبدلله‌ رجراجی‌، فهرس‌ المخطوطات‌ العربیة المحفوظة فی‌ الخزانة العامة برباط الفتح‌، ج۱، ص۲۴۷، پاریس‌، ۱۹۵۴م‌.
[۶۷] سید، خطی‌، ج۳، ص۵۷.
[۶۸] محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۲۸-۶۲۹، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.


نقل روایات مختلف

[ویرایش]

برزلی‌ با توجه‌ به‌ آموخته‌هایش‌ از شیوخ‌ عصر و نیز در دست‌ داشتن‌ بسیاری‌ از آثار گذشتگان‌، به‌ نقل‌ روایات‌ گوناگون‌ پرداخته‌ است‌.
[۶۹] هادی‌ رُژه‌، ادریس‌، الدولة الصنهاجیة، ج۱، ص۲۲۷- ۲۲۸، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۹۲م‌.
در این‌ میان‌ نقل‌ برخی‌ حکایات‌ و فتاوی‌ درباره جایگاه‌ شیعه‌ در کنار اهل‌ سنت‌، به‌ ویژه‌ در موضوع‌ نکاح‌ و وجود برخی‌ تندروی‌ها در آن‌ها قابل‌ بررسی‌ است‌ که‌ ادریس‌ معتقد است‌ آنچه‌ سبب‌ بروز نشانه‌هایی‌ از تندروی‌ در برابر شیعه‌ در روایات‌ شده‌، برخی‌ افزوده‌ها از سوی‌ راویانی‌ همچون‌ برزلی‌ بوده‌ است‌
[۷۰] هادی‌ رُژه‌، ادریس‌، الدولة الصنهاجیة، ج۱، ص۲۲۷- ۲۲۸، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۹۲م‌.


وفات

[ویرایش]

در ۸۰۶ هنگام رفتن به زیارت کعبه از قاهره گذشت و در آن‌جا چندین «اجازه» صادر کرد. گفته‌اند که در ۸۴۱ (به روایت دیگر: ۸۴۲ یا ۸۴۳)، در ۱۰۳ سالگی، در تونس درگذشت.
[۷۱] ابن ابی شنب، اجازه، ش ۲۶۱.
[۷۲] محمد، ابن مریم، البستان، ص۱۵۰ـ۱۵۲، الجزایر ۱۹۰۸.
[۷۳] احمدبن احمد، بابا تنبکتی، نیل الابتهاج، ج۱، ص۲۲۵ـ۲۲۶، قاهره ۱۳۲۹.
[۷۴] محمدبن ابراهیم زرکشی، تاریخ الدولتین، ج۱، ص۶۱، تونس ۱۲۸۹.
[۷۵] محمدبن ابراهیم زرکشی، تاریخ الدولتین، ج۱، ص۱۰۹، تونس ۱۲۸۹.
[۷۶] محمدبن ابراهیم زرکشی، تاریخ الدولتین، ج۱، ص۱۲۲، تونس ۱۲۸۹.
[۷۷] محمدبن عبدالرحمن سخاوی، الضوء اللامع لاهل القرن التاسع، ج۱، ش ۴۲۹، قاهره ۱۳۵۵/۱۹۳۶.


آثار

[ویرایش]

شهرت او به سبب مجموعه «فتاوی» و «نَوازِل» گردآورده اوست که در دو جلد، با عنوان جامع مسائل الاَحکام مِمّا نَزَلَ مِنَ القضایا بِالمُفتین وَالحُکّام تدوین شده، و چندین نسخه خطی از آن باقی است.
این کتاب یکی از منابع اصلی المعیار وَنْشَریشی (متوفی ۹۱۴) است و در قرن نهم و دوازدهم دو خلاصه از آن تهیه شده است.
فتواهای بی شماری که برزلی همراه با صاحبان آن‌ها ـ یعنی فقهای مشهوری که زمان و مکانشان را به آسانی می‌توان تعیین کرد ـ ذکر کرده، اثر او را به صورت مهمترین منبع برای تاریخ جامعه افریقیّه در عهد زیریانِ قیروان و مَهدیّون (سده چهارم ـ ششم/ دهم ـ دوازدهم) و بنوحفص (سده هفتم ـ هشتم/ سیزدهم ـ چهاردهم) درآورده است.
[۷۸] ابن ابی شنب، اجازه، ش ۲۶۱.
[۷۹] محمد ابن مریم، البستان، ص۱۵۰ـ۱۵۲، الجزایر ۱۹۰۸.
[۸۰] احمدبن احمدبابا تنبکتی، نیل الابتهاج، ج۱، ص۲۲۵ـ۲۲۶، قاهره ۱۳۲۹.
[۸۱] محمدبن ابراهیم زرکشی، تاریخ الدولتین، ج۱، ص۶۱، تونس ۱۲۸۹.
[۸۲] محمدبن ابراهیم زرکشی، تاریخ الدولتین، ج۱، ص۱۰۹، تونس ۱۲۸۹.
[۸۳] محمدبن ابراهیم زرکشی، تاریخ الدولتین، ج۱، ص۱۲۲، تونس ۱۲۸۹.
[۸۴] محمدبن عبدالرحمن سخاوی، الضوءاللامع لاهل القرن التاسع، ج۱، ش ۴۲۹، قاهره ۱۳۵۵/۱۹۳۶.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) محمد، ابن‌ ابی‌ دینار، المؤنس‌، به‌ کوشش‌ محمد شمام‌، رباط، ۱۳۸۷ق‌.
(۲) احمد، ابن‌ ابی‌ ضیاف‌، اتحاف‌ اهل‌ الزمان‌، تونس‌، ۱۹۹۰م‌.
(۳) علی‌، ابن‌ صیرفی‌، نزهة النفوس‌ و الابدان‌، به‌ کوشش‌ حسن‌ حبشی‌، قاهره‌، ۱۹۷۳م‌.
(۴) احمد، ابن‌ قاضی‌ مکناسی‌، درةالحجال‌ فی‌ اسماء الرجال‌، به‌کوشش‌ محمد احمدی‌ ابوالنور، قاهره‌/تونس‌، ۱۳۹۱ق‌/ ۱۹۷۱م‌.
(۵) محمد، ابن‌ مریم‌، البستان‌ فی‌ ذکرالاولیاء و العلماء بتلمسان‌، الجزایر، ۱۳۲۶ق‌/ ۱۹۰۸م‌.
(۶) هادی‌ رُژه‌، ادریس‌، الدولة الصنهاجیة، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۹۲م‌.
(۷) احمد، باباتنبکتی‌، نیل‌ الابتهاج‌، به‌ کوشش‌ عبدالحمید عبدالله‌ هرامه‌، طرابلس‌، ۱۹۸۹م‌.
(۸) برنسویک‌، روبر، تاریخ‌ افریقیة فی‌ العهد الحفصی‌، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م‌.
(۹) محمد، زرکشی‌، تاریخ‌ الدولتین‌، به‌ کوشش‌ محمد ماضور، تونس‌، ۱۹۶۶م‌.
(۱۰) محمد، سخاوی‌، الضوء اللامع‌، بیروت‌، مکتبة الحیاة.
(۱۱) محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
(۱۲) احمد، سلاوی‌، الاستقصاء، به‌ کوشش‌ جعفر ناصری‌ و محمد ناصری‌، بیروت‌، ۱۹۵۵م‌.
(۱۳) سید، خطی‌.
(۱۴) محمد، عروسی‌ مطوی‌، السلطنة الحفصیة، بیروت‌، ۱۴۰۶ق‌/۱۹۸۶م‌.
(۱۵) علوش‌، ی‌ س‌ و عبدلله‌ رجراجی‌، فهرس‌ المخطوطات‌ العربیة المحفوظة فی‌ الخزانة العامة برباط الفتح‌، پاریس‌، ۱۹۵۴م‌.
(۱۶) محمد، فاسی‌، الفکر السامی‌ فی‌ تاریخ‌ الفقه‌ الاسلامی‌، به‌ کوشش‌ عبدالعزیز قاری‌، مدینه‌، ۱۳۹۷ق‌/۱۹۷۷م‌.
(۱۷) فهرس‌ مخطوطات‌ خزانة ابن‌ یوسف‌ بمراکش‌، به‌ کوشش‌ صدیق‌ بن‌ عربی‌، بیروت‌، ۱۴۱۴ق‌/۱۹۹۴م‌.
(۱۸) محفوظ، محمد، تراجم‌ المؤلفین‌ التونسیین‌، بیروت‌، دارالغرب‌ الاسلامی‌.
(۱۹) محمد، مخلوف‌، شجرة النور الزکیة، بیروت‌، ۱۳۵۰ق‌.
(۲۰) احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
(۲۱) ابن ابی شنب، اجازه.
(۲۲) Catalogus codicum manuscriptorum qui in Museo Britannico asservantur, London, ۱۸۴۶.
(۲۳) GAL، S.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. محمد، سخاوی‌، الضوء اللامع‌، ج۱۱، ص۱۸۹، بیروت‌، مکتبة الحیاة.    
۲. محمد، سخاوی‌، الضوء اللامع‌، ج۱۱، ص۱۳۳، بیروت‌، مکتبة الحیاة.    
۳. محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۸۵، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
۴. احمد، باباتنبکتی‌، نیل‌ الابتهاج‌، ج۱، ص۳۶۹، به‌ کوشش‌ عبدالحمید عبدالله‌ هرامه‌، طرابلس‌، ۱۹۸۹م‌.
۵. محمد، فاسی‌، الفکر السامی‌ فی‌ تاریخ‌ الفقه‌ الاسلامی‌، ج۲، ص۳۰۲، به‌ کوشش‌ عبدالعزیز قاری‌، مدینه‌، ۱۳۹۷ق‌/۱۹۷۷م‌.    
۶. محمد، ابن‌ مریم‌، البستان‌ فی‌ ذکرالاولیاء و العلماء بتلمسان‌، ج۱، ص۱۵۰-۱۵۱، الجزایر، ۱۳۲۶ق‌/ ۱۹۰۸م‌.
۷. محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۳۵، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
۸. محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۳۸، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
۹. محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۸۵، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
۱۰. محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۸۶، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
۱۱. محمد، مخلوف‌، شجرة النور الزکیة، ج۱، ص۳۵۲، بیروت‌، ۱۳۵۰ق‌.    
۱۲. محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۸۶، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
۱۳. احمد، باباتنبکتی‌، نیل‌ الابتهاج‌، ج۱، ص۳۷۰، به‌ کوشش‌ عبدالحمید عبدالله‌ هرامه‌، طرابلس‌، ۱۹۸۹م‌.
۱۴. محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۸۵، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
۱۵. محمد، سخاوی‌، الضوء اللامع‌، ج۱۱، ص۱۳۳، بیروت‌، مکتبة الحیاة.    
۱۶. محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۸۵، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
۱۷. محمد، سخاوی‌، الضوء اللامع‌، ج۱۱، ص۱۳۳، بیروت‌، مکتبة الحیاة.    
۱۸. محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۲۸، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
۱۹. محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۸۶، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
۲۰. محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۹۱، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
۲۱. محمد، مخلوف‌، شجرة النور الزکیة، ج۱، ص۳۵۳، بیروت‌، ۱۳۵۰ق‌.    
۲۲. احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، ج۱، ص۱۹، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
۲۳. احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، ج۱، ص۲۸۳، المعیار المعرب‌،به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
۲۴. احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، ج۶، ص۱۲۷، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
۲۵. برنسویک‌، روبر، تاریخ‌ افریقیة فی‌ العهد الحفصی‌، ج۱، ص۴۰۰، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م‌.
۲۶. محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۵۹۴ - ۵۹۵، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
۲۷. محمد، زرکشی‌، تاریخ‌ الدولتین‌، ج۱، ص۱۲۵، به‌ کوشش‌ محمد ماضور، تونس‌، ۱۹۶۶م‌.
۲۸. احمد، ابن‌ ابی‌ ضیاف‌، اتحاف‌ اهل‌ الزمان‌، ج۷، ص۶۲، تونس‌، ۱۹۹۰م‌.
۲۹. علی‌، ابن‌ صیرفی‌، نزهة النفوس‌ و الابدان‌، ج۳، ص۳۲۳-۳۲۴، به‌ کوشش‌ حسن‌ حبشی‌، قاهره‌، ۱۹۷۳م‌.
۳۰. محمد، ابن‌ ابی‌ دینار، المؤنس‌، ج۱، ص۱۷۰، به‌ کوشش‌ محمد شمام‌، رباط، ۱۳۸۷ق‌.
۳۱. محمد، ابن‌ ابی‌ دینار، المؤنس‌، ج۱، ص۲۳۵، به‌ کوشش‌ محمد شمام‌، رباط، ۱۳۸۷ق‌.
۳۲. محمد، عروسی‌ مطوی‌، السلطنة الحفصیة، ج۱، ص۷۱۳، بیروت‌، ۱۴۰۶ق‌/۱۹۸۶م‌.
۳۳. محمد، ابن‌ ابی‌ دینار، المؤنس‌، ج۱، ص۱۵۸، به‌ کوشش‌ محمد شمام‌، رباط، ۱۳۸۷ق‌.
۳۴. محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۲، ص۱۹۶، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
۳۵. احمد، ابن‌ قاضی‌ مکناسی‌، درةالحجال‌ فی‌ اسماء الرجال‌، ج۳، ص۲۸۲، به‌کوشش‌ محمد احمدی‌ ابوالنور، قاهره‌/تونس‌، ۱۳۹۱ق‌/ ۱۹۷۱م‌.
۳۶. محمد، فاسی‌، الفکر السامی‌ فی‌ تاریخ‌ الفقه‌ الاسلامی‌، ج۲، ص۳۰۲، به‌ کوشش‌ عبدالعزیز قاری‌، مدینه‌، ۱۳۹۷ق‌/۱۹۷۷م‌.    
۳۷. محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۳۹، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
۳۸. «فهرست‌... ۱»، ص۱۳۱.
۳۹. سید، خطی‌، ج۲، ص۱۶۰.
۴۰. فهرس‌ مخطوطات‌ خزانة ابن‌ یوسف‌ بمراکش‌، به‌ کوشش‌ صدیق‌ بن‌ عربی‌، ج۱، ص۲۷۴- ۲۷۵، بیروت‌، ۱۴۱۴ق‌/۱۹۹۴م‌.
۴۱. GAL، S، ج۲، ص۳۴۷.
۴۲. GAL، S، ج۱، ص۱۱۶-۱۱۷.
۴۳. «فهرست‌... ۱»، ص۱۳۱، ج۱، ص۱۱۶-۱۱۷، GAL، S.
۴۴. محمد، ابن‌ مریم‌، البستان‌ فی‌ ذکرالاولیاء و العلماء بتلمسان‌، الجزایر، ج۱، ص۱۵۰، ۱۳۲۶ق‌/ ۱۹۰۸م‌.
۴۵. محمد، سخاوی‌، الضوء اللامع‌، ج۱۱، ص۱۳۳، بیروت‌، مکتبة الحیاة.    
۴۶. احمد، ابن‌ قاضی‌ مکناسی‌، درةالحجال‌ فی‌ اسماء الرجال‌، ج۳، ص۲۸۲، به‌کوشش‌ محمد احمدی‌ ابوالنور، قاهره‌/تونس‌، ۱۳۹۱ق‌/ ۱۹۷۱م‌.
۴۷. برنسویک‌، روبر، تاریخ‌ افریقیة فی‌ العهد الحفصی‌، ج۲، ص۱۷۷، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م‌.
۴۸. برنسویک‌، روبر، تاریخ‌ افریقیة فی‌ العهد الحفصی‌، ج۲، ص۱۷۹، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م‌.
۴۹. احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، ج۱، ص۸، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
۵۰. احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، ج۱، ص۱۹، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
۵۱. احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، ج۱، ص۱۸۵، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
۵۲. احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، ج۱، ص۲۰۲، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
۵۳. احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، ج۱، ص۲۱۵-۲۱۶، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
۵۴. احمد، ونشریسی‌، المعیار المعرب‌، ج۱، ص۲۸۳، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
۵۵. محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۵۶۴، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
۵۶. محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۵۶۹ –۵۷۰، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
۵۷. هادی‌ رُژه‌، ادریس‌، الدولة الصنهاجیة، ج۲، ص۱۹۰، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۹۲م‌.
۵۸. هادی‌ رُژه‌، ادریس‌، الدولة الصنهاجیة، ج۲، ص۲۱۸، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۹۲م‌.
۵۹. هادی‌ رُژه‌، ادریس‌، الدولة الصنهاجیة، ج۲، ص۲۴۱، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۹۲م‌.
۶۰. احمد، سلاوی‌، الاستقصاء، ج۵، ص۷۵، به‌ کوشش‌ جعفر ناصری‌ و محمد ناصری‌، بیروت‌، ۱۹۵۵م‌.
۶۱. برنسویک‌، روبر، تاریخ‌ افریقیة فی‌ العهد الحفصی‌، ج۲، ص۴۰۰، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م‌.
۶۲. برنسویک‌، روبر، تاریخ‌ افریقیة فی‌ العهد الحفصی‌، ج۲، ص۲۱، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م‌.
۶۳. برنسویک‌، روبر، تاریخ‌ افریقیة فی‌ العهد الحفصی‌، ج۲، ص۲۷- ۲۸، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م‌.
۶۴. برنسویک‌، روبر، تاریخ‌ افریقیة فی‌ العهد الحفصی‌، ج۲، ص۱۳۹، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م‌.
۶۵. سید، خطی‌، ج۳، ص۳۳.
۶۶. علوش‌، ی‌ س‌ و عبدلله‌ رجراجی‌، فهرس‌ المخطوطات‌ العربیة المحفوظة فی‌ الخزانة العامة برباط الفتح‌، ج۱، ص۲۴۷، پاریس‌، ۱۹۵۴م‌.
۶۷. سید، خطی‌، ج۳، ص۵۷.
۶۸. محمد، سراج‌ اندلسی‌، الحلل‌ السندسیة، ج۱، ص۶۲۸-۶۲۹، به‌ کوشش‌ محمدحبیب‌ هیله‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م‌.
۶۹. هادی‌ رُژه‌، ادریس‌، الدولة الصنهاجیة، ج۱، ص۲۲۷- ۲۲۸، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۹۲م‌.
۷۰. هادی‌ رُژه‌، ادریس‌، الدولة الصنهاجیة، ج۱، ص۲۲۷- ۲۲۸، ترجمة حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌، ۱۹۹۲م‌.
۷۱. ابن ابی شنب، اجازه، ش ۲۶۱.
۷۲. محمد، ابن مریم، البستان، ص۱۵۰ـ۱۵۲، الجزایر ۱۹۰۸.
۷۳. احمدبن احمد، بابا تنبکتی، نیل الابتهاج، ج۱، ص۲۲۵ـ۲۲۶، قاهره ۱۳۲۹.
۷۴. محمدبن ابراهیم زرکشی، تاریخ الدولتین، ج۱، ص۶۱، تونس ۱۲۸۹.
۷۵. محمدبن ابراهیم زرکشی، تاریخ الدولتین، ج۱، ص۱۰۹، تونس ۱۲۸۹.
۷۶. محمدبن ابراهیم زرکشی، تاریخ الدولتین، ج۱، ص۱۲۲، تونس ۱۲۸۹.
۷۷. محمدبن عبدالرحمن سخاوی، الضوء اللامع لاهل القرن التاسع، ج۱، ش ۴۲۹، قاهره ۱۳۵۵/۱۹۳۶.
۷۸. ابن ابی شنب، اجازه، ش ۲۶۱.
۷۹. محمد ابن مریم، البستان، ص۱۵۰ـ۱۵۲، الجزایر ۱۹۰۸.
۸۰. احمدبن احمدبابا تنبکتی، نیل الابتهاج، ج۱، ص۲۲۵ـ۲۲۶، قاهره ۱۳۲۹.
۸۱. محمدبن ابراهیم زرکشی، تاریخ الدولتین، ج۱، ص۶۱، تونس ۱۲۸۹.
۸۲. محمدبن ابراهیم زرکشی، تاریخ الدولتین، ج۱، ص۱۰۹، تونس ۱۲۸۹.
۸۳. محمدبن ابراهیم زرکشی، تاریخ الدولتین، ج۱، ص۱۲۲، تونس ۱۲۸۹.
۸۴. محمدبن عبدالرحمن سخاوی، الضوءاللامع لاهل القرن التاسع، ج۱، ش ۴۲۹، قاهره ۱۳۵۵/۱۹۳۶.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «برزلی»، شماره۴۷۳۹.    
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «بُرزُلی»، شماره۹۴۵.    






جعبه ابزار