ابن‌علیه ابوبشر اسماعیل بن ابراهیم اسدی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



ابن‌عُلَیّه ابوبشر اسماعیل بن ابراهیم اسدی بصری کوفی (۱۱۰-۱۹۳ هـ)، از فقها، محدثان حنبلی‌مذهب و قاضی بغداد در قرن دوم هجری قمری بوده است.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

ابوبشر اسماعیل بن ابراهیم بن شهم بن مقسم اسدی بصری کوفی، معروف به ابن‌عُلَیّه، وابسته به عبدالرحمان بن قطبه اسدی و از اهالی کوفه بود. جد او مقسم از اسرای قیقانیه ما بین خراسان و زابلستان، و پدرش ابراهیم از تاجران کوفه بود که برای تجارت به بصره رفت و آمد می‌کرد و از این طریق با عُلَیّه، دختر حسان که زنی عاقل و عالم بود، ازدواج کرد و اسماعیل در سال ۱۱۶
[۳] ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ص۲۸۳.
یا ۱۱۰ هـ (سال مرگ حسن بصری) متولد شد.
او اصالتاً کوفی بود، ولی در بصره و بغداد می‌زیست. اسماعیل با نام مادرش به ابن‌عُلَیّه مشهور شد، اما آن را نمی‌پسندید و دشنام می‌دانست. عُلَیّه فرزندش را مدتی به عبدالوارث سپرد تا به اخلاق وی درآید.
ابن‌علیّه از فقها و محدثان حنبلی‌مذهب می‌باشد. رجال‌شناسان اهل‌سنت وی را فقیه، مفتی، باتقوا، حجت در حدیث، مورد اعتماد و از حفاظ چهارگانه شمرده‌اند.
در خبری نیز متهم به شرب خمر شده است که برخی آن را مردود دانسته‌اند. در مورد کلام خدا هم، قائل به غیر مخلوق بودن قرآن بوده است.

فعالیت‌ها

[ویرایش]

ابن‌علیّه زمانی متولی صدقات بصره و مدتی قاضی بغداد بود که با هشدار عبدالله بن مبارک از منصب قضاوت یا تولیت صدقات کناره‌گیری کرد. وی پس از زندگی در بصره به همراه پدر به بغداد رفت و خانه‌ای خرید و در ایام خلافت‌ هارون الرشید (۱۷۰ـ۱۹۳ هـ) متولی امور مظالم شد و تا آخر عمر در این منصب ماند. ابن‌علیّه با محمد امین، پسر‌ هارون (خلافت ۱۹۳-۱۹۸ هـ) هم ملاقاتی داشته است و امین عقیده او را در مورد قرآن نکوهش می‌کند.

مشایخ و راویان

[ویرایش]

ابن‌علیّه از افرادی همچون ایوب سختیانی، عبدالعزیز بن صهیب، داود بن ابی‌هند، حمید طویل و محمد بن منکدر روایت کرده است. حماد بن زید، عبدالرحمان بن مهدی، احمد بن حنبل، بندار بن بشار، شعبة بن حجاج و ابن‌جریج از راویان ابن‌عُلَیّه می‌باشند.

آثار

[ویرایش]

کتاب المناسک، کتاب الطهارة، کتاب الصلوة و تفسیر قرآن از آثار ابن‌علیّه است.

تاریخ وفات و مدفن

[ویرایش]

سرانجام، اسماعیل پس از ۸۳ سال و چند ماه عمر
[۲۱] ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ص۲۸۳.
در روز سه شنبه ۱۳ ذی قعده سال ۱۹۳ در بغداد درگذشت. فرزندش ابراهیم بر وی نماز گزارد و روز بعد یعنی چهارشنبه و به قولی پنج یا شش روز مانده از ذی قعده در مقبره عبدالله بن مالک دفن شد.

مطالعه بیشتر

[ویرایش]

برای مطالعه بیشتر به منابع زیر مراجعه شود.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابن‌سعد بغدادی، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۵.    
۲. خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۶، ص۲۲۹-۲۴۰.    
۳. ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ص۲۸۳.
۴. ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۹، ص۱۰۷-۱۲۰.    
۵. خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۶، ص۲۳۰.    
۶. صفی‌الدین خزرجی، احمد بن عبدالله، خلاصة تذهیب تهذیب الکمال، ج۱، ص۳۲.    
۷. خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۶، ص۲۲۹.    
۸. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۱۳، ص۱۰۰.    
۹. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، طبقات الحفاظ، ص۱۳۹.    
۱۰. صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۹، ص۴۴.    
۱۱. ذهبی، محمد بن احمد، العبر فی خبر من غبر، ج۱، ص۲۴۱.    
۱۲. ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال، ج۱، ص۲۱۷.    
۱۳. ابن‌ابی‌یعلی، محمد بن محمد، طبقات الحنابله، ج۱، ص۹۹.    
۱۴. ذهبی، محمد بن احمد، تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۲۳۶.    
۱۵. بخاری، اسماعیل بن ابراهیم، التاریخ الکبیر، ج۱، ص۳۴۲.    
۱۶. ابن‌ابی‌حاتم رازی، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعدیل، ج۲، ص۱۵۳.    
۱۷. خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۶، ص۲۳۰.    
۱۸. ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۹، ص۱۰۷-۱۲۰.    
۱۹. ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، ج۱، ص۲۷۵.    
۲۰. بابانی، اسماعیل بن محمد، هدیة العارفین، ج۱، ص۲۰۶.    
۲۱. ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ص۲۸۳.
۲۲. ابن‌حبان، محمد بن حبان، الثقات، ج۶، ص۴۴.    
۲۳. بخاری، اسماعیل بن ابراهیم، التاریخ الکبیر، ج۱، ص۳۴۲.    
۲۴. ذهبی، محمد بن احمد، العبر فی خبر من غبر، ج۱، ص۲۴۱.    
۲۵. ابن‌عماد حنبلی، عبدالحی بن احمد، شذرات الذهب، ج۲، ص۴۲۸.    
۲۶. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۱۳، ص۹۸.    
۲۷. ابن تغری بردی، یوسف بن تغری بردی، النجوم الزاهره، ج۲، ص۱۴۴.    
۲۸. خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۶، ص۲۲۹.    
۲۹. ابن‌ابی‌حاتم رازی، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعدیل، ج۲، ص۱۵۳.    
۳۰. ابن‌حبان، محمد بن حبان، الثقات، ج۶، ص۴۴.    
۳۱. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، طبقات الحفاظ، ص۱۳۹.    
۳۲. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۱۳، ص۹۸.    
۳۳. صفی‌الدین خزرجی، احمد بن عبدالله، خلاصة تذهیب تهذیب الکمال، ج۱، ص۳۲.    


منبع

[ویرایش]

پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، دائرة المعارف مؤلفان اسلامی، ج۱، ص۱۷۶، برگرفته از مقاله «ابوبشر اسماعیل بن ابراهیم».






جعبه ابزار