ابن‌عطا ابوالعباس‌ احمد بن‌ محمد ادمی بغدادی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



اِبْن‌ِ عَطا، ابوالعباس‌ احمد بن‌ محمد بن‌ سهل‌ اَدَمی‌ بغدادی‌ ( ۳۰۹ق‌/۹۲۲م‌)، عارف‌، شاعر، مفسر و محدث‌ حنبلی‌ است.


شرح حال

[ویرایش]

برخی‌ از مآخذ نسبت‌ او را آدمی‌ نوشته‌اند
[۱] خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۳۵۷، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
[۲] عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، صفة الصفوة، ج۲، ص۴۴۴، به‌ کوشش‌ محمود فاخوری‌، بیروت‌، ۱۴۰۶ق‌.
[۳] عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، المنتظم‌، ج۶، ص۱۶۰، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷ق‌.
[۴] عبدالرحمان جامی‌ ‌، نفحات‌ الانس‌، ج۱، ص۱۴۱، به‌ کوشش‌ مهدی‌ توحیدی‌پور، تهران‌، ۱۳۳۷ش‌.
[۵] عبدالوهاب‌ شعرانی‌، الطبقات‌ الکبری‌، ج۱، ص۹۵، بیروت‌، دارالفکر.
اما از آن‌جا که‌ در میان‌ نیاکان‌ وی‌ کسی‌ به‌ نام‌ آدم‌ شناخته‌ نیست‌، ظاهراً باید نسبت‌ او اَدمی‌ باشد و اَدم‌ نام‌ محلی‌ بوده‌ در یک‌ منزلی‌ واسط که‌ در مسیر کاروانهای‌ حج‌ قرار داشته‌ است‌.
[۶] یاقوت‌ حموی، المشترک‌، ج۱، ص۱۸، به‌ کوشش‌ ف‌ ووستنفلد، گوتینگن‌، ۱۸۴۶م‌.
[۷] یاقوت‌ حموی، المشترک‌، ج۱، ص۱۶۹، به‌ کوشش‌ ف‌ ووستنفلد، گوتینگن‌، ۱۸۴۶م‌.
از تاریخ‌ ولادت‌ ابن‌ عطا اطلاع‌ دقیقی‌ در دست‌ نیست‌، اما به‌ گفته ماسینیون‌، در حدود ۲۳۵ق‌/ ۸۴۹م‌ به‌ دنیا آمد، اما این‌ تاریخ‌ در هیچ‌ مأخذی‌ نیامده‌ است‌. از دوران‌ کودکی‌ او نیز اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌.

مشایخ حدیث

[ویرایش]

ظاهراً دوران‌ جوانی‌ ابن‌ عطا به‌ فراگیری‌ حدیث‌ سپری‌ شده‌ و از کسانی‌ چون‌ ابویعقوب‌ یوسف‌ بن‌ موسی‌ و نیز ابوالعباس‌ فضل‌ ابن‌ زیاد که‌ از یاران‌ احمد بن‌ حنبل‌ بود، نقل‌ حدیث‌ می‌کرده‌ است‌.
[۸] احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۵، ص۲۶، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
[۹] احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۱۲، ص۳۶۳، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
[۱۰] محمد ابن‌ ابی‌ یعلی‌، طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۲۵۱، به‌ کوشش‌ محمد حامد فقی‌، قاهره‌، ۱۳۷۱ق‌.
گویند وی‌ هر روز ختم‌ قرآن‌ می‌کرده‌ است‌.
[۱۱] احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حیلة الاولیاء، ج۱۰، ص۳۰۲، بیروت‌، ۱۳۵۱ق‌.
[۱۲] احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۵، ص۲۷، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
هجویری‌
[۱۳] علی‌ هجویری‌، کشف‌ المحجوب‌، ج۱، ص۵۱۳، به‌ کوشش‌ ژوکوفسکی‌، لنینگراد، ۱۹۲۶م‌.
و عطار
[۱۴] محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۸۸-۴۸۹، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
از دو ختم‌ قرآن‌ ابن‌ عطا در شبانه‌روز سخن‌ به‌ میان‌ آورده‌اند، اما بعد‌ها که‌ ابن‌ عطا به‌ عرفان‌ روی‌ آورد، به‌ مطالعة دقیق‌ در معانی‌ آیات‌ قرآنی‌ و تحقیق‌ در مضامین‌ آن‌ها پرداخت‌.

سوانح‌ زندگی‌

[ویرایش]

سوانح‌ زندگی‌ ابن‌ عطا به‌ درستی‌ شناخته‌ نیست‌، همین‌ قدر می‌دانیم‌ که‌ او در اواخر عمر دچار تحول‌ روحی‌ شد و درپی‌ آن‌ به‌ تصوف‌ روی‌ آورد. ماسینیون‌ زندگی‌ ابن‌ عطا را به‌ ۳ دوره‌ تقسیم‌ کرده‌ است‌: نخست‌ دوره تحصیل‌، نقل‌ حدیث‌ و آشنایی‌ با بزرگان‌ صوفیه‌ که‌ تا ۴۰ سالگی‌ِ او را در بر می‌گیرد، دوم‌ دوره مصائب‌ و «بلا» ‌ها که‌ از ۷ تا ۱۸ سال‌ ادامه‌ داشته‌ است‌ و سرانجام‌ سالهای‌ آخر عمر او که‌ به‌ تصوف‌ و تأمل‌ در قرآن‌ و دوستی‌ با حلّاج‌ سپری‌ شده‌ است‌. امیر معزی‌ به‌ دو دوره مشخص‌ در زندگی‌ ابن‌ عطا قائل‌ است‌: او دوره نخست‌ را به‌ تقریب‌ تا ۲۹۳ق‌ می‌داند و براساس‌ پاره‌ای‌ شواهد و قراین‌ تاریخی‌ نتیجه‌ می‌گیرد که‌ وی‌ به‌ سبب‌ بلاهایی‌ که‌ در این‌ سال‌ بر او روی‌ آورد، دچار تحول‌ روحی‌ شد و قریب‌ ۷ سال‌ در این‌ احوال‌ بود. این‌ دگرگونی‌ روحی‌، یعنی‌ دوره گرایش‌ به‌ تصوف‌ و اشتغال‌ به‌ تأملات‌ باطنی‌ و عرفانی‌ بوده‌ که‌ تا مرگ‌ وی‌ در ۳۰۹ق‌ ادامه‌ داشته‌ است‌. اما درباره این‌ تحول‌ روحی‌ نباید مبالغه‌ کرد، زیرا به‌ نظر نمی‌رسد که‌ او یکباره‌ از راه‌ و روش‌ پیشین‌ و عقاید حنبلی‌ خود بریده‌ باشد و حرمتی‌ که‌ وی‌ تا آخرین‌ روزهای‌ عمر در میان‌ حنبلیان‌ داشت‌،
[۱۵] احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۸، ص۱۲۸، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
مؤید این‌ نکته‌ است‌. این‌ تحول‌ روحی‌ که‌ از آن‌ به‌ «غلبه‌» تعبیر کرده‌اند، ظاهراً با حالاتی‌ آمیخته‌ به‌ نوعی‌ وجد و بیخودی‌ همراه‌ بوده‌ و در مدتی‌ نسبتاً طولانی‌ گه‌ گاه‌ با بروز اعمال‌ و ابراز سخنان‌ غیرعادی‌ از سوی‌ او ظاهر می‌شده‌ است‌. درباره مدت‌ این‌ دوره «غلبه‌»، اتفاق‌ نظر وجود ندارد، سراج‌ قاری‌
[۱۶] ابومحمد جعفر سراج‌ قاری‌، مصارع‌ العشاق‌، ج۱، ص۱۷۳، بیروت‌، دارصادر.
آن‌ را حدود ۷ سال‌ دانسته‌، ولی‌ ابوطالب‌ مکی‌
[۱۷] محمد ابوطالب‌ مکی‌، قوت‌ القلوب‌، ج۱، ص۴۱۰، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌.
آن‌ را به‌ ۱۴ سال‌ و ذهبی‌
[۱۸] محمد ذهبی‌، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۱۴، ص۲۵۶، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و اکرم‌ بوشی‌، بیروت‌، ۱۴۰۴ق‌/۱۹۸۴م‌.
به‌ ۱۸ سال‌ رسانده‌ است‌. آغاز این‌ دوره‌، چنانکه‌ گفته‌ شد، مقارن‌ با حوادثی‌ ناگوار در زندگی‌ ابن‌ عطا، یعنی‌ مرگ‌ جمعی‌ از بستگان‌ از جمله‌ زن‌ و فرزندان‌ و از کف‌ دادن‌ دارایی‌ وی‌ بوده‌ است‌.
[۱۹] محمد ابوطالب‌ مکی‌، قوت‌ القلوب‌، ج۱، ص۴۱۰، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌.
[۲۰] خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۳۵۷، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
[۲۱] ابومحمد جعفر سراج‌ قاری‌، مصارع‌ العشاق‌، ج۱، ص۱۷۳، بیروت‌، دارصادر.
[۲۲] محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۸۹، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.

برخی‌ سبب‌ این‌ حوادث‌ را نفرین‌ جنید در حق‌ او دانسته‌اند، ازآن‌ روی‌ که‌ با نظر وی‌ بر سر مسأله فقر و غنا مخالفت‌ کرده‌ بود.
[۲۳] محمد ابوطالب‌ مکی‌، قوت‌ القلوب‌، ج۱، ص۴۱۰، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌.
برخی‌ دیگر گفته‌اند که‌ او خود از خدا خواسته‌ بود که‌ او را بلایی‌ دهد، زیرا بلا کشیدن‌ را طریق‌ نیل‌ به‌ وصال‌ الهی‌ می‌شمرده‌ است‌.
[۲۴] احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حیلة الاولیاء، ج۱۰، ص۳۰۲، بیروت‌، ۱۳۵۱ق‌.
[۲۵] خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۳۵۷، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
[۲۶] ابومحمد جعفر سراج‌ قاری‌، مصارع‌ العشاق‌، ج۱، ص۱۷۳، بیروت‌، دارصادر.
[۲۷] عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، تلبیس‌ ابلیس‌، ج۱، ص۳۳۶، به‌ کوشش‌ محمدمنیر دمشقی‌، قاهره‌، ۱۹۴۸ق‌.
به‌ نظر می‌رسد که‌ دریافت‌ خاص‌ او از بلا حاصل‌ رنج‌ها، تأملات‌ و احتمالاً تجربه‌های‌ عرفانی‌ وی‌ در این‌ دوره‌ باشد. گرچه‌ از زندگی‌ و حالات‌ روحی‌ ابن‌ عطا در این‌ دوره‌ اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌، اما می‌توان‌ گفت‌ که‌ وی‌ پس‌ از گذشتن‌ از این‌ دشواری‌ها و باز یافتن‌ آرامش‌ روحی‌، خود را وقف‌ سیر و سلوک‌ صوفیانه‌ کرده‌ و در تفکرات‌ و تأملات‌ عرفانی‌ مستغرق‌ شده‌ است‌. گفته‌اند که‌ اولین‌ سخنی‌ که‌ در آغاز این‌ دوره‌ بر زبان‌ رانده‌ همانا شعر معروف‌ اوست‌
[۲۸] ابومحمد جعفر سراج‌ قاری‌، مصارع‌ العشاق‌، ج۱، ص۱۷۳، بیروت‌، دارصادر.
[۲۹] عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، تلبیس‌ ابلیس‌، ج۱، ص۳۳۶، به‌ کوشش‌ محمدمنیر دمشقی‌، قاهره‌، ۱۹۴۸ق‌.
[۳۰] عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۲۵۴، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
که‌ چنین‌ آغاز می‌شود:
حقَاً اَقول‌ُ لَقَدْ کلّفْتَنی‌ شَطَطاً حَمْلی‌ هواک‌ وصبری‌ ذان‌تَعجیب‌ُ
این‌ دوره‌ از زندگی‌ ابن‌ عطا که‌ آخرین‌ سالهای‌ عمر اوست‌ دوران‌ مصاحبت‌ او با پیران‌ بزرگ‌ صوفیه‌، دوستی‌ نزدیک‌ با حلاج‌ و مآلاً جان‌ نهادن‌ بر سر دفاع‌ از عقیده او بوده‌ است‌.

پیران‌ وی‌ در طریقت‌

[ویرایش]

به‌ نظر می‌رسد که‌ سیر و سلوک‌ ابن‌ عطا، بیش‌ از آنکه‌ حاصل‌ تعلیم‌ گرفتن‌ از استادی‌ باشد، نتیجة تفکرات‌ و تأملات‌ خود وی‌ در دوره «غلبه‌» بوده‌ است‌، با اینهمه‌ روابط او با بزرگان‌ صوفیه آن‌ عصر این‌ گمان‌ را به‌ خاطر القاء می‌کند که‌ وی‌ از شاگردان‌ و مریدان‌ آنان‌ باشد، چنانکه‌ برخی‌ ابن‌ عطا را مرید جنید دانسته‌اند،
[۳۱] علی‌ هجویری‌، کشف‌ المحجوب‌، ج۱، ص۱۸۸، به‌ کوشش‌ ژوکوفسکی‌، لنینگراد، ۱۹۲۶م‌.
[۳۲] محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۸۸، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
مریدی‌ که‌ بعد‌ها درپی‌ مناظره‌ای‌ از او کناره‌ گرفت‌ و جنید نیز که‌ رنجیده‌ خاطر شده‌ بود، او را نفرین‌ کرد.
[۳۳] محمد ابوطالب‌ مکی‌، قوت‌ القلوب‌، ج۱، ص۴۱۰، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌.
از سوی‌ دیگر قشیری‌
[۳۴] ابوالقاسم‌ قشیری‌، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۲۵، به‌ کوشش‌ ابن‌ یحیی‌ زکریا انصاری‌ شافعی‌، قاهره‌، ۱۳۵۹ق‌.
او را از «اقران‌» جنید به‌ شمار آورده‌
[۳۵] خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۱۸۳، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
و ابن‌ ملقن‌
[۳۶] عمر ابن‌ ملقن‌، طبقات‌ الاولیاء، ج۱، ص۱۳۴، به‌ کوشش‌ نورالدین‌ شریبه‌، قاهره‌، ۱۴۰۶ق‌.
از حضور ابن‌ عطا بر بالین‌ جنید در واپسین‌ دم‌ حیات‌ او سخن‌ گفته‌، چنانکه‌ آخرین‌ کلماتی‌ که‌ جنید بر زبان‌ رانده‌ خطاب‌ به‌ ابن‌ عطا بوده‌ است‌. کسانی‌ چون‌ سلمی‌،
[۳۷] محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۲۶۰، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
ابن‌ ملقن‌
[۳۸] عمر ابن‌ ملقن‌، طبقات‌ الاولیاء، ج۱، ص۵۹، به‌ کوشش‌ نورالدین‌ شریبه‌، قاهره‌، ۱۴۰۶ق‌.
و شعرانی‌
[۳۹] عبدالوهاب‌ شعرانی‌، الطبقات‌ الکبری‌، ج۱، ص۹۵، بیروت‌، دارالفکر.
تنها به‌ مصاحبت‌ جنید با ابن‌ عطا اشاره‌ کرده‌اند و از ارتباط آنان‌ به‌ عنوان‌ مرید و مراد سخنی‌ نگفته‌اند. اما هم‌ اینان‌ و هم‌ کسانی‌ که‌ به‌ ارتباط مرید و مرادی‌ این‌ دو اشاره‌ کرده‌اند، مناظرات‌ عرفانی‌ می‌ان‌ آنان‌ را به‌ تفصیل‌ بیان‌ داشته‌اند
[۴۰] علی‌ هجویری‌، کشف‌ المحجوب‌، ج۱، ص۲۴، به‌ کوشش‌ ژوکوفسکی‌، لنینگراد، ۱۹۲۶م‌.
[۴۱] علی‌ هجویری‌، کشف‌ المحجوب‌، ج۱، ص۲۷، به‌ کوشش‌ ژوکوفسکی‌، لنینگراد، ۱۹۲۶م‌.
[۴۲] ابوالقاسم‌ قشیری‌، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۴۷، به‌ کوشش‌ ابن‌ یحیی‌ زکریا انصاری‌ شافعی‌، قاهره‌، ۱۳۵۹ق‌.
[۴۳] احمد مبیدی‌، کشف‌ الاسرار، ج۶، ص۲۰۳، به‌ کوشش‌ علی‌اصغر حکمت‌، تهران‌، ۱۳۵۷ش‌.
[۴۴] محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۸۹، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
و از آن‌جا که‌ اینگونه‌ مناظرات‌ معمولاً جز میان‌ دو شیخ‌ هم‌ طراز صورت‌ نمی‌گرفته‌، می‌توان‌ گفت‌ که‌ مصاحبت‌ جنید با ابن‌ عطا همچون‌ مصاحبت‌ دو عارف‌ هم‌ سنگ‌ و هم‌ طراز بوده‌ است‌. صوفی‌ دیگری‌ که‌ برخی‌ وی‌ را پیر ابن‌ عطا دانسته‌اند، ابراهیم‌ مارستانی‌ است‌.
[۴۵] خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۳۵۷، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
[۴۶] عبدالرحمان جامی‌ ‌، نفحات‌ الانس‌، ج۱، ص۱۴۱، به‌ کوشش‌ مهدی‌ توحیدی‌پور، تهران‌، ۱۳۳۷ش‌.
در این‌ باره‌ نیز سلمی‌،
[۴۷] محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۲۶۰، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
قشیری‌،
[۴۸] ابوالقاسم‌ قشیری‌، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۲۵، به‌ کوشش‌ ابن‌ یحیی‌ زکریا انصاری‌ شافعی‌، قاهره‌، ۱۳۵۹ق‌.
ابن‌ ملقّن‌ و شعرانی‌
[۴۹] عبدالوهاب‌ شعرانی‌، الطبقات‌ الکبری‌، ج۱، ص۹۵، بیروت‌، دارالفکر.
[۵۰] عمر ابن‌ ملقن‌، طبقات‌ الاولیاء، ج۱، ص۵۹، به‌ کوشش‌ نورالدین‌ شریبه‌، قاهره‌، ۱۴۰۶ق‌.
تنها به‌ دیدار و مصاحبت‌ ابن‌ عطا با وی‌ اشاره‌ کرده‌اند. البته‌ انصاری‌،
[۵۱] خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۳۴۵، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
خیر نساج‌ را نیز در زمره پیران‌ وی‌ آورده‌ است‌.
بعد‌ها ابن‌ عطا دریافتهای‌ عرفانی‌ خود را در مجالسی‌ به‌ مریدان‌ خویش‌ القا می‌نموده‌ است‌، زیرا شمار راویان‌ اقوال‌ او، و نیز کثرت‌ اقاویل‌ نقل‌ شده‌ از وی‌ چه‌ در حدیث‌ و چه‌ در موضوعات‌ عرفانی‌ حاکی‌ از آن‌ است‌ که‌ این‌ سخنان‌ تنها به‌ مناسبتهای‌ خاص‌ و به‌ طور پراکنده‌ گفته‌ نشده‌، بلکه‌ همان‌ گونه‌ که‌ از روایات‌ خطیب‌
[۵۲] احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۵، ص۲۸-۲۹، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
برمی‌آید، وی‌ مجالسی‌ داشته‌ که‌ حتی‌ گاه‌ در آن‌ها سروده‌های‌ عرفانی‌ خویش‌ یا دیگران‌ را نیز می‌خوانده‌ است‌.

ارتباط ابن‌ عطا با حلاج‌

[ویرایش]

به‌ زمان‌ یا چگونگی‌ آشنایی‌ ابن‌ عطا با حلاج‌ اشاره‌ای‌ نشده‌ است‌، اما دلایلی‌ در دست‌ است‌ که‌ از صمیمیت‌ و حتی‌ یکدلی‌ این‌ دو حکایت‌ دارد: روایت‌ مشهور به‌ «جن‌»؛
[۵۳] «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
ملاقات‌ پنهانی‌ این‌ دو در زندان‌ و سپس‌ ارتباط پنهانی‌ آنان‌ از طریق‌ ابن‌ خفیف‌؛ نگهداری‌ رقعه‌های‌ حلاج‌ و احتمالاً حفظ طواسین‌ او از خطر نابودی‌؛ محاکمه‌ و سرانجام‌ کشته‌ شدن‌ ابن‌ عطا به‌ سبب‌ دفاع‌ از نظریه «عین‌ الجمع‌» حلاج‌.

← روایت‌ جن‌


ابن‌ عطا کرامات‌ حلاج‌ را از جانب‌ حق‌ می‌دانسته‌، اما اعتقاد خویش‌ را جز نزد محرمان‌ راز آشکار نمی‌کرده‌ و نزد دیگران‌ وی‌ را «مخدوم‌ جن‌» می‌خوانده‌ است‌. چنانکه‌ وقتی‌ کسی‌ به‌ او گفت‌ درباره حسین‌ بن‌ منصور چه‌ می‌گویی‌؟ گفت‌ جن‌ در خدمت‌ اوست‌ و چون‌ سالی‌ گذشت‌ و دیگر بار از او پرسید، گفت‌ از حق‌ است‌. بدو گفت‌: پیش‌ از این‌ گفتی‌ جن‌ در خدمت‌ اوست‌، حال‌ چگونه‌ چنین‌ گویی‌؟ گفت‌: آنان‌ که‌ با ما صحبت‌ می‌دارند، همگی‌ با ما نمی‌مانند تا بر احوال‌ آگاهشان‌ کنیم‌. آنگاه‌ که‌ تو پرسیدی‌ در ابتدای‌ کار بودی‌، اما اکنون‌ پیوندِ ما استوار گشته‌ است‌ و پاسخ‌ همان‌ است‌ که‌ اکنون‌ شنیدی‌.
[۵۴] احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۸، ص۱۲۰-۱۲۱، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
این‌ احتیاط ابن‌ عطا ظاهراً بدان‌ سبب‌ بوده‌ است‌ که‌ در آن‌ روزگار بر کارهای‌ حلاج‌ به‌ دیده انکار می‌نگریسته‌اند و از این‌ رو برخی‌ از پیروانش‌ شایع‌ کرده‌ بودند که‌ او جنیان‌ را به‌ خدمت‌ می‌گیرد. از مضمون‌ این‌ روایت‌ چنین‌ برمی‌آید که‌ ابن‌ عطا نیز بر این‌ شایعه‌ دامن‌ می‌زده‌ تا این‌ حقیقت‌ را از نظر پنهان‌ دارد که‌ از دیدگاه‌ وی‌، قول‌ و فعل‌ حلاج‌ ظهور قول‌ و فعل‌ خداوند بوده‌ است‌.

← دو مکتوب‌ حلاج‌ به‌ ابن‌ عطا


این‌ مکتوب‌ها ظاهراً هر دو در زندان‌ نوشته‌ شده‌، و مکتوب‌ نخست‌ از طریق‌ علی‌ بن‌ عبدالله‌ بن‌ جهم‌ روایت‌ شده‌ است‌.
[۵۵] اخبار الحلاج‌، به‌ کوشش‌ لوئی‌ ماسینیون‌ و پاول‌ کراوس‌، ج۱، ص۱۱۹-۱۲۰، پاریس‌، ۱۹۳۶م‌.
[۵۶] احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۸، ص۱۱۵، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
[۵۷] ابومحمد جعفر سراج‌ قاری‌، مصارع‌ العشاق‌، ج۲، ص۱۳۸، بیروت‌، دارصادر.
[۵۸] عبدالله‌ یافعی‌، مرآة الجنان‌، ج۲، ص۲۵۸، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۷-۱۳۳۹ق‌.
[۵۹] عبدالوهاب‌ شعرانی‌، الطبقات‌ الکبری‌، ج۱، ص۱۰۹، بیروت‌، دارالفکر.
حلاج‌ در این‌ نامه‌ عشق‌ پرسوز و گداز خود را به‌ ابن‌ عطا (لواعج‌ اسرار محبتک‌) چنان‌ دانسته‌ که‌ هیچ‌ مکتوبی‌ بیانگر آن‌ و هیچ‌ حسابی‌ شمارگر آن‌ و هیچ‌ عتابی‌ ویرانگر آن‌ نتواند بود؛ سپس‌ با سروده‌ای‌ در این‌ باب‌ نامه‌ را به‌ پایان‌ رسانده‌ است‌. اما مکتوب‌ دوم‌ بسی‌ شورانگیز‌تر است‌، چه‌ حلاج‌ در آن‌ قرب‌ ابن‌ عطا را فوق‌ تحمل‌ خویش‌ دانسته‌، قربی‌ که‌ آتش‌ بر وجود او زده‌ (فاحرقتنا) و به‌ فنایش‌ کشانده‌ است‌؛ در انتهای‌ نامه‌ نیز شعری‌ سروده‌ و در آن‌ عشق‌ خود را به‌ ابن‌ عطا همان‌ عشق‌ به‌ خداوند دانسته‌ است‌.
[۶۰] اخبار الحلاج‌، به‌ کوشش‌ لوئی‌ ماسینیون‌ و پاول‌ کراوس‌، ج۱، ص۱۱۸، پاریس‌، ۱۹۳۶م‌.


← دیدارهای‌ پنهانی‌ در زندان‌


ابن‌ عطا در زندان‌ به‌ دیدار حلاج‌ نایل‌ آمده‌ و در آن‌جا حلاج‌ برخی‌ از رقعه‌های‌ خود را بدو سپرده‌ است‌. به‌ روایت‌ پسر حلاج‌ چون‌ حلاج‌ را از دیدار دیگران‌ منع‌ کردند، یک‌ بار ابن‌ عطا به‌ حیله‌ به‌ جایگاه‌ او درآمد و دیگر بار پسرش‌، ابن‌ خفیف‌ را در آن‌جا دیده‌ است‌.
[۶۱] ابن‌ باکویه‌، «بدایة حال‌ الحلاج‌ و نهایته‌» (نک: ماسینیون‌، ج۱، ص۳۲، «چهار متن‌»، در مآخذ لاتین‌).
ابن‌ زنجی‌ نیز که‌ خود کاتب‌ دیوان‌ مظالم‌ بغداد بوده‌،
[۶۲] احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۸، ص۱۳۳، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
در ذکر اخبار الحلاج‌ الی‌ حین‌ مقتله‌
[۶۳] اخبار الحلاج‌، به‌ کوشش‌ لوئی‌ ماسینیون‌ و پاول‌ کراوس‌، ج۱، ص۹-۱۰، پاریس‌، ۱۹۳۶م‌.
که‌ تنها ۱۵ سال‌ پس‌ از مرگ‌ حلاج‌ نوشته‌ شده‌ است‌، به‌ ملاقات‌ کننده‌ای‌ اسرارآمیز اشاره‌ دارد که‌ بی‌آنکه‌ دیده‌ شود، یا شکافی‌ در دیوار محبس‌ ایجاد شود، به‌ دیدار حلاج‌ آمده‌ است‌. چنانکه‌ وقتی‌ از خود حلاج‌ نیز در این‌ باب‌ می‌پرسند، می‌گوید: قدرت‌ خداوند بود که‌ او را نزد من‌ آورد. اما دیدار حلاج‌ و ابن‌ خفیف‌ نیز از آن‌ جهت‌ شایان‌ توجه‌ است‌ که‌ حلاج‌ توسط وی‌ پیامی‌ بسیار مهم‌ به‌ ابن‌ عطا رسانده‌ است‌. به‌ روایت‌ خود ابن‌ خفیف‌، حلاج‌ درباره ابن‌ عطا بدو گفت‌: «اگر بینی‌ او را، بگوی‌ زینهار آن‌ رقعه‌ها نگاهدار» و ابن‌ خفیف‌ چون‌ نزد ابن‌ عطا می‌رود و پیغام‌ را می‌رساند، ابن‌ عطابه‌ وی‌ می‌گوید: «اگر او (حلاج‌) را بازبینی‌ بگو اگر مرا بگذارند».
[۶۴] روزبهان‌ بقلی‌، شرح‌ شطحیات‌، ج۱، ص۴۷-۴۹، به‌ کوشش‌ هانری‌ کربن‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌.
[۶۵] ابوالحسن دیلمی‌، سیرت‌ الشیخ‌ الکبیر ابوعبدالله‌ ابن‌ خفیف‌، ج۱، ص۹۳-۹۷، ترجمة رکن‌الدین‌ یحیی‌ بن‌ حنید شیرازی‌، به‌ کوشش‌ ا شیمل‌، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
[۶۶] عبدالرحمان جامی‌ ‌، نفحات‌ الانس‌، ج۱، ص۱۵۳-۱۵۴، به‌ کوشش‌ مهدی‌ توحیدی‌پور، تهران‌، ۱۳۳۷ش‌.

اگر این‌ گفته ماسینیون‌ را بپذیریم‌ که‌ حلاج‌ طواسین‌ را در آخرین‌ روزهای‌ عمر در زندان‌ نوشته‌ است‌، احتمال‌ امیر معزّی‌ مبنی‌ بر اینکه‌ طاسین‌ الازل‌ نیز جزو آن‌ رقعه‌ها بوده‌ است‌، بی‌وجه‌ به‌ نظر نمی‌رسد، حتی‌ در این‌ صورت‌ احتمال‌ اینکه‌ بخشهای‌ دیگر طواسین‌ نیز جزو آن‌ رقعه‌ها بوده‌ باشد، وجود دارد، چرا که‌ حلاج‌ پیش‌ از مرگ‌ احتمالاً تمامی‌ آثار مهمی‌ را که‌ در زندان‌ نوشته‌ بود، یا از پیش‌ نزد خود داشت‌، به‌ ابن‌ عطا سپرد. ابن‌ عطا نیز که‌ مرگ‌ خود را محتمل‌ می‌دید، پیشاپیش‌ نوشته‌های‌ خود و آثار حلاج‌ را به‌ وصی‌ خویش‌ ابوعمرو انماطی‌ سپرد و از طریق‌ انماطی‌ این‌ رقعه‌ها به‌ سلمی‌ رسید و او نیز از آن‌ها در تألیف‌ حقائق‌ التفسیر بهره‌ جست‌.

← محاکمه‌ و مرگ‌


چون‌ حامدِ وزیر مکتوبی‌ از حلاج‌ با عنوان‌ «من‌ الرحمان‌ الرحیم‌ الی‌ فلان‌ بن‌ فلان‌» به‌ دست‌ آورد، از خود وی‌ در این‌ باب‌ جویا شد. حلاج‌ آن‌ را تأیید کرد. حامد گفت‌: پس‌ از ادعای‌ نبوت‌، اکنون‌ ادعای‌ ربوبیت‌ نیز می‌کنی‌؟ حلاج‌ گفت‌ که‌ نزد ما این‌ سخن‌ به‌ معنای‌ «عین‌ الجمع‌» است‌. وزیر از او خواست‌ که‌ همراهان‌ خویش‌ را در این‌ قول‌ برشمرد. حلاج‌ نیز از ابن‌ عطا، جریری‌ و شبلی‌ نام‌ برد. چون‌ بر جریری‌ سخن‌ حلاج‌ را عرضه‌ کردند، وی‌ گوینده چنین‌ سخنی‌ را مستوجب‌ قتل‌ دانست‌، اما شبلی‌ گفت‌ که‌ باید او را از این‌ سخن‌ بازداشت‌. از این‌ میان‌ تنها ابن‌ عطا بود که‌ بنا به‌ گفته خطیب‌
[۶۷] احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۸، ص۱۲۷- ۱۲۸، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
و ابن‌ جوزی‌
[۶۸] عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، تلبیس‌ ابلیس‌، ص۱۶۵، به‌ کوشش‌ محمدمنیر دمشقی‌، قاهره‌، ۱۹۴۸ق‌.
به‌ خط خویش‌ صریحاً قول‌ حلاج‌ را تأیید کرد و منکران‌ این‌ سخن‌ را بی‌اعتقاد خواند. دفاع‌ کتبی‌ و صریح‌ ابن‌ عطا از نظریه عین‌ الجمع‌ حلاج‌ سبب‌ شد که‌ وزیر وی‌ را به‌ محاکمه‌ فراخواند و خود جویای‌ نظر وی‌ در باب‌ اعتقاد حلاج‌ گردد، اما ابن‌ عطا وی‌ را بی‌محابا به‌ فساد و کشتار مردم‌ متهم‌ ساخت‌. حامد نیز برآشفت‌ و به‌ خادمان‌ خویش‌ فرمان‌ داد تا همان‌جا ابن‌ عطا را به‌ سختی‌ مضروب‌ سازند. رفتار با ابن‌ عطا در حضور وزیر به‌ صورتهای‌ مختلف‌ نقل‌ شده‌ است‌ که‌ از این‌ میان‌ روایت‌ خطیب‌
[۶۹] احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۸، ص۱۲۷- ۱۲۸، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
پیراسته‌تر است‌، برخی‌ از منابع‌ از نفرین‌ ابن‌ عطا به‌ وزیر سخن‌ به‌ میان‌ آورده‌اند. گویند که‌ وی‌ در وقتی‌ که‌ خادمان‌ وزیر شکنجه‌اش‌ می‌کردند، از خداوند خواست‌ که‌ دست‌ و پای‌ حامد را بریده‌ گرداند و وی‌ را به‌ فجیع‌ترین‌ مرگ‌ها مبتلا کند، و چنین‌ نیز شد.
[۷۰] احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۸، ص۱۲۷- ۱۲۸، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
[۷۱] ابن‌ کثیر، البدایة، ج۱۱، ص۱۴۴.

عطار
[۷۲] محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۹۶، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
که‌ علی‌ بن‌ عیسی‌ را به‌ اشتباه‌ به‌ جای‌ حامد وزیر قرار داده‌ است‌، برای‌ نفرین‌ ابن‌ عطا وجهی‌ عرفانی‌ می‌یابد، اما از آن‌جا که‌ مرگ‌ حامد به‌ طریق‌ دیگری‌ اتفاق‌ افتاد،
[۷۳] احمد ابوعلی‌ مسکویه‌، تجارب‌ الامم‌، ج۱، ص۱۰۳- ۱۰۴، به‌ کوشش‌ آمد روز، قاهره‌، ۱۳۳۲ق‌.
اساس‌ چنین‌ نفرینی‌ مورد تردید است‌. در هر حال‌، ابن‌ عطا را از بیم‌ شورش‌ حنبلیان‌ به‌ جای‌ زندان‌ روانه خانه‌ کردند، اما جراحات‌ وی‌ به‌ حدی‌ بود که‌ پس‌ از چند روز جان‌ سپرد.
[۷۴] احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۸، ص۱۲۷- ۱۲۸، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
[۷۵] ابن‌ کثیر، البدایة، ج۱۱، ص۱۴۴.
[۷۶] محمد ذهبی‌، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۱۴، ص۲۵۶، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و اکرم‌ بوشی‌، بیروت‌، ۱۴۰۴ق‌/ ۱۹۸۴م‌.
مرگ‌ وی‌ در ذیقعده ۳۰۹ق‌
[۷۷] احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۵، ص۳۰، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
[۷۸] ابوالقاسم‌ قشیری‌، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۲۵، به‌ کوشش‌ ابن‌ یحیی‌ زکریا انصاری‌ شافعی‌، قاهره‌، ۱۳۵۹ق‌.
[۷۹] عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، المنتظم‌، ج۶، ص۱۶۰، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷ق‌.
و چند روز پیش‌ از اعدام‌ حلاج‌ رخ‌ داد سلمی‌
[۸۰] محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۲۶۰، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
و به‌ تبع‌ وی‌ انصاری‌،
[۸۱] خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۳۵۷، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
جامی‌
[۸۲] عبدالرحمان جامی‌ ‌، نفحات‌ الانس‌، ج۱، ص۱۴۱-۱۴۲، به‌ کوشش‌ مهدی‌ توحیدی‌پور، تهران‌، ۱۳۳۷ش‌.
و شعرانی‌
[۸۳] عبدالوهاب‌ شعرانی‌، الطبقات‌ الکبری‌، ج۱، ص۹۵، بیروت‌، دارالفکر.
علاوه‌ بر تاریخ‌ یاد شده‌، احتمال‌ مرگ‌ وی‌ را در ۳۱۱ق‌ نیز داده‌اند.

راویان‌ اقوال‌ ابن‌ عطا

[ویرایش]

۱. ابوعمر انماطی‌، کسی‌ که‌ ابن‌ عطا هنگام‌ مرگ‌ کتابهای‌ خود را بدو سپرد.
[۸۴] احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۱۲، ص۷۳، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.

۲. ابن‌ حُبَیش‌
[۸۵] احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۳، ص۸۶، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
وی‌ با آنکه‌ اعتقادات‌ حلاج‌ را مردود و محکوم‌ می‌دانست‌، از او دفاع‌ می‌کرد.
۳. ابوالحسین‌ ابوالحسين‌ (يا ابوالحسن‌) فارِسی‌
[۸۶] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۴۲، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
[۸۷] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۴۳، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
[۸۸] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۱۲۱، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
[۸۹] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۱۵۷، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
وی‌ اهل‌ اصطخر بود، اما بیش‌تر عمرش‌ در خراسان‌ و عراق‌ سپری‌ شد.
[۹۰] ابوالقاسم‌ قشیری‌، الرسالة القشیریة، به‌ کوشش‌ ابن‌ یحیی‌ زکریا انصاری‌ شافعی‌، قاهره‌، ۱۳۵۹ق‌.

۴. ابوالقاسم‌ بزّاز، كه‌ بيشترين‌ روايات‌ از تفسير ابن‌ عطا از طريق‌ اوست‌.
[۹۱] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۵۵، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
[۹۲] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۸۳، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
[۹۳] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۹۳، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.

۵. محمد بن‌ عیسی‌ هاشمی‌،
[۹۴] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۵۱، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
[۹۵] روزبهان‌ بقلی‌، عرائس‌ البیان‌ فی‌ حقایق‌ القرآن‌، ج۱، ص۲۴۰، لکهنو، ۱۳۰۱ق‌.
[۹۶] روزبهان‌ بقلی‌، عرائس‌ البیان‌ فی‌ حقایق‌ القرآن‌، ج۲، ص۱۴، لکهنو، ۱۳۰۱ق‌.
[۹۷] روزبهان‌ بقلی‌، عرائس‌ البیان‌ فی‌ حقایق‌ القرآن‌، ج۲، ص۱۸، لکهنو، ۱۳۰۱ق‌.
ماسینیون‌ او را رهبر شورشیان‌ بغداد دانسته‌ است‌.
۶. ابن‌ شاذان‌ ابوبکر محمد بن‌ عبدالله‌ که‌ از طریق‌ ابوعمر انماطی‌ به‌ تفسیر ابن‌ عطا دست‌ یافته‌
[۹۸] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۵۲، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
و کتابی‌ به‌ نام‌ تاریخ‌ یا حکایات‌ الصوفیة تألیف‌ کرده‌ بود که‌ مبنای‌ تاریخ‌ الصوفیة سلمی‌ قرار گرفته‌ است‌
[۹۹] محمد ذهبی‌، میزان‌ الاعتدال‌، ج۳، ص۶۰۶ -۶۰۷، به‌ کوشش‌ علی‌ محمد بجاوی‌، قاهره‌، ۱۳۸۲ق‌.
[۱۰۰] عبدالحی‌ ابن‌ عماد، شذرات‌ الذهب‌، ج۳، ص۸۷، قاهره‌، ۱۳۵۰ق‌.


۷. قرشی‌ رازی‌ ابوسعید عبدالله‌ بن‌ محمد.
[۱۰۱] احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حیلة الاولیاء، ج۱۰، ص۳۰۲، بیروت‌، ۱۳۵۱ق‌.

۸. ابن‌ مِقْسَم‌ ابوالحسن‌ احمد بن‌ محمد مُقری‌ بغدادی‌.
[۱۰۲] احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حیلة الاولیاء، ج۱۰، ص۳۰۳، بیروت‌، ۱۳۵۱ق‌.
گذشته‌ از اینان‌، از تنی‌ چند از دوستان‌ وی‌ نیز که‌ دیدارهایی‌ با او داشته‌اند، می‌توان‌ یاد کرد: ابوالحسن‌ بوشنجی‌، علی‌ بن‌ بندار صیرفی‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد مُقری‌، ابوالقاسم‌ جعفر بن‌ احمد مُقری‌، ابو محمد راسبی‌، بوجعفر صیدلانی‌، بوجعفر مجذوم‌ و ابوالعباس‌ دینوری‌.
[۱۰۳] محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۵۰۰، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
[۱۰۴] محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۵۳۳، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
[۱۰۵] محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۵۴۱، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
[۱۰۶] محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۵۴۲، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
[۱۰۷] خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۴۱۳، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
[۱۰۸] خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۴۲۳، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
[۱۰۹] خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۴۹۷، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
[۱۱۰] خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۵۶۰، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
[۱۱۱] خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۵۶۱، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
[۱۱۲] عمر ابن‌ ملقن‌، طبقات‌ الاولیاء، ج۱، ص۷۹، به‌ کوشش‌ نورالدین‌ شریبه‌، قاهره‌، ۱۴۰۶ق‌.
[۱۱۳] عمر ابن‌ ملقن‌، طبقات‌ الاولیاء، ج۱، ص۲۵۲، به‌ کوشش‌ نورالدین‌ شریبه‌، قاهره‌، ۱۴۰۶ق‌.
[۱۱۴] عمر ابن‌ ملقن‌، طبقات‌ الاولیاء، ج۱، ص۳۳۲، به‌ کوشش‌ نورالدین‌ شریبه‌، قاهره‌، ۱۴۰۶ق‌.


عقاید

[ویرایش]


← مذهب‌ ابن‌ حنبل‌ و تصوف‌ حلاج‌


دو عامل‌ مهم‌ در دیدگاههای‌ خاص‌ ابن‌ عطا مؤثر بوده‌ است‌: نخست‌ مذهب‌ ابن‌ حنبل‌ و سپس‌ تصوف‌ حلاج‌. او گاه‌ این‌ دو را چنان‌ درآمیخته‌ که‌ به‌ درستی‌ نمی‌توان‌ دریافت‌ که‌ سخن‌ او به‌ کدام‌ دور از زندگی‌ وی‌ تعلق‌ دارد. این‌ امر بیش‌ از همه‌ در آن‌ دسته‌ از اقاویل‌ وی‌ که‌ رنگ‌ کلامی‌ دارند، به‌ چشم‌ می‌خورد. زیرا وی‌ به‌ کلام‌ نیز بی‌توجه‌ نبوده‌ و گاه‌ پرسشی‌ عرفانی‌ را به‌ شیوه متکلمان‌ پاسخ‌ می‌داده‌ است‌. پاسخ‌ ابن‌ عطا به‌ این‌ پرسش‌ که‌ توبه‌ چیست‌،
[۱۱۵] احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۵، ص۲۷، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
از این‌ نوع‌ است‌. با این‌ حال‌، پای‌ بندی‌ ابن‌ عطا به‌ مذهب‌ حنبلی‌ از یکسو و درآمیختن‌ وی‌ با صوفیه‌ از سوی‌ دیگر سبب‌ نگرش‌ بدبینانه وی‌ به‌ نظریات‌ معتزله‌ شد. با بررسی‌ برخی‌ از اقاویل‌ ابن‌ عطا در می‌یابیم‌ که‌ وی‌ در مواردی‌ صریحاً موضوع‌ اختیار را، که‌ از اساسی‌ترین‌ آراء معتزله‌ به‌ شمار می‌رود، انکار می‌کرده‌ است‌.
[۱۱۶] عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۵۳ -۵۴، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
[۱۱۷] ابوبکر کلاباذی‌، التعرف‌ لمذهب‌ اهل‌ التصوف‌، ج۱، ص۱۰۲، بیروت‌، ۱۴۰۰ق‌.
[۱۱۸] محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۲۶۲-۲۶۳، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
[۱۱۹] احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حیلة الاولیاء، ج۱۰، ص۳۰۲-۳۰۴، بیروت‌، ۱۳۵۱ق‌.
[۱۲۰] احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۵، ص۲۸، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
[۱۲۱] علی‌ هجویری‌، کشف‌ المحجوب‌، ج۱، ص۲۲۳، به‌ کوشش‌ ژوکوفسکی‌، لنینگراد، ۱۹۲۶م‌.
اصولاً عقل‌ در نظر وی‌ به‌ تنهایی‌ برای‌ شناخت‌ ذات‌ خداوند کافی‌ نیست‌، مگر آنکه‌ توفیق‌ الهی‌ با آن‌ همراه‌ شود، چه‌ عقل‌ «آلت‌ عبودیت‌» است‌ نه‌ «اشراف‌ بر ربوبیت‌»
[۱۲۲] محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۲۶۶- ۲۶۵، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
[۱۲۳] ابوبکر کلاباذی‌، التعرف‌ لمذهب‌ اهل‌ التصوف‌، ج۱، ص۶۳، بیروت‌، ۱۴۰۰ق‌.
[۱۲۴] محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۹۱، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
[۱۲۵] محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۹۵، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.


← مخلوق بودن قرآن


مسأله دیگری‌ که‌ پیوسته‌ مورد مناقشه معتزله‌ و اشاعره‌ بوده‌ و ابن‌ عطا نیز بدان‌ پرداخته‌، موضوع‌ کلام‌ الهی‌ است‌. ابن‌ عطا در تفسیر آیه نخست‌ سوره اعراف‌ بر خلاف‌ نظر حنبلیان‌ حروف‌ قرآن‌ را مخلوق‌ دانسته‌ است‌.
[۱۲۶] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۵۱، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
[۱۲۷] ابوالقاسم‌ قشیری‌، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۷، به‌ کوشش‌ ابن‌ یحیی‌ زکریا انصاری‌ شافعی‌، قاهره‌، ۱۳۵۹ق‌.
[۱۲۸] روزبهان‌ بقلی‌، عرائس‌ البیان‌ فی‌ حقایق‌ القرآن‌، ج۱، ص۲۴۰، لکهنو، ۱۳۰۱ق‌.
از دیگر مسائلی‌ که‌ متکلمان‌ آن‌ عصر را به‌ خود مشغول‌ داشته‌ بود، موضوع‌ معراج‌ است‌ که‌ ابن‌ عطا
[۱۲۹] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۷۵-۷۶، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
در تفسیر عرفانی‌ آیه نخست‌ سوره اسراء ( بنی‌ اسرائیل‌ ) درباره آن‌ سخن‌ گفته‌ است‌. وی‌
[۱۳۰] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۷۵-۷۶، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
معتقد است‌ که‌ در معراج‌، نفس‌، روح‌ و سِرّ پیامبر (صلی الله علیه و اله وسلم) از هم‌ جدا بوده‌، به‌ گونه‌ای‌ که‌ هیچ‌ یک‌ از دیگری‌ خبر نداشته‌اند
[۱۳۱] روزبهان‌ بقلی‌، عرائس‌ البیان‌ فی‌ حقایق‌ القرآن‌، ج۱، ص۵۴۷، لکهنو، ۱۳۰۱ق‌.


← دیدگاه‌های خاص عرفانی


اصولاً دیدگاههای‌ خاص‌ ابن‌ عطا را در عرفان‌ از ۳ طریق‌ می‌توان‌ دریافت‌: مناظرات‌، اقاویل‌ و تفسیر عرفانی‌ او بر قرآن‌. ماسینیون‌ پنج‌ مناظره وی‌ را با جنید به‌ تفصیل‌ شرح‌ داده‌ است‌. مناظره وی‌ با ابن‌ خفیف‌ را نیز می‌توان‌ به‌ این‌ مجموعه‌ افزود. این‌ مناظره‌ات‌ بیشتر پیرامون‌ مسائلی‌ چون‌ برتری‌ فقر یا غنا،
[۱۳۲] علی‌ هجویری‌، کشف‌ المحجوب‌، ج۱، ص۲۷، به‌ کوشش‌ ژوکوفسکی‌، لنینگراد، ۱۹۲۶م‌.
[۱۳۳] احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۵، ص۲۸، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
[۱۳۴] محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۸۲، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
چگونگی‌ خواطر،
[۱۳۵] ابوالقاسم‌ قشیری‌، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۴۷، به‌ کوشش‌ ابن‌ یحیی‌ زکریا انصاری‌ شافعی‌، قاهره‌، ۱۳۵۹ق‌.
تواجد،
[۱۳۶] علی‌ هجویری‌، کشف‌ المحجوب‌، ج۱، ص۵۴۱، به‌ کوشش‌ ژوکوفسکی‌، لنینگراد، ۱۹۲۶م‌.
کیفیت‌ انتقال‌ در احوال‌، و دیگر مسائل‌ عرفانی‌ آن‌ عصر بوده‌ است‌. مباحثه ابن‌ خفیف‌ با ابن‌ عطا نیز در باب‌ فراست‌ و همچنین‌ درباره حدیثی‌ از پیامبر (صلی الله علیه و اله وسلم) بوده‌ و در این‌ مباحثه‌ جریری‌ حضور داشته‌ است‌.
[۱۳۷] ابوالحسن دیلمی‌، سیرت‌ الشیخ‌ الکبیر ابوعبدالله‌ ابن‌ خفیف‌، ج۱، ص۹۱-۹۳، ترجمة رکن‌الدین‌ یحیی‌ بن‌ حنید شیرازی‌، به‌ کوشش‌ ا شیمل‌، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.

او در پاره‌ای‌ از سخنان‌ خود به‌ طرح‌ مطالبی‌ پرداخته‌ است‌ که‌ بعد‌ها از اصول‌ مهم‌ عرفان‌ نظری‌ به‌ شمار آمد. از آن‌ جمله‌ است‌ موضوع‌ تجلّی‌. در نظر ابن‌ عطا، حسن‌ همانا تجلی‌ ذات‌ الهی‌ و قبح‌ همانا استتار اوست‌.
[۱۳۸] عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۳۸، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
[۱۳۹] عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۸۸، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
[۱۴۰] روزبهان‌ بقلی‌، شرح‌ شطحیات‌، ج۱، ص۲۲۲، به‌ کوشش‌ هانری‌ کربن‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌.
[۱۴۱] روزبهان‌ بقلی‌، کتاب‌ مشرب‌ الارواح‌، ج۱، ص۷۳، استانبول‌، ۱۹۷۳م‌.
شواهد تجلی‌ خداوند بر «مقبولین‌» از طریق‌ «ضیاء» اوست‌
[۱۴۲] عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۳۸، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
[۱۴۳] عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۳۵۱، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
و بر مطرودین‌ با «ظلمت‌» او.
[۱۴۴] عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۳۸، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
از این‌ روی‌ ملاحظه هر مخلوقی‌ راهی‌ است‌، برای‌ ملاحظه حق‌،
[۱۴۵] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۴۲، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
اما آنچه‌ اساساً بر تمامی‌ دیدگاههای‌ عرفانی‌ ابن‌ عطا تأثیر نهاده‌، موضوع‌ «ابتلا» و پذیرفتن‌ «بلا» ست‌. پیش‌ از او در اقوال‌ صوفیه‌ اشاراتی‌ کلی‌ به‌ این‌ موضوع‌ دیده‌ می‌شود، اما معاصران‌ ابن‌ عطا، خصوصاً دوستان‌ او جنید، حلاج‌، جریری‌ و دیگران‌، با نگرشی‌ عمیق‌تر بدان‌ پرداختند. چنانکه‌ نوری‌، جنید را دارای‌ «علم‌ البلاء» و «علم‌ بلاء البلاء» خوانده‌ است‌.
[۱۴۶] عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۳۵۳-۳۵۴، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.


← قرب‌ الهی‌ همراه بلا


به‌ گمان‌ ابن‌ عطا
[۱۴۷] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۶۴، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
[۱۴۸] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۹۲، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
[۱۴۹] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۱۱۹، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
تنها کسانی‌ شایسته قرب‌ الهی‌ توانند بود که‌ خداوند آنان‌ را به‌ انواع‌ بلا‌ها آزموده‌ باشد و آنان‌ نیز بلای‌ الهی‌ را به‌ جان‌ خریده‌ باشند. چنین‌ کسانی‌ همانا اولیا و انبیا هستند.
[۱۵۰] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۶۴، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
[۱۵۱] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۹۶، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
[۱۵۲] احمد مبیدی‌، کشف‌ الاسرار، ج۵، ص۱۱۷، به‌ کوشش‌ علی‌اصغر حکمت‌، تهران‌، ۱۳۵۷ش‌.
پس‌ عارف‌ می‌باید خود را به‌ آتش‌ بلا افکند و بر آن‌ صبر پیشه‌ کند.
[۱۵۳] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۹۴، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
[۱۵۴] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۱۶۶، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
از این‌ روست‌ که‌ او خود از خداوند طلب‌ بلا می‌کند.
[۱۵۵] ابومحمد جعفر سراج‌ قاری‌، مصارع‌ العشاق‌، ج۱، ص۱۷۳، بیروت‌، دارصادر.
[۱۵۶] عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، تلبیس‌ ابلیس‌، ج۱، ص۳۳۶، به‌ کوشش‌ محمدمنیر دمشقی‌، قاهره‌، ۱۹۴۸ق‌.
در نظر ابن‌ عطا ایوب‌ والاترین‌ مظهر شکیبایی‌ در برابر اینگونه‌ بلاهاست‌. شخصیت‌ ایوب‌ چنان‌ ابن‌ عطا را شیفته خود ساخته‌ بود که‌ نه‌ تنها در تفسیر آیه ۸۳ از سوره انبیا به‌ تفصیل‌ از او سخن‌ گفته‌،
[۱۵۷] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۹۶، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
بلکه‌ ابیاتی‌ نیز در وصف‌ ایوب‌ و محنتهای‌ او سروده‌ است‌.
[۱۵۸] عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۲۵۴، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
[۱۵۹] ابومحمد جعفر سراج‌ قاری‌، مصارع‌ العشاق‌، ج۱، ص۱۷۳، بیروت‌، دارصادر.
[۱۶۰] عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، تلبیس‌ ابلیس‌، ج۱، ص۳۳۶، به‌ کوشش‌ محمدمنیر دمشقی‌، قاهره‌، ۱۹۴۸ق‌.

اما نکته مهم‌ این‌ است‌ که‌ در نظر ابن‌ عطا و حلاج‌، بلا تنها یکی‌ از مقامات‌ یا مراحل‌ سیر و سلوک‌ عارف‌ نیست‌، بلکه‌ خود عین‌ حقیقت‌ است‌. این‌ گفته حلاج‌ که‌ «بلااوست‌»
[۱۶۱] روزبهان‌ بقلی‌، شرح‌ شطحیات‌، ج۱، ص۴۱۷، به‌ کوشش‌ هانری‌ کربن‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌.
با همه ایجاز خود به‌ روشنی‌ حاکی‌ از آن‌ است‌ که‌ چرا عرفایی‌ چون‌ حلاج‌ و ابن‌ عطا بی‌محابا به‌ پیشباز «بلا» می‌رفته‌اند و آن‌ را نه‌ تنها به‌ نیت‌ تصفیه قلب‌ و تزکیه باطن‌، بلکه‌ همچون‌ لازمه قرب‌ وصال‌ الهی‌ به‌ جان‌ می‌خریده‌اند.
ابن‌ عطا را می‌توان‌ از سرآمدان‌ مکتب‌ تصوف‌ بغداد خواند، مکتبی‌ که‌ با سری‌ّ سَقَطی‌ آغاز شد، با جنید و حلاج‌ به‌ اوج‌ خود رسید و با شبلی‌ تقریباً پایان‌ یافت‌. ابن‌ عطا از چهره‌های‌ برجسته این‌ مکتب‌ بود و با آنکه‌ از بزرگ‌ترین‌ فقهای‌ حنبلی‌ روزگار خود به‌ شمار می‌رفت‌، از نخستین‌ کسانی‌ بود که‌ به‌ تفسیر عرفانی‌ قرآن‌ پرداخت‌. اما شاید از آن‌ روی‌ که‌ در کنار شخصی‌ چون‌ حلاج‌ قرار گرفت‌، همواره‌ تاریخ‌، تصویری‌ کمرنگ‌ از او ترسیم‌ کرد و چنانکه‌ شایسته اوست‌، شناخته‌ نشد.

آثار

[ویرایش]


← تألیفات


ابن‌ عطا را صاحب‌ دو تألیف‌ دانسته‌اند: کتاب‌ فی‌ فهم‌ القرآن‌، که‌ بیشتر به‌ تفسیر ابن‌ عطا معروف‌ است‌. و کتاب‌ عودة الصفات‌ و بدء‌ها. کتاب‌ اخیر که‌ کلاباذی‌ آن‌ را اثری‌ در باب‌ فنا دانسته‌،
[۱۶۲] اسماعیل‌ مستملی‌ بخاری‌، شرح‌ التعرف‌ لمذهب‌ التصوف‌، ج۱، ص۱۶۱۱-۱۶۱۲، به‌ کوشش‌ محمد روشن‌، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
ظاهراً از میان‌ رفته‌ است‌ و از آن‌جا که‌ تعرف‌ تنها منبعی‌ است‌ که‌ به‌ آن‌ اشاره‌ دارد
[۱۶۳] اسماعیل‌ مستملی‌ بخاری‌، شرح‌ التعرف‌ لمذهب‌ التصوف‌، ج۱، ص۱۶۱۱-۱۶۱۲، به‌ کوشش‌ محمد روشن‌، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
صحت‌ انتساب‌ آن‌ به‌ ابن‌ عطا محرز نیست‌ و اگر سلمی‌ بخشهایی‌ از کتاب‌ فی‌ فهم‌ القرآن‌ ابن‌ عطا را در خلال‌ حقائق‌ التفسیر خود، همراه‌ با تفاسیر عرفانی‌ دیگر، نقل‌ نمی‌کرد، شاید این‌ اثر نیز کلاً از میان‌ می‌رفت‌. نویا تمامی‌ منقولات‌ این‌ کتاب‌ را از لابه‌لای‌ حقائق‌ التفسیر استخراج‌ کرده‌ و در مجموعه‌ای‌ که‌ نصوص‌ صوفیة غیر منشوره نام‌ دارد با عنوان‌ «تفسیر ابن‌ عطاء» منتشر ساخته‌ است‌. به‌ گفته ابن‌ حبیش‌، این‌ تفسیر که‌ به‌ پایان‌ نرسید، حاصل‌ ۱۰ سال‌ آخر عمر ابن‌ عطاست‌.
[۱۶۴] احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حیلة الاولیاء، ج۱۰، ص۳۰۲، بیروت‌، ۱۳۵۱ق‌.


← تفسیر


ابن‌ عطا که‌ به‌ سبب‌ دقت‌ در معانی‌ باطنی‌ قرآن‌، با تأنی‌ و تأمل‌ به‌ این‌ کار اشتغال‌ داشت‌، به‌ گفته خود پس‌ از ۴ سال‌ به‌ سوره انفال‌ رسیده‌ بود.
[۱۶۵] علی‌ هجویری‌، کشف‌ المحجوب‌، ج۱، ص۵۱۳، به‌ کوشش‌ ژوکوفسکی‌، لنینگراد، ۱۹۲۶م‌.
[۱۶۶] محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۸۸-۴۸۹، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
ماسینیون‌، تفسیر ابن‌ عطا را پس‌ از تفسیر منسوب‌ به‌ امام‌ جعفرصادق‌ (علیه‌السلام) و تفسیر سهل‌ تستری‌، سومین‌ تفسیر عرفانی‌ قرآن‌ دانسته‌ است‌ و بعید نیست‌ که‌ وی‌ تفسیر امام‌ صادق‌ (علیه‌السلام) را دیده‌ و از آن‌ بهره‌ گرفته‌ باشد. نویا نقل‌ قولهای‌ مربوط به‌ ابن‌ عطا را در حقائق‌ التفسیر به‌ دو دسته‌ تقسیم‌ کرده‌ است‌: نقل‌ قولهای‌ بدون‌ اسناد که‌ به‌ نظر او پیش‌ از سلمی‌ به‌ رشته تحریر در آمده‌ است‌ و نقل‌ قولهای‌ همراه‌ با اسناد که‌ به‌ گمان‌ وی‌ در زمان‌ سلمی‌ به‌ صورت‌ روایات‌ شفاهی‌ موجود بوده‌ و سلمی‌ آن‌ها را گردآوری‌ و استنساخ‌ کرده‌ است‌. از این‌ رو این‌ احتمال‌ نیز وجود دارد که‌ پاره‌هایی‌ از کتاب‌ فی‌ فهم‌ القرآن‌ تا زمان‌ سلمی‌ از میان‌ رفته‌ باشد. همچنین‌ به‌ نظر می‌رسد که‌ ابن‌ عطا در دورانی‌ که‌ به‌ این‌ کار مشغول‌ بوده‌، هر آیه‌ را چندین‌ بار مورد بررسی‌ و تفسیر قرار می‌داده‌، زیرا گاهی‌ یک‌ آیه‌ را به‌ چند صورت‌ تفسیر کرده‌ است‌
[۱۶۷] احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، تفسیرهای‌: آل‌ عمران‌ ، آیه ۱۸، یوسف‌، آیه‌های۲۰، ۲۴ و۳۱، نحل‌، آیه ۹۷، طه‌، آیه ۱۲، ضحی‌، آیه‌های ۶ - ۸، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
از این‌ رو در پاره‌ای‌ موارد ارتباط روشنی‌ می‌ان‌ مطالبی‌ که‌ اظهار داشته‌ است‌، دیده‌ نمی‌شود.

← اقاویل‌ و اشعار


بجز دو کتاب‌ مذکور، اقاویل‌، اشعار و مکتوبی‌ نیز از ابن‌ عطا در طبقات‌ و تذکره‌های‌ صوفیه‌ نقل‌ شده‌ است‌ که‌ می‌توانند در فهم‌ و شناخت‌ آراء او سودمند باشند. گویا ابن‌ عطا با مشایخ‌ عصر خویش‌ مکاتباتی‌ داشته‌ است‌. از این‌ میان‌ آنچه‌ سراج‌ طوسی‌
[۱۶۸] عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۲۳۷، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
به‌ عنوان‌ نامه ابن‌ عطا به‌ خراز همراه‌ با جواب‌ خراز به‌ وی‌ نقل‌ کرده‌، شاید تنها سطوری‌ باشد که‌ از نامه‌های‌ او بر جای‌ مانده‌ است‌. افزون‌ بر آن‌، سراج‌ طوسی‌
[۱۶۹] عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۲۳۹، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
به‌ رساله‌ای‌ نیز که‌ عمرو مکی‌ به‌ ابن‌ عطا نوشته‌، اشاره‌ کرده‌، اما از محتوای‌ این‌ رساله‌ سخنی‌ به‌ میان‌ نیاورده‌ است‌. گرچه‌ مکتوبات‌ ابن‌ عطا تقریباً همگی‌ از میان‌ رفته‌ است‌، اما مجموعه بزرگ‌ اقاویلی‌ که‌ از او برجای‌ مانده‌، حاکی‌ از توجهی‌ است‌ که‌ مؤلفان‌ دوره‌های‌ بعد به‌ حفظ اقوال‌ و آراء وی‌ داشته‌اند. سخنان‌ وی‌ را می‌توان‌ به‌ ۳ بخش‌ تقسیم‌ کرد: بخش‌ نخست‌ بیشتر شامل‌ احادیث‌ و موضوعات‌ مربوط به‌ فقه‌ و اعمال‌ عبادی‌ است‌؛ بخش‌ دوم‌ شامل‌ سخنانی‌ است‌ که‌ گاه‌ شدیداً رنگ‌ عرفانی‌ دارد و حتی‌ همانند شطح‌ است‌؛ اما بخش‌ سوم‌ که‌ از دو بخش‌ دیگر کمتر است‌، دیدگاه‌ صوفیه آن‌ عصر را در باب‌ برخی‌ مسائل‌ کلامی‌ نشان‌ می‌دهد. به‌ نظر می‌رسد که‌ ابن‌ عطا مجادلاتی‌ نیز به‌ متکلمان‌ بغداد داشته‌
[۱۷۰] محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۹۰، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
که‌ ضمن‌ آن‌ گاه‌ حتی‌ در قالب‌ شعر به‌ دفاع‌ از روش‌ صوفیه‌ می‌پرداخته‌ است‌.
[۱۷۱] ابوبکر کلاباذی‌، التعرف‌ لمذهب‌ اهل‌ التصوف‌، ج۱، ص۸۸ -۸۹، بیروت‌، ۱۴۰۰ق‌.
اما اشعار وی‌ که‌ مجموعه کوچکی‌ را تشکیل‌ می‌دهد، بیشتر رنگ‌ عرفانی‌ دارد و ظاهراً حاصل‌ واپسین‌ سالهای‌ زندگی‌ اوست‌. چنانکه‌ پیش‌ از این‌ گفته‌ شد، این‌ اشعار در مواردی‌ در مجالس‌ وی‌ سروده‌ می‌شده‌ و گاه‌ شاگردان‌ نیز بیتی‌ در تکمیل‌ شعر او می‌افزوده‌اند.
[۱۷۲] احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حیلة الاولیاء، ج۱۰، ص۳۰۴، بیروت‌، ۱۳۵۱ق‌.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) محمد ابن‌ ابی‌ یعلی‌، طبقات‌ الحنابلة، به‌ کوشش‌ محمد حامد فقی‌، قاهره‌، ۱۳۷۱ق‌.
(۲) ابن‌ باکویه‌، «بدایة حال‌ الحلاج‌ و نهایته‌» (نک: ماسینیون‌، «چهار متن‌»، در مآخذ لاتین‌).
(۳) عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، تلبیس‌ ابلیس‌، به‌ کوشش‌ محمدمنیر دمشقی‌، قاهره‌، ۱۹۴۸ق‌.
(۴) عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، صفة الصفوة، به‌ کوشش‌ محمود فاخوری‌، بیروت‌، ۱۴۰۶ق‌.
(۵) عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، المنتظم‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷ق‌.
(۶) اسماعیل‌ ابن‌ زنجی‌، «ذکر اخبار الحلاج‌ الی‌ حین‌ مقتله‌» (نک: ماسینیون‌، «چهار متن‌»، در مآخذ لاتین‌).
(۷) احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
(۸) عبدالحی‌ ابن‌ عماد، شذرات‌ الذهب‌، قاهره‌، ۱۳۵۰ق‌.
(۹) ابن‌ کثیر، البدایة.
(۱۰) عمر ابن‌ ملقن‌، طبقات‌ الاولیاء، به‌ کوشش‌ نورالدین‌ شریبه‌، قاهره‌، ۱۴۰۶ق‌.
(۱۱) محمد ابوطالب‌ مکی‌، قوت‌ القلوب‌، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌.
(۱۲) احمد ابوعلی‌ مسکویه‌، تجارب‌ الامم‌، به‌ کوشش‌ آمد روز، قاهره‌، ۱۳۳۲ق‌.
(۱۳) احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حیلة الاولیاء، بیروت‌، ۱۳۵۱ق‌.
(۱۴) اخبار الحلاج‌، به‌ کوشش‌ لوئی‌ ماسینیون‌ و پاول‌ کراوس‌، پاریس‌، ۱۹۳۶م‌.
(۱۵) خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
(۱۶) عبدالرحمان جامی‌، نفحات‌ الانس‌، به‌ کوشش‌ مهدی‌ توحیدی‌پور، تهران‌، ۱۳۳۷ش‌.
(۱۷) احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
(۱۸) ابوالحسن دیلمی‌، سیرت‌ الشیخ‌ الکبیر ابوعبدالله‌ ابن‌ خفیف‌، ترجمه رکن‌الدین‌ یحیی‌ بن‌ حنید شیرازی‌، به‌ کوشش‌ اشیمل‌، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
(۱۹) محمد ذهبی‌، سیر اعلام‌ النبلاء، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و اکرم‌ بوشی‌، بیروت‌، ۱۴۰۴ق‌/ ۱۹۸۴م‌.
(۲۰) محمد ذهبی‌، میزان‌ الاعتدال‌، به‌ کوشش‌ علی‌ محمد بجاوی‌، قاهره‌، ۱۳۸۲ق‌.
(۲۱) روزبهان‌ بقلی‌، شرح‌ شطحیات‌، به‌ کوشش‌ هانری‌ کربن‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌.
(۲۲) روزبهان‌ بقلی‌، عرائس‌ البیان‌ فی‌ حقایق‌ القرآن‌، لکهنو، ۱۳۰۱ق‌.
(۲۳) روزبهان‌ بقلی‌، کتاب‌ مشرب‌ الارواح‌، استانبول‌، ۱۹۷۳م‌.
(۲۴) عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
(۲۵) ابومحمد جعفر سراج‌ قاری‌، مصارع‌ العشاق‌، بیروت‌، دارصادر.
(۲۶) محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
(۲۷) عبدالوهاب‌ شعرانی‌، الطبقات‌ الکبری‌، بیروت‌، دارالفکر.
(۲۸) محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
(۲۹) ابوالقاسم‌ قشیری‌، الرسالة القشیریة، به‌ کوشش‌ ابن‌ یحیی‌ زکریا انصاری‌ شافعی‌، قاهره‌، ۱۳۵۹ق‌.
(۳۰) ابوبکر کلاباذی‌، التعرف‌ لمذهب‌ اهل‌ التصوف‌، بیروت‌، ۱۴۰۰ق‌.
(۳۱) اسماعیل‌ مستملی‌ بخاری‌، شرح‌ التعرف‌ لمذهب‌ التصوف‌، به‌ کوشش‌ محمد روشن‌، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
(۳۲) احمد مبیدی‌، کشف‌ الاسرار، به‌ کوشش‌ علی‌اصغر حکمت‌، تهران‌، ۱۳۵۷ش‌.
(۳۳) علی‌ هجویری‌، کشف‌ المحجوب‌، به‌ کوشش‌ ژوکوفسکی‌، لنینگراد، ۱۹۲۶م‌.
(۳۴) عبدالله‌ یافعی‌، مرآة الجنان‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۷-۱۳۳۹ق‌.
(۳۵) یاقوت‌ حموی، المشترک‌، به‌ کوشش‌ ف‌ ووستنفلد، گوتینگن‌، ۱۸۴۶م‌.
(۳۶) یاقوت‌ حموی، معجم البلدان‌.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۳۵۷، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۲. عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، صفة الصفوة، ج۲، ص۴۴۴، به‌ کوشش‌ محمود فاخوری‌، بیروت‌، ۱۴۰۶ق‌.
۳. عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، المنتظم‌، ج۶، ص۱۶۰، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷ق‌.
۴. عبدالرحمان جامی‌ ‌، نفحات‌ الانس‌، ج۱، ص۱۴۱، به‌ کوشش‌ مهدی‌ توحیدی‌پور، تهران‌، ۱۳۳۷ش‌.
۵. عبدالوهاب‌ شعرانی‌، الطبقات‌ الکبری‌، ج۱، ص۹۵، بیروت‌، دارالفکر.
۶. یاقوت‌ حموی، المشترک‌، ج۱، ص۱۸، به‌ کوشش‌ ف‌ ووستنفلد، گوتینگن‌، ۱۸۴۶م‌.
۷. یاقوت‌ حموی، المشترک‌، ج۱، ص۱۶۹، به‌ کوشش‌ ف‌ ووستنفلد، گوتینگن‌، ۱۸۴۶م‌.
۸. احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۵، ص۲۶، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۹. احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۱۲، ص۳۶۳، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۱۰. محمد ابن‌ ابی‌ یعلی‌، طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۲۵۱، به‌ کوشش‌ محمد حامد فقی‌، قاهره‌، ۱۳۷۱ق‌.
۱۱. احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حیلة الاولیاء، ج۱۰، ص۳۰۲، بیروت‌، ۱۳۵۱ق‌.
۱۲. احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۵، ص۲۷، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۱۳. علی‌ هجویری‌، کشف‌ المحجوب‌، ج۱، ص۵۱۳، به‌ کوشش‌ ژوکوفسکی‌، لنینگراد، ۱۹۲۶م‌.
۱۴. محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۸۸-۴۸۹، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
۱۵. احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۸، ص۱۲۸، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۱۶. ابومحمد جعفر سراج‌ قاری‌، مصارع‌ العشاق‌، ج۱، ص۱۷۳، بیروت‌، دارصادر.
۱۷. محمد ابوطالب‌ مکی‌، قوت‌ القلوب‌، ج۱، ص۴۱۰، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌.
۱۸. محمد ذهبی‌، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۱۴، ص۲۵۶، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و اکرم‌ بوشی‌، بیروت‌، ۱۴۰۴ق‌/۱۹۸۴م‌.
۱۹. محمد ابوطالب‌ مکی‌، قوت‌ القلوب‌، ج۱، ص۴۱۰، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌.
۲۰. خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۳۵۷، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۲۱. ابومحمد جعفر سراج‌ قاری‌، مصارع‌ العشاق‌، ج۱، ص۱۷۳، بیروت‌، دارصادر.
۲۲. محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۸۹، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
۲۳. محمد ابوطالب‌ مکی‌، قوت‌ القلوب‌، ج۱، ص۴۱۰، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌.
۲۴. احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حیلة الاولیاء، ج۱۰، ص۳۰۲، بیروت‌، ۱۳۵۱ق‌.
۲۵. خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۳۵۷، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۲۶. ابومحمد جعفر سراج‌ قاری‌، مصارع‌ العشاق‌، ج۱، ص۱۷۳، بیروت‌، دارصادر.
۲۷. عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، تلبیس‌ ابلیس‌، ج۱، ص۳۳۶، به‌ کوشش‌ محمدمنیر دمشقی‌، قاهره‌، ۱۹۴۸ق‌.
۲۸. ابومحمد جعفر سراج‌ قاری‌، مصارع‌ العشاق‌، ج۱، ص۱۷۳، بیروت‌، دارصادر.
۲۹. عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، تلبیس‌ ابلیس‌، ج۱، ص۳۳۶، به‌ کوشش‌ محمدمنیر دمشقی‌، قاهره‌، ۱۹۴۸ق‌.
۳۰. عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۲۵۴، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
۳۱. علی‌ هجویری‌، کشف‌ المحجوب‌، ج۱، ص۱۸۸، به‌ کوشش‌ ژوکوفسکی‌، لنینگراد، ۱۹۲۶م‌.
۳۲. محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۸۸، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
۳۳. محمد ابوطالب‌ مکی‌، قوت‌ القلوب‌، ج۱، ص۴۱۰، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌.
۳۴. ابوالقاسم‌ قشیری‌، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۲۵، به‌ کوشش‌ ابن‌ یحیی‌ زکریا انصاری‌ شافعی‌، قاهره‌، ۱۳۵۹ق‌.
۳۵. خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۱۸۳، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۳۶. عمر ابن‌ ملقن‌، طبقات‌ الاولیاء، ج۱، ص۱۳۴، به‌ کوشش‌ نورالدین‌ شریبه‌، قاهره‌، ۱۴۰۶ق‌.
۳۷. محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۲۶۰، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
۳۸. عمر ابن‌ ملقن‌، طبقات‌ الاولیاء، ج۱، ص۵۹، به‌ کوشش‌ نورالدین‌ شریبه‌، قاهره‌، ۱۴۰۶ق‌.
۳۹. عبدالوهاب‌ شعرانی‌، الطبقات‌ الکبری‌، ج۱، ص۹۵، بیروت‌، دارالفکر.
۴۰. علی‌ هجویری‌، کشف‌ المحجوب‌، ج۱، ص۲۴، به‌ کوشش‌ ژوکوفسکی‌، لنینگراد، ۱۹۲۶م‌.
۴۱. علی‌ هجویری‌، کشف‌ المحجوب‌، ج۱، ص۲۷، به‌ کوشش‌ ژوکوفسکی‌، لنینگراد، ۱۹۲۶م‌.
۴۲. ابوالقاسم‌ قشیری‌، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۴۷، به‌ کوشش‌ ابن‌ یحیی‌ زکریا انصاری‌ شافعی‌، قاهره‌، ۱۳۵۹ق‌.
۴۳. احمد مبیدی‌، کشف‌ الاسرار، ج۶، ص۲۰۳، به‌ کوشش‌ علی‌اصغر حکمت‌، تهران‌، ۱۳۵۷ش‌.
۴۴. محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۸۹، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
۴۵. خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۳۵۷، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۴۶. عبدالرحمان جامی‌ ‌، نفحات‌ الانس‌، ج۱، ص۱۴۱، به‌ کوشش‌ مهدی‌ توحیدی‌پور، تهران‌، ۱۳۳۷ش‌.
۴۷. محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۲۶۰، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
۴۸. ابوالقاسم‌ قشیری‌، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۲۵، به‌ کوشش‌ ابن‌ یحیی‌ زکریا انصاری‌ شافعی‌، قاهره‌، ۱۳۵۹ق‌.
۴۹. عبدالوهاب‌ شعرانی‌، الطبقات‌ الکبری‌، ج۱، ص۹۵، بیروت‌، دارالفکر.
۵۰. عمر ابن‌ ملقن‌، طبقات‌ الاولیاء، ج۱، ص۵۹، به‌ کوشش‌ نورالدین‌ شریبه‌، قاهره‌، ۱۴۰۶ق‌.
۵۱. خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۳۴۵، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۵۲. احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۵، ص۲۸-۲۹، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۵۳. «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۵۴. احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۸، ص۱۲۰-۱۲۱، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۵۵. اخبار الحلاج‌، به‌ کوشش‌ لوئی‌ ماسینیون‌ و پاول‌ کراوس‌، ج۱، ص۱۱۹-۱۲۰، پاریس‌، ۱۹۳۶م‌.
۵۶. احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۸، ص۱۱۵، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۵۷. ابومحمد جعفر سراج‌ قاری‌، مصارع‌ العشاق‌، ج۲، ص۱۳۸، بیروت‌، دارصادر.
۵۸. عبدالله‌ یافعی‌، مرآة الجنان‌، ج۲، ص۲۵۸، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۷-۱۳۳۹ق‌.
۵۹. عبدالوهاب‌ شعرانی‌، الطبقات‌ الکبری‌، ج۱، ص۱۰۹، بیروت‌، دارالفکر.
۶۰. اخبار الحلاج‌، به‌ کوشش‌ لوئی‌ ماسینیون‌ و پاول‌ کراوس‌، ج۱، ص۱۱۸، پاریس‌، ۱۹۳۶م‌.
۶۱. ابن‌ باکویه‌، «بدایة حال‌ الحلاج‌ و نهایته‌» (نک: ماسینیون‌، ج۱، ص۳۲، «چهار متن‌»، در مآخذ لاتین‌).
۶۲. احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۸، ص۱۳۳، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۶۳. اخبار الحلاج‌، به‌ کوشش‌ لوئی‌ ماسینیون‌ و پاول‌ کراوس‌، ج۱، ص۹-۱۰، پاریس‌، ۱۹۳۶م‌.
۶۴. روزبهان‌ بقلی‌، شرح‌ شطحیات‌، ج۱، ص۴۷-۴۹، به‌ کوشش‌ هانری‌ کربن‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌.
۶۵. ابوالحسن دیلمی‌، سیرت‌ الشیخ‌ الکبیر ابوعبدالله‌ ابن‌ خفیف‌، ج۱، ص۹۳-۹۷، ترجمة رکن‌الدین‌ یحیی‌ بن‌ حنید شیرازی‌، به‌ کوشش‌ ا شیمل‌، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
۶۶. عبدالرحمان جامی‌ ‌، نفحات‌ الانس‌، ج۱، ص۱۵۳-۱۵۴، به‌ کوشش‌ مهدی‌ توحیدی‌پور، تهران‌، ۱۳۳۷ش‌.
۶۷. احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۸، ص۱۲۷- ۱۲۸، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۶۸. عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، تلبیس‌ ابلیس‌، ص۱۶۵، به‌ کوشش‌ محمدمنیر دمشقی‌، قاهره‌، ۱۹۴۸ق‌.
۶۹. احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۸، ص۱۲۷- ۱۲۸، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۷۰. احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۸، ص۱۲۷- ۱۲۸، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۷۱. ابن‌ کثیر، البدایة، ج۱۱، ص۱۴۴.
۷۲. محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۹۶، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
۷۳. احمد ابوعلی‌ مسکویه‌، تجارب‌ الامم‌، ج۱، ص۱۰۳- ۱۰۴، به‌ کوشش‌ آمد روز، قاهره‌، ۱۳۳۲ق‌.
۷۴. احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۸، ص۱۲۷- ۱۲۸، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۷۵. ابن‌ کثیر، البدایة، ج۱۱، ص۱۴۴.
۷۶. محمد ذهبی‌، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۱۴، ص۲۵۶، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و اکرم‌ بوشی‌، بیروت‌، ۱۴۰۴ق‌/ ۱۹۸۴م‌.
۷۷. احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۵، ص۳۰، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۷۸. ابوالقاسم‌ قشیری‌، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۲۵، به‌ کوشش‌ ابن‌ یحیی‌ زکریا انصاری‌ شافعی‌، قاهره‌، ۱۳۵۹ق‌.
۷۹. عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، المنتظم‌، ج۶، ص۱۶۰، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷ق‌.
۸۰. محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۲۶۰، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
۸۱. خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۳۵۷، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۸۲. عبدالرحمان جامی‌ ‌، نفحات‌ الانس‌، ج۱، ص۱۴۱-۱۴۲، به‌ کوشش‌ مهدی‌ توحیدی‌پور، تهران‌، ۱۳۳۷ش‌.
۸۳. عبدالوهاب‌ شعرانی‌، الطبقات‌ الکبری‌، ج۱، ص۹۵، بیروت‌، دارالفکر.
۸۴. احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۱۲، ص۷۳، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۸۵. احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۳، ص۸۶، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۸۶. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۴۲، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۸۷. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۴۳، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۸۸. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۱۲۱، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۸۹. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۱۵۷، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۹۰. ابوالقاسم‌ قشیری‌، الرسالة القشیریة، به‌ کوشش‌ ابن‌ یحیی‌ زکریا انصاری‌ شافعی‌، قاهره‌، ۱۳۵۹ق‌.
۹۱. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۵۵، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۹۲. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۸۳، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۹۳. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۹۳، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۹۴. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۵۱، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۹۵. روزبهان‌ بقلی‌، عرائس‌ البیان‌ فی‌ حقایق‌ القرآن‌، ج۱، ص۲۴۰، لکهنو، ۱۳۰۱ق‌.
۹۶. روزبهان‌ بقلی‌، عرائس‌ البیان‌ فی‌ حقایق‌ القرآن‌، ج۲، ص۱۴، لکهنو، ۱۳۰۱ق‌.
۹۷. روزبهان‌ بقلی‌، عرائس‌ البیان‌ فی‌ حقایق‌ القرآن‌، ج۲، ص۱۸، لکهنو، ۱۳۰۱ق‌.
۹۸. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۵۲، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۹۹. محمد ذهبی‌، میزان‌ الاعتدال‌، ج۳، ص۶۰۶ -۶۰۷، به‌ کوشش‌ علی‌ محمد بجاوی‌، قاهره‌، ۱۳۸۲ق‌.
۱۰۰. عبدالحی‌ ابن‌ عماد، شذرات‌ الذهب‌، ج۳، ص۸۷، قاهره‌، ۱۳۵۰ق‌.
۱۰۱. احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حیلة الاولیاء، ج۱۰، ص۳۰۲، بیروت‌، ۱۳۵۱ق‌.
۱۰۲. احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حیلة الاولیاء، ج۱۰، ص۳۰۳، بیروت‌، ۱۳۵۱ق‌.
۱۰۳. محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۵۰۰، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
۱۰۴. محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۵۳۳، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
۱۰۵. محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۵۴۱، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
۱۰۶. محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۵۴۲، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
۱۰۷. خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۴۱۳، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۱۰۸. خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۴۲۳، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۱۰۹. خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۴۹۷، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۱۱۰. خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۵۶۰، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۱۱۱. خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۵۶۱، به‌ کوشش‌ محمد سرور مولایی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۱۱۲. عمر ابن‌ ملقن‌، طبقات‌ الاولیاء، ج۱، ص۷۹، به‌ کوشش‌ نورالدین‌ شریبه‌، قاهره‌، ۱۴۰۶ق‌.
۱۱۳. عمر ابن‌ ملقن‌، طبقات‌ الاولیاء، ج۱، ص۲۵۲، به‌ کوشش‌ نورالدین‌ شریبه‌، قاهره‌، ۱۴۰۶ق‌.
۱۱۴. عمر ابن‌ ملقن‌، طبقات‌ الاولیاء، ج۱، ص۳۳۲، به‌ کوشش‌ نورالدین‌ شریبه‌، قاهره‌، ۱۴۰۶ق‌.
۱۱۵. احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۵، ص۲۷، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۱۱۶. عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۵۳ -۵۴، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
۱۱۷. ابوبکر کلاباذی‌، التعرف‌ لمذهب‌ اهل‌ التصوف‌، ج۱، ص۱۰۲، بیروت‌، ۱۴۰۰ق‌.
۱۱۸. محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۲۶۲-۲۶۳، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
۱۱۹. احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حیلة الاولیاء، ج۱۰، ص۳۰۲-۳۰۴، بیروت‌، ۱۳۵۱ق‌.
۱۲۰. احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۵، ص۲۸، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۱۲۱. علی‌ هجویری‌، کشف‌ المحجوب‌، ج۱، ص۲۲۳، به‌ کوشش‌ ژوکوفسکی‌، لنینگراد، ۱۹۲۶م‌.
۱۲۲. محمد سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، ج۱، ص۲۶۶- ۲۶۵، به‌ کوشش‌ یوهانس‌ پدرسن‌، لیدن‌، ۱۹۶۰م‌.
۱۲۳. ابوبکر کلاباذی‌، التعرف‌ لمذهب‌ اهل‌ التصوف‌، ج۱، ص۶۳، بیروت‌، ۱۴۰۰ق‌.
۱۲۴. محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۹۱، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
۱۲۵. محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۹۵، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
۱۲۶. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۵۱، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۱۲۷. ابوالقاسم‌ قشیری‌، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۷، به‌ کوشش‌ ابن‌ یحیی‌ زکریا انصاری‌ شافعی‌، قاهره‌، ۱۳۵۹ق‌.
۱۲۸. روزبهان‌ بقلی‌، عرائس‌ البیان‌ فی‌ حقایق‌ القرآن‌، ج۱، ص۲۴۰، لکهنو، ۱۳۰۱ق‌.
۱۲۹. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۷۵-۷۶، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۱۳۰. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۷۵-۷۶، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۱۳۱. روزبهان‌ بقلی‌، عرائس‌ البیان‌ فی‌ حقایق‌ القرآن‌، ج۱، ص۵۴۷، لکهنو، ۱۳۰۱ق‌.
۱۳۲. علی‌ هجویری‌، کشف‌ المحجوب‌، ج۱، ص۲۷، به‌ کوشش‌ ژوکوفسکی‌، لنینگراد، ۱۹۲۶م‌.
۱۳۳. احمد خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد، ج۵، ص۲۸، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۱۳۴. محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۸۲، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
۱۳۵. ابوالقاسم‌ قشیری‌، الرسالة القشیریة، ج۱، ص۴۷، به‌ کوشش‌ ابن‌ یحیی‌ زکریا انصاری‌ شافعی‌، قاهره‌، ۱۳۵۹ق‌.
۱۳۶. علی‌ هجویری‌، کشف‌ المحجوب‌، ج۱، ص۵۴۱، به‌ کوشش‌ ژوکوفسکی‌، لنینگراد، ۱۹۲۶م‌.
۱۳۷. ابوالحسن دیلمی‌، سیرت‌ الشیخ‌ الکبیر ابوعبدالله‌ ابن‌ خفیف‌، ج۱، ص۹۱-۹۳، ترجمة رکن‌الدین‌ یحیی‌ بن‌ حنید شیرازی‌، به‌ کوشش‌ ا شیمل‌، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
۱۳۸. عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۳۸، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
۱۳۹. عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۸۸، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
۱۴۰. روزبهان‌ بقلی‌، شرح‌ شطحیات‌، ج۱، ص۲۲۲، به‌ کوشش‌ هانری‌ کربن‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌.
۱۴۱. روزبهان‌ بقلی‌، کتاب‌ مشرب‌ الارواح‌، ج۱، ص۷۳، استانبول‌، ۱۹۷۳م‌.
۱۴۲. عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۳۸، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
۱۴۳. عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۳۵۱، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
۱۴۴. عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۳۸، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
۱۴۵. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۴۲، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۱۴۶. عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۳۵۳-۳۵۴، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
۱۴۷. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۶۴، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۱۴۸. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۹۲، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۱۴۹. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۱۱۹، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۱۵۰. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۶۴، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۱۵۱. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۹۶، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۱۵۲. احمد مبیدی‌، کشف‌ الاسرار، ج۵، ص۱۱۷، به‌ کوشش‌ علی‌اصغر حکمت‌، تهران‌، ۱۳۵۷ش‌.
۱۵۳. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۹۴، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۱۵۴. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۱۶۶، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۱۵۵. ابومحمد جعفر سراج‌ قاری‌، مصارع‌ العشاق‌، ج۱، ص۱۷۳، بیروت‌، دارصادر.
۱۵۶. عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، تلبیس‌ ابلیس‌، ج۱، ص۳۳۶، به‌ کوشش‌ محمدمنیر دمشقی‌، قاهره‌، ۱۹۴۸ق‌.
۱۵۷. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، ج۱، ص۹۶، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۱۵۸. عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۲۵۴، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
۱۵۹. ابومحمد جعفر سراج‌ قاری‌، مصارع‌ العشاق‌، ج۱، ص۱۷۳، بیروت‌، دارصادر.
۱۶۰. عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، تلبیس‌ ابلیس‌، ج۱، ص۳۳۶، به‌ کوشش‌ محمدمنیر دمشقی‌، قاهره‌، ۱۹۴۸ق‌.
۱۶۱. روزبهان‌ بقلی‌، شرح‌ شطحیات‌، ج۱، ص۴۱۷، به‌ کوشش‌ هانری‌ کربن‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌.
۱۶۲. اسماعیل‌ مستملی‌ بخاری‌، شرح‌ التعرف‌ لمذهب‌ التصوف‌، ج۱، ص۱۶۱۱-۱۶۱۲، به‌ کوشش‌ محمد روشن‌، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
۱۶۳. اسماعیل‌ مستملی‌ بخاری‌، شرح‌ التعرف‌ لمذهب‌ التصوف‌، ج۱، ص۱۶۱۱-۱۶۱۲، به‌ کوشش‌ محمد روشن‌، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
۱۶۴. احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حیلة الاولیاء، ج۱۰، ص۳۰۲، بیروت‌، ۱۳۵۱ق‌.
۱۶۵. علی‌ هجویری‌، کشف‌ المحجوب‌، ج۱، ص۵۱۳، به‌ کوشش‌ ژوکوفسکی‌، لنینگراد، ۱۹۲۶م‌.
۱۶۶. محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۸۸-۴۸۹، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
۱۶۷. احمد ابن‌ عطا، «تفسیر ابن‌ عطا الادمی‌»، تفسیرهای‌: آل‌ عمران‌ ، آیه ۱۸، یوسف‌، آیه‌های۲۰، ۲۴ و۳۱، نحل‌، آیه ۹۷، طه‌، آیه ۱۲، ضحی‌، آیه‌های ۶ - ۸، نصوص‌ صوفیة غیر منشورة، به‌ کوشش‌ بولس‌ نویا، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۱۶۸. عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۲۳۷، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
۱۶۹. عبدالله‌ سراج‌ طوسی‌، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ج۱، ص۲۳۹، به‌ کوشش‌ رینولد نیکلسون‌، لیدن‌، ۱۹۱۴م‌.
۱۷۰. محمد عطار نیشابوری‌، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۹۰، به‌ کوشش‌ محمد استعلامی‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
۱۷۱. ابوبکر کلاباذی‌، التعرف‌ لمذهب‌ اهل‌ التصوف‌، ج۱، ص۸۸ -۸۹، بیروت‌، ۱۴۰۰ق‌.
۱۷۲. احمد ابونعیم‌ اصفهانی‌، حیلة الاولیاء، ج۱۰، ص۳۰۴، بیروت‌، ۱۳۵۱ق‌.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «ابن‌عطا»، ج۴، ص۱۵۲۲.    


رده‌های این صفحه : تراجم | مشایخ صوفیه | مشایخ قرن چهارم




جعبه ابزار