ابوالجیش مظفر بن محمد خراسانی بلخی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



َبووالْجَیْشِ بَلْخی، مظفر بن محمد بن احمد خراسانی (د۳۶۷ق/۹۷۸م)، متکلم و محدث امامی.


ولادت

[ویرایش]

منابع در مورد تاریخ تولد وی سکوت کرده‌اند.

دانش و شغل

[ویرایش]

او نزد محمد بن جریر طبری (د۳۱۰ق) و ابوسهل نوبختی (د۳۱۱ق) دانش آموخته
[۲] طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۲۵۰، امالی، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.
[۳] طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۱۶۹، الفهرست، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانة مرتضویه.
و در بغداد افزون بر این دو از کسانی مانند ابن همام اسکافی ، محمد بن احمد بن ابی الثلج و محمد بن جعفر علوی حسینی بهره برده و از آنان حدیث شنیده است.
[۴] مفید، محمد بن محمد، ج۱، ص۲۰، الارشاد، نجف، ۱۳۸۲ق.
[۵] مفید، محمد بن محمد، ج۱، ص۶، الارشاد، نجف، ۱۳۸۲ق.
[۷] طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۱۶۶، امالی، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.
وی ظاهراً به شغل وراقی اشتغال داشته است، زیرا در اسناد پاره‌ای از روایات به وی نسبت وراق داده شده است.
[۹] طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۷۶، امالی، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.


ابوالجیش از متکلمان

[ویرایش]

علمای امامیه ابوالجیش را به عنوان متکلم می‌شناختند.
[۱۰] ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۲۶، ابوحیان توحیدی، اخلاق الوزیرین، به کوشش محمد طنجی، دمشق، ۱۳۸۵ق.
وی چنان‌که از عناوین آثارش برمی‌آید، در خصوص مسائل حساسی در این زمینه قلم زده است. ابوالجیش از شاگردان خاص ابوسهل بوده، به طوری که طوسی او را از «غلمان» وی شمرده است. از این رو شخصی همچون ابوالجیش می‌توانست انتقال دهنده آراء کلامی ابوسهل به آیندگان بوده باشد. ابوحیان توحیدی در اخلاق‌الوزیرین از مجلسی در رمضان سال ۳۶۰ق در محضر عزّالدوله بویهی یاد می‌کند که دانشمندانی چون ابوعبدالله بصری، علب بن عیسی رمّانی، ابوحامد مرورودی و ابوالجیش بلخی حضور داشته‌اند. در آن میان ابوالجیش به طرح سؤالی راجع به قرآن و اختلاف فقها، متکلمان و دیگر علما درباره آن می‌پردازد که حاضران تا مدتی از پاسخ به آن درمی‌مانند.
[۱۳] ابوحیان توحیدی، اخلاق الوزیرین، ج۱، ص۲۰۲-۲۰۷.


شاگردان

[ویرایش]

در میان شاگردان وی به ویژه باید از شیخ مفید نام برد که از او حدیث نیز شنیده است.
[۱۴] مفید، محمد بن محمد، ج۱، ص۶، الارشاد، نجف، ۱۳۸۲ق.
[۱۵] مفید، محمد بن محمد، ج۱، ص۳۱۰، الامالی، به کوشش غفاری و استاد ولی، قم، ۱۴۰۳ق.
شاگرد دیگر وی ابویاسر بوده که شیخ مفید در جوانی هنگامی که برای کسب علم به بغداد آمده بود، نزد او در محله باب خراسان دانش آموخت و همو بود که مفید را برای کسب علم راهی درس علی بن عیسی رمّانی کرد.
[۱۸] ابن ادریس، محمد بن احمد، ج۱، ص۱۶۱، مستطرفات السرائر، قم، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۷م.
[۱۹] ورام بن ابی فراس، تنبیه الخواطر، ج۲، ص۳۰۲، قم، ۱۳۷۵ق.
شخصیت ابویاسر که به غلام (شاگرد خاص) ابوالجیش نیز مشهور بود،
[۲۰] ابن ادریس، محمد بن احمد، ج۱، ص۱۶۱، مستطرفات السرائر، قم، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۷م.
[۲۱] ورام بن ابی فراس، تنبیه الخواطر، ج۲، ص۳۰۲، قم، ۱۳۷۵ق.
چندان شناخته نیست و در خصوص رابطه او با شخصی به نام طاهر که نجاشی و طوسی
[۲۳] طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۸۶، الفهرست، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانة مرتضویه.
از وی با عنوان ابوالجیش یاد کرده‌اند، چیزی نمی‌دانیم. این دو در شرح حال طاهر یادآور شده‌اند که وی متکلم بوده و آغاز دانش‌اندوزی شیخ مفید نزد وی بوده است.
[۲۴] که از شخصی به نام غلام ابوالجیش در میان متکلمان امامیه نام برده، ولی اطلاعی در خصوص وی به دست نداده است، ج۱، ص۲۲۶، ابن ندیم، الفهرست، ابوحیان توحیدی، اخلاق الوزیرین، به کوشش محمد طنجی، دمشق، ۱۳۸۵ق.
به هر روی چنان‌که از عبارت نجاشی در شرح حال طاهر برمی‌آید، شیخ مفید پیش از آن‌که نزد ابوالجیش به تحصیل پرداخته باشد، از طاهر شاگرد وی بهره برده است.

تبحر ابوالجیش در حدیث

[ویرایش]

در خصوص تبحر ابوالجیش در حدیث، نجاشی یادآور شده که وی حدیث بسیار شنیده و طوسی در الفهرست او را عارف به اخبار دانسته است. مفید در الارشاد
[۲۷] مفید، محمد بن محمد، ج۱، ص۲۰، الارشاد، نجف، ۱۳۸۲ق.
[۲۸] مفید، محمد بن محمد، ج۱، ص۲۶، الارشاد، نجف، ۱۳۸۲ق.
و الامالی و طوسی در امالی
[۳۱] طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۱۶۶، امالی، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.
[۳۲] طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۲۵۰، امالی، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.
برخی روایات وی را نقل کرده‌اند.


مشیخه شیخ مفید

[ویرایش]

گفتنی است که در میان مشایخ مفید از شخصی به نام ابوالحسن محمد بن مظفر وراق نام برده شده که از ابن ابی الثلج و طبری روایت می‌کند. با توجه به اطلاعاتی که از ابوالجیش در دست داریم، این احتمال وجود دارد که این فرد کسی جز ابوالجیش نبوده و این نام ضبطی غیردقیق از نام وی بوده باشد.
[۳۴] طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۱۶۶، امالی، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.


تألیفات

[ویرایش]

ابوالجیش دارای تألیفاتی به خصوص در زمینه امامت بوده است. از میان عناوین آثار وی آنچه به ما رسیده، اینهاست:۱. الارزاق و الآجال.
۲. الامامة.
[۳۷] ابن شهر آشوب، محمد بن علی، ج۱، ص۱۲۴، معالم العلماء، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.

۳. الانسان و انّه غیر هذه الجملة، که احتمالاً تألیفی است مربوط به حقیقت انسان و این‌که مکلف به تکالیف الهی کیست. از ظاهر عنوان این کتاب چنین برمی‌آید که ابوالجیش همچون استادش ابوسهل نوبختی بر این اعتقاد بوده که حقیقت انسان چیزی است ورای صورت ظاهری آدمی و البته از مقوله امری غیرمادی.
[۳۹] سید مرتضی، علی بن حسین، ج۱، ص۱۱۳-۱۱۴، الذخیرة، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۱۱ق.

۴. خصال الکمال.
[۴۰] ابن شهر آشوب، محمد بن علی، ج۱، ص۱۲۴، معالم العلماء، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.

۵. الرد علی من جوّز علی القدیم البطلان.
۶. فدک.
۷. قد فعلت فلاتکم، که طوسی از آن با عنوان المثالب نیز یاد کرده و گفته که کتاب بزرگی بوده است. این کتاب مورد استفاده عمادالدین طبری در کامل بهائی
[۴۴] عمادالدین طبری، حسن بن علی، ج۲، ص۱۲۹-۱۳۲، کامل بهائی، قم، ۱۳۷۶ق.
قرار گرفته است.
۸. مجالس مع المخالفین فی معان مختلفة، که نشان می‌دهد ابوالجیش با مخالفان خود از مکاتب مختلف کلامی مناظراتی داشته است.
۹. نقض العثمانیة للجاحظ.
۱۰. نقض ماروی من مناقب الرجال.
[۴۸] ابن شهر آشوب، محمد بن علی، ج۱، ص۱۲۴، معالم العلماء، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.

۱۱. النکت و الاغراض، در امامت .


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن ادریس، محمد بن احمد، مستطرفات السرائر، قم، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۷م.
(۲) ابن شهر آشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.
(۳) ابن ندیم، الفهرست، ابوحیان توحیدی، اخلاق الوزیرین، به کوشش محمد طنجی، دمشق، ۱۳۸۵ق.
(۴) سید مرتضی، علی بن حسین، الذخیرة، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۱۱ق.
(۵) طوسی، محمد بن حسن، امالی، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.
(۶) طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانة مرتضویه.
(۷) عمادالدین طبری، حسن بن علی، کامل بهائی، قم، ۱۳۷۶ق.
(۸) مفید، محمد بن محمد، الارشاد، نجف، ۱۳۸۲ق.
(۹) مفید، محمد بن محمد، الامالی، به کوشش غفاری و استاد ولی، قم، ۱۴۰۳ق.
(۱۰) نجاشی، احمد بن علی، رجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.
(۱۱) ورام بن ابی فراس، تنبیه الخواطر، قم، ۱۳۷۵ق.
(۱۲) ابوحیان توحیدی، اخلاق‌الوزیرین.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. نجاشی، احمد بن علی، ج۱، ص۴۲۲، رجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۲. طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۲۵۰، امالی، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.
۳. طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۱۶۹، الفهرست، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانة مرتضویه.
۴. مفید، محمد بن محمد، ج۱، ص۲۰، الارشاد، نجف، ۱۳۸۲ق.
۵. مفید، محمد بن محمد، ج۱، ص۶، الارشاد، نجف، ۱۳۸۲ق.
۶. مفید، محمد بن محمد، ج۱، ص۳۱۰، الامالی، به کوشش غفاری و استاد ولی، قم، ۱۴۰۳ق.    
۷. طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۱۶۶، امالی، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.
۸. مفید، محمد بن محمد، ج۱، ص۳۱۰، الامالی، به کوشش غفاری و استاد ولی، قم، ۱۴۰۳ق.    
۹. طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۷۶، امالی، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.
۱۰. ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۲۶، ابوحیان توحیدی، اخلاق الوزیرین، به کوشش محمد طنجی، دمشق، ۱۳۸۵ق.
۱۱. نجاشی، احمد بن علی، ج۱، ص۴۲۲، رجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۱۲. طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۲۵۱، الفهرست، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانة مرتضویه.    
۱۳. ابوحیان توحیدی، اخلاق الوزیرین، ج۱، ص۲۰۲-۲۰۷.
۱۴. مفید، محمد بن محمد، ج۱، ص۶، الارشاد، نجف، ۱۳۸۲ق.
۱۵. مفید، محمد بن محمد، ج۱، ص۳۱۰، الامالی، به کوشش غفاری و استاد ولی، قم، ۱۴۰۳ق.
۱۶. نجاشی، احمد بن علی، ج۱، ص۴۲۲، رجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۱۷. طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۲۵۱، الفهرست، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانة مرتضویه.    
۱۸. ابن ادریس، محمد بن احمد، ج۱، ص۱۶۱، مستطرفات السرائر، قم، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۷م.
۱۹. ورام بن ابی فراس، تنبیه الخواطر، ج۲، ص۳۰۲، قم، ۱۳۷۵ق.
۲۰. ابن ادریس، محمد بن احمد، ج۱، ص۱۶۱، مستطرفات السرائر، قم، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۷م.
۲۱. ورام بن ابی فراس، تنبیه الخواطر، ج۲، ص۳۰۲، قم، ۱۳۷۵ق.
۲۲. نجاشی، احمد بن علی، ج۱، ص۲۰۸، رجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۲۳. طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۸۶، الفهرست، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانة مرتضویه.
۲۴. که از شخصی به نام غلام ابوالجیش در میان متکلمان امامیه نام برده، ولی اطلاعی در خصوص وی به دست نداده است، ج۱، ص۲۲۶، ابن ندیم، الفهرست، ابوحیان توحیدی، اخلاق الوزیرین، به کوشش محمد طنجی، دمشق، ۱۳۸۵ق.
۲۵. نجاشی، احمد بن علی، ج۱، ص۴۲۲، رجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۲۶. طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۲۵۱، الفهرست، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانة مرتضویه.    
۲۷. مفید، محمد بن محمد، ج۱، ص۲۰، الارشاد، نجف، ۱۳۸۲ق.
۲۸. مفید، محمد بن محمد، ج۱، ص۲۶، الارشاد، نجف، ۱۳۸۲ق.
۲۹. مفید، محمد بن محمد، ج۱، ص۳۱۰، الامالی، به کوشش غفاری و استاد ولی، قم، ۱۴۰۳ق.    
۳۰. مفید، محمد بن محمد، ج۱، ص۳۲۸، الامالی، به کوشش غفاری و استاد ولی، قم، ۱۴۰۳ق.    
۳۱. طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۱۶۶، امالی، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.
۳۲. طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۲۵۰، امالی، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.
۳۳. مفید، محمد بن محمد، ج۱، ص۱۸-۱۹، الامالی، به کوشش غفاری و استاد ولی، قم، ۱۴۰۳ق.    
۳۴. طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۱۶۶، امالی، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.
۳۵. طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۲۵۱، الفهرست، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانة مرتضویه.    
۳۶. نجاشی، احمد بن علی، ج۱، ص۲۰۸، رجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۳۷. ابن شهر آشوب، محمد بن علی، ج۱، ص۱۲۴، معالم العلماء، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.
۳۸. نجاشی، احمد بن علی، ج۱، ص۲۰۸، رجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۳۹. سید مرتضی، علی بن حسین، ج۱، ص۱۱۳-۱۱۴، الذخیرة، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۱۱ق.
۴۰. ابن شهر آشوب، محمد بن علی، ج۱، ص۱۲۴، معالم العلماء، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.
۴۱. نجاشی، احمد بن علی، ج۱، ص۲۰۸، رجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۴۲. نجاشی، احمد بن علی، ج۱، ص۲۰۸، رجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۴۳. طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۱۶۹، الفهرست، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانة مرتضویه.    
۴۴. عمادالدین طبری، حسن بن علی، ج۲، ص۱۲۹-۱۳۲، کامل بهائی، قم، ۱۳۷۶ق.
۴۵. نجاشی، احمد بن علی، ج۱، ص۲۰۸، رجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق     .
۴۶. طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۲۵۱، الفهرست، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانة مرتضویه.    
۴۷. نجاشی، احمد بن علی، رجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۴۸. ابن شهر آشوب، محمد بن علی، ج۱، ص۱۲۴، معالم العلماء، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.
۴۹. نجاشی، احمد بن علی، ج۱، ص۲۰۸، رجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.    
۵۰. طوسی، محمد بن حسن، ج۱، ص۲۵۱، الفهرست، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانة مرتضویه.    


منبع

[ویرایش]
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «ابوالجیش»، ج۵، شماره۲۰۴۹.    






جعبه ابزار