ابن‌منذر ابوبکر محمد بن‌ ابراهیم‌ نیشابوری

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



اِبْن‌ِ مُنْذِر، ابوبکر محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ منذر بن‌ جارود نیشابوری‌ (ح‌ ۲۴۱-۲۹ شعبان ‌ ۳۱۸ق‌/۸۵۵ -۲۶ سپتامبر ۹۳۰م‌)، فقیه‌، محدث‌ و مفسر مکی است‌.


اساتید و مشایخ

[ویرایش]

ابواسحاق‌ شیرازی‌
[۱] ابراهیم‌ابواسحاق‌ شیرازی‌، طبقات‌ الفقهاء، ج۱، ص‌ ۱۱۸، به‌ کوشش‌ خلیل‌ المیس‌، بیروت‌، دارالقلم‌.
تاریخ‌ وفات‌ وی‌ را در ۳۰۹ یا ۳۱۰ق‌ دانسته‌ که‌ صحیح‌ نمی‌نماید.
[۲] محمد ذهبی‌، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۷۸۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق‌.

از جزئیات‌ زندگی‌ وی‌ اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌؛ شاید او بخش‌ آغازین‌ تحصیلش‌ را در نیشابور گذرانده‌ باشد، ولی‌ به‌ هر صورت‌ پیش‌ از ۲۶۸ق‌ در مصر حضور یافته‌ و در آن‌جا نزد شاگردان‌ شافعی ‌ چون‌ محمد بن‌ عبدالحکم‌ (د ۲۶۸ق‌) و ربیع‌ بن‌ سلیمان‌ (د ۲۷۰ق‌) فقه ‌ و حدیث ‌ آموخته‌ است‌.
اقامت‌ ابن‌ منذر در مصر حدو ۸ سال ‌ به‌ طول‌ انجامیده‌ و با رفتن‌ وی‌ به‌ مکه ‌ پایان‌ پذیرفته‌ است‌. در آن‌جا در محضر محدثانی‌ چون‌ محمد بن‌ اسماعیل‌ صائغ‌ (د ۲۷۶ق‌) دانش‌ آموخت‌
[۳] محمد ذهبی‌، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۷۸۲، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق‌.
و تا پایان‌ عمر مجاورت‌ حرم‌ گزید.
[۴] عریب قرطبى‌، صلة تاریخ‌ طبری‌ ، ص۱۵۶ ، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۸۹۷م‌ .
[۵] محمد ذهبى‌، سیراعلام‌ النبلاء ، ج۱۴، ص۴۹۰ ، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و اکرم‌ بوشى‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌.
[۶] محمد فاسی‌، العقد الثمین‌، ج۲، ص۲۵۱، به‌ کوشش‌ محمد حامد الفقی‌، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.

از دیگر مشایخ‌ او محمد بن‌ میمون‌، اسحاق‌ بن‌ ابراهیم‌ دبری‌ و علی‌ بن‌ عبدالعزی
[۷] محمد ذهبی‌، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۷۸۲، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق‌.
[۸] یاقوت حموی ‌، معجم البلدان‌، ج۲، ص۵۴۵ -۵۴۶.
هستند.

شاگردان

[ویرایش]

از شاگردان‌ و راویانش‌ کسانی‌ چون‌ محمد بن‌ یحیی‌ بن‌ عمار دمیاطی، ابوبکر ابن‌ مقری‌ و ابوطاهر محمد بن‌ ابراهیم‌ اصفهانی‌
[۹] ابن‌ عطیه‌، فهرس‌، ج۱، ص۱۳۲، به‌ کوشش‌ محمد ابواجفان‌ و محمد زاهی‌، بیروت‌، ۱۹۸۳م‌.
[۱۰] احمد ابن‌ حجر عسقلانی‌، لسان‌ المیزان‌، ج۵، ص۲۸، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۲۹ق‌.
را می‌توان‌ نام‌ برد.

مذهب فقهی

[ویرایش]

در باب‌ مسائل‌ فقهی‌، غالباً برآنند که‌ ابن‌ منذر از کسی‌ تقلید نمی‌کرده‌ است‌.
[۱۱] محمد ذهبی‌، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۷۸۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق‌.
[۱۲] عبدالرحیم‌ اسنوی‌، طبقات‌ الشافعیة، ج۲، ص۳۷۴، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ جبوری‌، بغداد، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
[۱۳] محمد فاسی‌، العقد الثمین‌، ج۱، ص۴۰۷، به‌ کوشش‌ محمد حامد الفقی‌، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.

همچنین‌ سبکی
[۱۴] محمد ذهبی‌ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ج۳، ص۱۰۲، طبقات‌ الشافعیة الکبری‌، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌ و عبدالفتاح‌ محمد حلو، قاهره‌، ۱۹۶۸م‌.
از وی‌ در کنار محمد بن‌ جریر طبری‌ و محمد بن‌ خزیمه‌ که‌ هر کدام‌ خود صاحب‌ مذهب ‌ بوده‌اند، به‌ عنوان‌ مجتهد مطلق‌ یاد کرده‌ است‌؛ چنانکه‌ ذهبی
[۱۵] محمد ذهبى‌، سیراعلام‌ النبلاء ، ج۱۴، ص۴۹۱ ، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و اکرم‌ بوشى‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌
و نووی
[۱۶] محیی‌الدین نووی‌، تهذیب‌ الاسماء و اللغات‌، ج۱، ص۱۹۷، قاهره‌، ادارة الطباعة المنیریة.
به‌ عدم‌ التزام‌ وی‌ به‌ مذهبی‌ خاص‌ تصریح‌ کرده‌اند.
این‌ مطلب‌ را با توجه‌ به‌ گفته سبکی‌
[۱۷] محمد ذهبی‌ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ج۳، ص۱۰۲، طبقات‌ الشافعیة الکبری‌، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌ و عبدالفتاح‌ محمد حلو، قاهره‌، ۱۹۶۸م‌.
می‌توان‌ بدین‌ گونه‌ تبیین‌ کرد که‌ ابن‌ منذر اگر چه‌ در عداد فقهای‌ شافعی‌ به‌ شمار می‌آید،
[۱۸] ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۱۶۹.
[۱۹] محمد عبادی‌، طبقات‌ الفقهاء الشافعیة، ج۱، ص۶۷، به‌ کوشش‌ گوستا ویتستام‌، لیدن‌، ۱۹۶۴م‌.
[۲۰] ابراهیم‌ابواسحاق‌ شیرازی‌، طبقات‌ الفقهاء، ج۱، ص‌ ۱۱۸، به‌ کوشش‌ خلیل‌ المیس‌، بیروت‌، دارالقلم‌.
اما در مواردی‌ از رأی‌ شافعیعدول ‌ کرده‌ و خود مجموعه‌ فتاوایی‌ داشته‌ که‌ او را چون‌ صاحب‌ مذهبی‌ خاص‌ مطرح‌ کرده‌ است‌.
مقدسی
[۲۱] محمد مقدسی‌، احسن‌ التقاسیم‌، ج۱، ص‌ ۹۶، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۹۰۶م‌.
به‌ صراحت‌ بیان‌ می‌کند که‌ مذهب‌ ابن‌ منذر در مَعافِر یمن‌ رواج‌ داشته‌ است‌ و این‌ گفته‌ بر ما معلوم‌ می‌دارد که‌ این‌ مذهب‌ دست‌ کم‌ تا اواخر سده ۴ق‌/۱۰م‌ دارای‌ پیروانی‌ بوده‌ است‌، لیکن‌ در مورد رواج‌ مذهب‌ وی‌ بیش‌ از این‌ اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌.
برخی‌ از آراء خاص‌ او را نویسندگان‌ شافعی‌ چون‌ عبادی
[۲۲] محمد عبادی‌، طبقات‌ الفقهاء الشافعیة، ج۱، ص۶۷، به‌ کوشش‌ گوستا ویتستام‌، لیدن‌، ۱۹۶۴م‌.
و سبکی‌
[۲۳] محمد ذهبی‌ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ج۳، ص۱۰۳، طبقات‌ الشافعیة الکبری‌، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌ و عبدالفتاح‌ محمد حلو، قاهره‌، ۱۹۶۸م‌.
مورد توجه‌ قرار داده‌اند.

مقام فقهی

[ویرایش]

اطلاع‌ و احاطه او بر اختلاف‌ و اتفاق‌ فقها در مسائل‌ گوناگون‌، بی‌شک‌ از جهات‌ شایان‌ توجه‌ شخصیت‌ فقهی‌ اوست‌، تا حدی‌ که‌ نووی
[۲۴] محیی‌الدین نووی‌، تهذیب‌ الاسماء و اللغات‌، ج۱، ص۱۹۷، قاهره‌، ادارة الطباعة المنیریة.
یادآور شده‌ که‌ علمای‌ مذاهب‌ مختلف‌، به‌ گفته وی‌ اعتماد داشته‌ و نظر او در بیان‌ آراء مذاهب‌ گوناگون‌ مورد قبول‌ عامه‌ بوده‌ است‌.
او در عین‌ نقل‌ آراء، به‌ بررسی‌ در آن‌ها نیز می‌پرداخته‌ و در این‌ باب‌ کسی‌ را یارای‌ رقابت‌ با وی‌ نبوده‌ است‌. کتاب‌ الاجماع ابن‌ منذر که‌ درباره اتفاق‌ نظر علمای‌ مذاهب‌ در مسائل‌ فقهی‌ تألیف‌ شده‌، این‌ گفته‌ را مستند می‌سازد و وجود نظرات‌ فقیهانی‌ چون‌ ابن‌ ابی‌ لیلی‌ از اصحاب‌ رأی‌، حسن‌ بن‌ صالح‌، اوزاعی‌ و یعقوب‌ بن‌ ابراهیم‌ از اصحاب‌ حدیث‌
[۲۵] ابن‌ منذر، الاجماع‌، ج۱، ص۹۱، به‌ کوشش‌ فؤاد عبدالمنعم‌ احمد، قطر، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۷م‌.
[۲۶] ابن‌ منذر، الاجماع‌، ج۱، ص۹۵، به‌ کوشش‌ فؤاد عبدالمنعم‌ احمد، قطر، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۷م‌.
مؤید آگاهی‌ وی‌ بر مذاهبی‌ جز مذاهب‌ چهارگانه‌ است‌.
او همچنین‌ در اختلاف‌ نظر فقها کتاب‌ الاشراف‌ را به‌ رشته تحریر در آورده‌ که‌ ابن‌ خلکان‌
[۲۷] ابن‌ خلکان‌، وفیات‌، ج۴، ص۲۰۷.
آن‌ را از کتب‌ مشهور و مفید در این‌ باب‌ دانسته‌ و ستوده‌ است‌.

تبحر در حدیث‌

[ویرایش]

ابن‌ منذر علاوه‌ بر فقه، در حدیث‌ نیز دست‌ داشته‌ است‌.
اگرچه‌ از زبان‌ برخی‌ چون‌ عقیلی‌ مطالبی‌ در تضعیف‌ ابن‌ منذر نقل‌ شده‌، اما این‌ انتقادها چنان‌ بی‌مورد می‌نموده‌ که‌ ذهبی
[۲۸] محمد ذهبى‌، میزان‌ الاعتدال ، ج ۳، ص۴۵۱ ‌، به‌ کوشش‌ على‌ محمد بجاوی‌، قاهره‌، ۱۹۶۳م‌.
‌و به‌ تبع‌ او ابن‌ حجر
[۲۹] احمد ابن‌ حجر عسقلانى‌، لسان‌ المیزان ‌، ج ۵، ص۲۷ ‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۲۹ق‌ .
به‌ راحتی‌ از آن‌ گذشته‌ و این‌ انتقادها را نابجا شمرده‌اند.
ابن‌ منذر در کتاب‌ الاشراف‌ ضمن‌ بیان‌ مطالب‌ فقهی‌، تبحر خویش‌ را در حدیث ‌ نیز نشان‌ داده‌ است‌، چنانکه‌ تحقیق‌ درباره صحت‌ ادله احکام‌ و نقد احادیث‌ مورد استناد در این‌ اثر چنان‌ تحسین‌برانگیز است‌ که‌ وی‌ را در شمار محدثان‌ چیره‌دست‌ قرار می‌دهد.
[۳۰] محیی‌الدین نووی‌، تهذیب‌ الاسماء و اللغات‌، ج۱، ص۱۹۷، قاهره‌، ادارة الطباعة المنیریة.

نام‌ ابن‌ منذر و احادیث‌ منقول‌ از او در بسیاری‌ از کتب‌ حدیث ‌ به‌ چشم‌ می‌خورد.
[۳۱] محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۱، ص۱۱۷، به‌ کوشش‌ احمد عبدالعلیم‌ بردونی‌، بیروت‌، ۱۳۷۲ق‌/۱۹۵۲م‌.
[۳۲] محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۱، ص۱۲۵، به‌ کوشش‌ احمد عبدالعلیم‌ بردونی‌، بیروت‌، ۱۳۷۲ق‌/۱۹۵۲م‌.
[۳۳] احمد ابن‌ حجر عسقلانی‌، تلخیص‌ الحبیر فی‌ تخریج‌ احادیث‌ الرافعی‌ الکبیر، ج۱، ص۱۰، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ هاشم‌ یمانی‌، مدینه‌، ۱۳۸۴ق‌/۱۹۶۴م‌.
[۳۴] احمد ابن‌ حجر عسقلانی‌، تلخیص‌ الحبیر فی‌ تخریج‌ احادیث‌ الرافعی‌ الکبیر، ج۱، ص۱۹، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ هاشم‌ یمانی‌، مدینه‌، ۱۳۸۴ق‌/۱۹۶۴م‌.
[۳۵] عبدالله‌ابن‌ قدامه‌، المغنی‌، ج۱، ص۱۱، قاهره‌، ۱۳۶۷ق‌.
[۳۶] عبدالله‌ابن‌ قدامه‌، المغنی‌، ج۱، ص۱۴، قاهره‌، ۱۳۶۷ق‌.


آثار

[ویرایش]


← آثار چاپی


۱. الاجماع‌، که‌ پیش‌ از این‌ بدان‌ اشاره‌ شد، کم‌ حجم‌ترین‌ اثر او در زمینه فقه ‌ بوده‌ و مشتمل‌ بر ۷۶۵ مسأله‌ است.‌ (چاپ‌ عمر بارودی‌ که‌ ۷۶۷ مسأله‌ را در بردارد) این‌ اثر بدون‌ شک‌ از نخستین‌ کتب‌ فقهی‌ است‌ که‌ از بین‌ نرفته‌ است‌.
[۳۷] ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۱۶۱.
[۳۸] ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۰۸.
[۳۹] ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۷۲.
[۴۰] ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۹۲.

الاجماع‌ بار نخست‌ در ۱۹۸۵م‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ و ۳ چاپ‌ انتقادی‌ آن‌ نیز توسط عبدالله‌ عمر بارودی‌ (بیروت‌، ۱۹۸۶م‌)، محمدعلی‌ قطب‌ (بیروت‌، ۱۹۸۷م‌) و فؤاد عبدالمنعم‌ احمد (قطر، ۱۹۸۷م‌) منتشر شده‌ است‌.
۲. رحلة الامام‌ الشافعی‌ الی‌ المدینة المنورة، که‌ در ۱۳۵۰ق‌ در قاهره‌ چاپ‌ شده‌ است‌.

← آثار خطی‌


۱. الاشراف‌ فی‌ اختلاف‌ العلماء یا الاشراف‌ علی‌ مذاهب‌ الاشراف‌ (اهل‌ العلم‌)، که‌ ابن‌ خلکان‌،
[۴۱] ابن‌ خلکان‌، وفیات‌، ج۴، ص۲۰۷.
ذهبی‌
[۴۲] محمد ذهبى‌، سیراعلام‌ النبلاء ، سیر، ج۱۴، ص۴۹۰ ، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و اکرم‌ بوشى‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌ .
و دیگران‌ در اشاره‌ به‌ آثار ابن‌ منذر بیش‌ از همه‌ به‌ آن‌ توجه‌ کرده‌اند و این‌ توجه‌ خود نشانه اهمیت‌ آن‌ نسبت‌ به‌ دیگر آثار اوست‌.
در حال‌ حاضر تنها بخش‌هایی‌ از الاشراف‌ در کتابخانه توپکاپی‌، TS) شم و دارلکتب‌ مصر
[۴۳] خدیویه‌، فهرست‌، ج۳، ص۱۹۳.
موجود است‌.
۲. الاقناع‌، در فقه که‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ در جامع‌ قرویین‌ فاس‌ محفوظ است.‌
[۴۴] محمد فاسی‌، العقد الثمین‌، شم ۱۱۶۷، به‌ کوشش‌ محمد حامد الفقی‌، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
؛
۳. تفسیر القرآن‌، که‌ ذهبی
[۴۵] محمد ذهبى‌، سیراعلام‌ النبلاء ، سیر، ج۱۴، ص۴۹۲ ، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و اکرم‌ بوشى‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌ .
آن‌ را نشانه تبحر ابن‌ منذر در تفسیر قرآن‌ دانسته‌ است‌.
این‌ اثر احتمالاً تا اواخر سده ۹ق‌/۱۵م‌ هنوز به‌ طور کامل‌ موجود بوده‌ و سیوطی ‌ آن‌ را در اختیار داشته‌ است‌.
[۴۶] سیوطی، طبقات‌ المفسرین‌، ج۱، ص۲۸، به‌ کوشش‌ مورسینگ‌، لیدن‌، ۱۸۳۹م‌.

این‌ تفسیر یکی‌ از منابع‌ اساسی‌ سیوطی‌ در تألیف‌ الدر المنثور بوده‌ و آن‌ را همواره‌ در ردیف‌ تفسیر طبری‌ مورد استفاده‌ و استناد قرار داده‌ است‌.
[۴۷] سیوطی‌، الدر المنثور، ج۱، ص۱۲، بیروت‌، ۱۹۸۳م‌.
[۴۸] سیوطی‌، الدر المنثور، ج۱، ص۳۸، بیروت‌، ۱۹۸۳م‌.

این‌ کتاب‌ یقیناً از همان‌ آغاز به‌ جهت‌ وجود تفسیر طبری‌ - معاصر ابن‌ منذر - تحت‌الشعاع‌ قرار گرفت‌ و چندان‌ توجهی‌ بدان‌ نشده‌ است‌.
امروزه‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ که‌ فقط مشتمل‌ بر تفسیر بخشی‌ از قرآن‌؛ از آیه ۲۷ سوره بقره‌ تا آیه ۹۴ سوره نساء است‌، در کتابخانه گوتا نگهداری‌ می‌شود.
۴. الاوسط،
[۴۹] محیی‌الدین نووی‌، تهذیب‌ الاسماء و اللغات‌، ج۱، ص۱۹۶، قاهره‌، ادارة الطباعة المنیریة.
که‌ حاجی‌ خیلفه‌
[۵۰] حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۲۰۱-۲۰۲.
با نام‌ الاوسط فی‌ السنن‌ و الاجماع‌ و الاختلاف‌ از آن‌ یاد کرده‌ و آن‌ را در حدود ۱۵ جلد معرفی‌ کرده‌ است‌.
بخش‌هایی‌ از این‌ کتاب‌ در کتابخانه توپکاپی‌، TS شم و ایاصوفیه‌ وجود دارد.
همچنین‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ با عنوان‌ اختلاف‌ العلماء در فهرست‌ خدیویه
[۵۱] خدیویه‌، فهرست‌، ج۱، ص۲۶۲.
معرفی‌ شده‌ که‌ محتمل‌ است‌ با الاشراف‌ بی‌رابطه‌ نباشد.
در میان‌ آثار یافت‌ نشده ابن‌ منذر عناوین‌ اثبات‌ القیاس‌، المبسوط و المسائل‌ فی‌ الفقه‌ به‌ چشم‌ می‌خورد.
[۵۲] ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۶۹.
[۵۳] ابن‌ خلکان‌، وفیات‌، ج۴، ص۲۰۷.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) احمد ابن‌ حجر عسقلانی‌، تلخیص‌ الحبیر فی‌ تخریج‌ احادیث‌ الرافعی‌ الکبیر، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ هاشم‌ یمانی‌، مدینه‌، ۱۳۸۴ق‌/۱۹۶۴م‌.
(۲) احمد ابن‌ حجر عسقلانی‌، لسان‌ المیزان‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۲۹ق‌.
(۳) ابن‌ خلکان‌، وفیات‌.
(۴) ابن‌ عطیه‌، فهرس‌، به‌ کوشش‌ محمد ابواجفان‌ و محمد زاهی‌، بیروت‌، ۱۹۸۳م‌.
(۵) عبدالله‌ابن‌ قدامه‌، المغنی‌، قاهره‌، ۱۳۶۷ق‌.
(۶) ابن‌ منذر، الاجماع‌، به‌ کوشش‌ فؤاد عبدالمنعم‌ احمد، قطر، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۷م‌.
(۷) ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌.
(۸) ابراهیم‌ابواسحاق‌ شیرازی‌، طبقات‌ الفقهاء، به‌ کوشش‌ خلیل‌ المیس‌، بیروت‌، دارالقلم‌.
(۹) عبدالرحیم‌ اسنوی‌، طبقات‌ الشافعیة، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ جبوری‌، بغداد، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
(۱۰) حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌.
(۱۱) خدیویه‌، فهرست‌.
(۱۲) محمد ذهبی‌، تذکرة الحفاظ، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق‌.
(۱۳) محمد ذهبی‌، سیراعلام‌ النبلاء، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و اکرم‌ بوشی‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌.
(۱۴) محمد ذهبی‌، میزان‌ الاعتدال‌، به‌ کوشش‌ علی‌ محمد بجاوی‌، قاهره‌، ۱۹۶۳م‌.
(۱۵) محمد ذهبی‌ سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیة الکبری‌، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌ و عبدالفتاح‌ محمد حلو، قاهره‌، ۱۹۶۸م‌.
(۱۶) سیوطی‌، الدر المنثور، بیروت‌، ۱۹۸۳م‌.
(۱۷) سیوطی، طبقات‌ المفسرین‌، به‌ کوشش‌ مورسینگ‌، لیدن‌، ۱۸۳۹م‌.
(۱۸) محمد عبادی‌، طبقات‌ الفقهاء الشافعیة، به‌ کوشش‌ گوستا ویتستام‌، لیدن‌، ۱۹۶۴م‌.
(۱۹) محمد فاسی‌، العقد الثمین‌، به‌ کوشش‌ محمد حامد الفقی‌، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
(۲۰) محمد عابد فاسی‌، فهرس‌ مخطوطات‌ خزانة القرویین‌، فاس‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
(۲۱) عریب قرطبی‌، صلة تاریخ‌ طبری‌، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۸۹۷م‌.
(۲۲) محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، به‌ کوشش‌ احمد عبدالعلیم‌ بردونی‌، بیروت‌، ۱۳۷۲ق‌/۱۹۵۲م‌.
(۲۳) محمد مقدسی‌، احسن‌ التقاسیم‌، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۹۰۶م‌.
(۲۴) محیی‌الدین نووی‌، تهذیب‌ الاسماء و اللغات‌، قاهره‌، ادارة الطباعة المنیریة.
(۲۵) یاقوت حموی ‌، معجم البلدان‌.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابراهیم‌ابواسحاق‌ شیرازی‌، طبقات‌ الفقهاء، ج۱، ص‌ ۱۱۸، به‌ کوشش‌ خلیل‌ المیس‌، بیروت‌، دارالقلم‌.
۲. محمد ذهبی‌، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۷۸۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق‌.
۳. محمد ذهبی‌، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۷۸۲، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق‌.
۴. عریب قرطبى‌، صلة تاریخ‌ طبری‌ ، ص۱۵۶ ، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۸۹۷م‌ .
۵. محمد ذهبى‌، سیراعلام‌ النبلاء ، ج۱۴، ص۴۹۰ ، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و اکرم‌ بوشى‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌.
۶. محمد فاسی‌، العقد الثمین‌، ج۲، ص۲۵۱، به‌ کوشش‌ محمد حامد الفقی‌، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۷. محمد ذهبی‌، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۷۸۲، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق‌.
۸. یاقوت حموی ‌، معجم البلدان‌، ج۲، ص۵۴۵ -۵۴۶.
۹. ابن‌ عطیه‌، فهرس‌، ج۱، ص۱۳۲، به‌ کوشش‌ محمد ابواجفان‌ و محمد زاهی‌، بیروت‌، ۱۹۸۳م‌.
۱۰. احمد ابن‌ حجر عسقلانی‌، لسان‌ المیزان‌، ج۵، ص۲۸، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۲۹ق‌.
۱۱. محمد ذهبی‌، تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۷۸۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق‌.
۱۲. عبدالرحیم‌ اسنوی‌، طبقات‌ الشافعیة، ج۲، ص۳۷۴، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ جبوری‌، بغداد، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۱۳. محمد فاسی‌، العقد الثمین‌، ج۱، ص۴۰۷، به‌ کوشش‌ محمد حامد الفقی‌، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۱۴. محمد ذهبی‌ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ج۳، ص۱۰۲، طبقات‌ الشافعیة الکبری‌، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌ و عبدالفتاح‌ محمد حلو، قاهره‌، ۱۹۶۸م‌.
۱۵. محمد ذهبى‌، سیراعلام‌ النبلاء ، ج۱۴، ص۴۹۱ ، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و اکرم‌ بوشى‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌
۱۶. محیی‌الدین نووی‌، تهذیب‌ الاسماء و اللغات‌، ج۱، ص۱۹۷، قاهره‌، ادارة الطباعة المنیریة.
۱۷. محمد ذهبی‌ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ج۳، ص۱۰۲، طبقات‌ الشافعیة الکبری‌، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌ و عبدالفتاح‌ محمد حلو، قاهره‌، ۱۹۶۸م‌.
۱۸. ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۱۶۹.
۱۹. محمد عبادی‌، طبقات‌ الفقهاء الشافعیة، ج۱، ص۶۷، به‌ کوشش‌ گوستا ویتستام‌، لیدن‌، ۱۹۶۴م‌.
۲۰. ابراهیم‌ابواسحاق‌ شیرازی‌، طبقات‌ الفقهاء، ج۱، ص‌ ۱۱۸، به‌ کوشش‌ خلیل‌ المیس‌، بیروت‌، دارالقلم‌.
۲۱. محمد مقدسی‌، احسن‌ التقاسیم‌، ج۱، ص‌ ۹۶، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۹۰۶م‌.
۲۲. محمد عبادی‌، طبقات‌ الفقهاء الشافعیة، ج۱، ص۶۷، به‌ کوشش‌ گوستا ویتستام‌، لیدن‌، ۱۹۶۴م‌.
۲۳. محمد ذهبی‌ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ج۳، ص۱۰۳، طبقات‌ الشافعیة الکبری‌، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌ و عبدالفتاح‌ محمد حلو، قاهره‌، ۱۹۶۸م‌.
۲۴. محیی‌الدین نووی‌، تهذیب‌ الاسماء و اللغات‌، ج۱، ص۱۹۷، قاهره‌، ادارة الطباعة المنیریة.
۲۵. ابن‌ منذر، الاجماع‌، ج۱، ص۹۱، به‌ کوشش‌ فؤاد عبدالمنعم‌ احمد، قطر، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۷م‌.
۲۶. ابن‌ منذر، الاجماع‌، ج۱، ص۹۵، به‌ کوشش‌ فؤاد عبدالمنعم‌ احمد، قطر، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۷م‌.
۲۷. ابن‌ خلکان‌، وفیات‌، ج۴، ص۲۰۷.
۲۸. محمد ذهبى‌، میزان‌ الاعتدال ، ج ۳، ص۴۵۱ ‌، به‌ کوشش‌ على‌ محمد بجاوی‌، قاهره‌، ۱۹۶۳م‌.
۲۹. احمد ابن‌ حجر عسقلانى‌، لسان‌ المیزان ‌، ج ۵، ص۲۷ ‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۲۹ق‌ .
۳۰. محیی‌الدین نووی‌، تهذیب‌ الاسماء و اللغات‌، ج۱، ص۱۹۷، قاهره‌، ادارة الطباعة المنیریة.
۳۱. محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۱، ص۱۱۷، به‌ کوشش‌ احمد عبدالعلیم‌ بردونی‌، بیروت‌، ۱۳۷۲ق‌/۱۹۵۲م‌.
۳۲. محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۱، ص۱۲۵، به‌ کوشش‌ احمد عبدالعلیم‌ بردونی‌، بیروت‌، ۱۳۷۲ق‌/۱۹۵۲م‌.
۳۳. احمد ابن‌ حجر عسقلانی‌، تلخیص‌ الحبیر فی‌ تخریج‌ احادیث‌ الرافعی‌ الکبیر، ج۱، ص۱۰، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ هاشم‌ یمانی‌، مدینه‌، ۱۳۸۴ق‌/۱۹۶۴م‌.
۳۴. احمد ابن‌ حجر عسقلانی‌، تلخیص‌ الحبیر فی‌ تخریج‌ احادیث‌ الرافعی‌ الکبیر، ج۱، ص۱۹، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ هاشم‌ یمانی‌، مدینه‌، ۱۳۸۴ق‌/۱۹۶۴م‌.
۳۵. عبدالله‌ابن‌ قدامه‌، المغنی‌، ج۱، ص۱۱، قاهره‌، ۱۳۶۷ق‌.
۳۶. عبدالله‌ابن‌ قدامه‌، المغنی‌، ج۱، ص۱۴، قاهره‌، ۱۳۶۷ق‌.
۳۷. ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۱۶۱.
۳۸. ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۰۸.
۳۹. ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۷۲.
۴۰. ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۹۲.
۴۱. ابن‌ خلکان‌، وفیات‌، ج۴، ص۲۰۷.
۴۲. محمد ذهبى‌، سیراعلام‌ النبلاء ، سیر، ج۱۴، ص۴۹۰ ، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و اکرم‌ بوشى‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌ .
۴۳. خدیویه‌، فهرست‌، ج۳، ص۱۹۳.
۴۴. محمد فاسی‌، العقد الثمین‌، شم ۱۱۶۷، به‌ کوشش‌ محمد حامد الفقی‌، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۴۵. محمد ذهبى‌، سیراعلام‌ النبلاء ، سیر، ج۱۴، ص۴۹۲ ، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و اکرم‌ بوشى‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌ .
۴۶. سیوطی، طبقات‌ المفسرین‌، ج۱، ص۲۸، به‌ کوشش‌ مورسینگ‌، لیدن‌، ۱۸۳۹م‌.
۴۷. سیوطی‌، الدر المنثور، ج۱، ص۱۲، بیروت‌، ۱۹۸۳م‌.
۴۸. سیوطی‌، الدر المنثور، ج۱، ص۳۸، بیروت‌، ۱۹۸۳م‌.
۴۹. محیی‌الدین نووی‌، تهذیب‌ الاسماء و اللغات‌، ج۱، ص۱۹۶، قاهره‌، ادارة الطباعة المنیریة.
۵۰. حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۲۰۱-۲۰۲.
۵۱. خدیویه‌، فهرست‌، ج۱، ص۲۶۲.
۵۲. ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۶۹.
۵۳. ابن‌ خلکان‌، وفیات‌، ج۴، ص۲۰۷.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «ابن منذر»، ج۴، ص۱۸۲۲.    






جعبه‌ابزار