آیت‌الله سیدمحمدباقر صدر

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



علاّمه شهید، آیت الله سید محمد باقر صدر، یکی از بزرگترین اندیشمندان مسلمان و به تعبیر امام خمینی: «مغز متفّکر اسلامی» در تاریخ اسلام به ویژه در قرن چهاردهم هجری است. فقیهی جامع الشرایط، فیلسوفی اجتماعی، مفسّری بزرگ، متفکری آگاه به فرهنگ و علوم زمانش‌ نویسنده‌ای توانمند و پرکار و سیاست‌مداری هوشمند و شجاع و دردمند.

فهرست مندرجات

۱ - از ولادت تا مدرسه
۲ - در نجف اشرف
۳ - تعلیم و تربیت
۴ - شاگردان
۵ - آثار
۶ - اندیشه‌های اقتصادی صدر
       ۶.۱ - مکتب اقتصادی
       ۶.۲ - اصول اقتصاد اسلامی
              ۶.۲.۱ - اصل مالکیت مختلط
              ۶.۲.۲ - اصل آزادی اقتصادی در کادر محدود
              ۶.۲.۳ - اصل عدالت اجتماعی
       ۶.۳ - اخلاق و اقتصاد اسلامی
       ۶.۴ - نظام اقتصادی اسلام
       ۶.۵ - بانکداری اسلامی
       ۶.۶ - دشواره اصلی اقتصاد
       ۶.۷ - توزیع و عوامل تولید
       ۶.۸ - تولید و نقش دولت
۷ - فعالیت‌های سیاسی فرهنگی
       ۷.۱ - مقابله با کمونیست‌ها
       ۷.۲ - مقابله با حزب بعث
       ۷.۳ - حمایت از انقلاب اسلامی‌ ایران
       ۷.۴ - تکفیر حزب بعث
       ۷.۵ - تأسیس حزب دعوت اسلامی
       ۷.۶ - تشکیل جماعة العلماء
۸ - حمایت از امام
۹ - دوران مرجعیت
۱۰ - تحریم پیوستن به حزب بعث
۱۱ - در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی
۱۲ - با قرآن در صحنه
۱۳ - شهادت
۱۴ - پانویس
۱۵ - منبع

از ولادت تا مدرسه

[ویرایش]

سید محمد باقر صدر در تاریخ ۲۵ ذیقعده ۱۳۵۳ در شهر مقدس کاظمین دیده به جهان گشود.
[۱] حسینی حائری، سیدکاظم، مباحث الاصول، چاپ ۱۴۰۷، قم، مقدمه، ص۳۳.
و دومین فرزند خانواده بود. اجدادش همه از عالمان دین بودند: پدرش سید حیدر که جوانمرگ شد، پدربزرگش آیت الله العظمی سیداسماعیل صدر که یکی از مراجع بزرگ تقلید شیعه در نیمه اوّل قرن چهارده اسلامی بود و در سال ۱۳۳۸ ق. وفات کرد. و دیگر اجدادش که شاخه هایی سر سبز و پر بار از شجره پر برکت «خاندان صدر» و از تبار غیرتمند و پاک امام کاظم (علیه السلام) بوده‌اند و در سرزمین ایران، لبنان و عراق از پاسداران فرهنگ و اندیشه و دانش و دین بشمـار مـی رفته‌اند.
برادر بزرگ و معلّمش سیداسماعیل نیز از علما و مجتهدان پر تلاش و جوان نجف بود که در سال ۱۳۸۸ ق. در چهل و هشت سالگی درگذشت. خواهرش «آمنه بنت‌الهدی صدر» یکی از زنان دانشمند، شاعر، نویسنده و معلم فقه و اخلاق بود که در مسیر جهاد و مبارزه، با برادرش سیدمحمدباقر همگام شد و سرانجام سرنوشت هر دو به شهادت و سعادت ابدی ختم گشت.
[۲] قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۱۷ـ۱۸.

سیدمحمدباقر، از پنج سالگی به مدرسه رفت و تا یازده سالگی دوره ابتدایی را به اتمام رساند. در این دوران، نبوغ شگفت‌انگیز و استعداد سرشار خدادادی در او درخشید و تعجّب آموزگاران و همکلاس‌های خود را برانگیخت، بطوری‌که اولیای مدرسه تصمیم گرفتند او را به مدرسه کودکان تیز هوش و نابغه بگذارند تا به هزینه دولت درس بخواند و پس از طی مراحل لازم و قانونی، به دانشگاههای اروپا یا آمریکا اعزام کنند و در رشته های علوم جدید تحصیل کند و به کشور خود باز گردد.
او به تحصیل علوم دینی و پرداختن به رشته کار پدرانش گرایش داشت و از طرفی مادر و برادر بزرگش رضایت ندادند که او به پول دولت وابسته به غرب و دست اندر کاران خود باخته آموزش و پرورش آن روز عراق، درس بخواند.
بالاخره با راهنمایی دو دایی فقیه و دانشمندش آیت‌الله شیخ محمدرضا آل‌یاسین و آیت‌الله شیخ مرتضی آل‌یاسین به فراگیری دروس حوزوی و علوم دینی پرداخت.
[۳] قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۲۳.

تحصیلات علوم دینی را با کتاب «معالم الاصول» نزد برادرش سیداسماعیل آغاز کرد و دیگر کتابهای دوره سطح حوزه را با شور و شوق و تلاش بسیار در مدتی کوتاه خواند و تمام کرد. او علاوه بر تحصیل، دروس ابتدایی را نیز به خواهرش بنت‌الهدی می آموخت و بنت‌الهدی بی‌آنکه به مدارس نا مناسب دخترانه آن روز عراق پای بگذارد، نزد برادرش سیدمحمّدباقر و گاه سیداسماعیل، قرآن، ادبیات، تاریخ، حدیث، فقه، اصول و غیره را آموخت.
[۴] قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۲۴.


در نجف اشرف

[ویرایش]

در سال ۱۳۶۵ ق. که دوازده ساله بود به همراه برادرش سیداسماعیل به نجف اشرف رفت تا در محضر اساتید بزرگ حوزه علمیه شهر امامت، به تحصیلات عالی بپردازد. او دوره عالی فقه و اصول را در نزد آیت‌الله العظمی سیدابوالقاسم خویی و آیت‌الله شیخ محمدرضا آل‌یاسین گذراند.
[۵] صدر، سیدمحمدباقر، مباحث الاصول، مقدمه، ص۴۲.
فلسفه اسلامی (اسفار ملاصدرا) را از مرحوم «شیخ صدرا بادکوبه‌ای» آموخت. و در کنار آن، طی سالها، فلسفه غرب و نظرات فلاسفه غیرمسلمان را به دقت مورد تحقیق و نقد قرار داد.
[۶] قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۲۹.
کتاب «فلسفتنا» (فلسفه ما) گویای ابعاد گسترده اندیشه‌های فلسفی سیدمحمّدباقر صدر است.
در دیگر رشته های علوم مثل حدیث، رجال، درایه، کلام و تفسیر نیز سالها به تحصیل و تحقیق و مطالعه گذراند و به کمال رسید. سیدمحمّدباقر در طول هفده ـ هیجده سال تحصیل (از آغاز تا پایان) علاوه بر استفاده از هوش و استعداد و نبوغ فوق‌العاده‌اش، روزانه حدود شانزده ساعت به تحصیل و مطالعه و مباحثه و تحقیق می پرداخت.
[۷] صدر، سیدمحمدباقر، مباحث الاصول، مقدمه، ص۴۴.
و خودش نیز همیشه می‌گفته است که من به اندازه چند طلبه درسخوان، تلاش می‌کنم. در سایه این پشتکار جانانه بود که بر همه مشکلات فایق آمد و در کسب دانش و فضیلت به مقامی عالی دست یافت و گفته‌اند که از هنگام بلوغ شرعی، خود مجتهد شده بوده و از مجتهد دیگری تقلید نکرده است.
[۸] صدر، سیدمحمدباقر، مباحث الاصول، مقدمه، ص۵۲.


تعلیم و تربیت

[ویرایش]

سیدمحمدباقر از بیست سالگی با تدریس کتاب «کفایة الاصول» تدریس خارج اصول و از بیست و هشت سالگی به تدریس دوره خارج فقه بر اساس کتاب «العروة الوثقی» پرداخت. بعدها فلسفه و تفسیر قرآن نیز تدریس می‌کرد. او در طول نزدیک به سی سال تدریس و تعلیم، شاگردانی جوان، محقق، پر شور، متّقی، متفکر، آگاه، مجاهد و سیاست‌مدار تربیت کرد که هر یک از آنها بعدها پرچمدار نشر علم و فرهنگ و آیین جهاد در راه خدا شدند و بعد از استادشان، راه علمی، فکری و سیاسی ـ اجتماعی او را ادامه دادند.

شاگردان

[ویرایش]

۱ـ سیدمحمدباقر حکیم؛
۲ـ سیدمحمود هاشمی؛
۳ـ سیدکاظم حسینی حائری؛
۴ـ شیخ مهدی آصفی؛
۵ـ سیدعبدالغنی اردبیلی؛
۶ـ شیخ غلامرضا عرفانیان.
و غیره برای اطلاع بیشتر مراجعه شود به: مباحث الاصول،
[۹] صدر، سیدمحمدباقر، مباحث الاصول، مقدمه، ص۷۹-۸۳
شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد،
[۱۰] قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۳۳ـ ۳۴.
گفتگویی با حجت الاسلام سید محمد باقر مهری،
[۱۱] گفتگویی با حجت الاسلام سید محمد باقر مهری، چاپ ۱۳۶۱ شمسی، ص۲۰.


آثار

[ویرایش]

آیت الله سیدمحمدباقر صدر در اغلب رشته‌های علوم اسلامی‌ تبحر داشت. وی معتقد بود که باید در دروس حوزه‌های علمیه تحولی پدید آید و طلاب و روحانیون نباید فقط به درس‌های معمول فقه و اصول اکتفا کنند بلکه باید به مسائل علمی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جدید آشنا شوند. به نظر وی کتاب‌های درسی موسوم در حوزه‌ها به ویژه در مبحث فقه و اصول، پیچیده و ناهماهنگ با شرایط روز بوده و به شیوه قدیمی‌است. در این کتاب‌ها مسائلی مطرح شده که امروزه به کلی منسوخ و متروک شده است و در این زمینه دست به تألیفاتی زد که ضمن ساده نویسی مطالب کتاب‌های قدیمی، آن را در طرحی نو و روشی جدید برای طلاب فقه و اصول به نگارش درآورد و بدین وسیله توانست تحول عظیمی‌ در حوزه‌های علمیه به وجود آورد. وی این کار را با دو تألیف الفتاوی الواضحه (در فقه)، و دروس فی علم الاصول (در اصول ) انجام داد.
آثار دیگر او از این قرار است: فدک فی‌التاریخ، غایه الفکر فی‌ علم الاصول، فلسفتنا، اقتصادنا، المعالم الجدیده لاصول، الاسس المنطقیه فی استقرار، بحوث فی شرح عروه الوثقی، المدرسه الاسلامیه، بحث حول المهدی، بحث حول الولایه، الاسلام یقود الحیاه، دور الائمه فی الحیاه الاسلامیه نظام العبادات فی الاسلام.
[۱۲] صدر، سیدمحمدباقر، اسوه فقاهت و تقوا، سیره صالحان، ص۴۸۰.
[۱۳] صدر، سیدمحمدباقر، اسوه فقاهت و تقوا، سیره صالحان، ص۴۸۷.
[۱۴] صدر، سیدمحمدباقر، اسوه فقاهت و تقوا، سیره صالحان، ص۴۹۳.
[۱۵] صدر، سیدمحمدباقر، اسوه فقاهت و تقوا، سیره صالحان، ص۵۱۲.
[۱۶] صدر، سیدمحمدباقر، اسوه فقاهت و تقوا، سیره صالحان، ص۵۱۳.
[۱۷] قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲.

در اینجا به معرّفی فهرست گونه این آثار درخشان می‌پردازیم:
۱ـ فدک فی التاریخ (فدک در تاریخ).
۲ـ غایة الفکر فی علم الاصول.
۳ـ فلسفتنا (فلسفه ما).
۴ـ اقتصادنا (اقتصاد ما).
۵ـ الاسس المنطقیه للاستقراء.
۶ـ المعالم الجدیده للاصول.
۷ـ بحوث فی شرح العروة الوثقی.
۸ ـ دروس فی علم الاصول، معروف به «حلقات».
۹ـ الفتاوی الواضحه، رساله عملیه شهید صدر است که در نوع خود سبک خاصی دارد.

اندیشه‌های اقتصادی صدر

[ویرایش]

نقد و بررسی اندیشه‌های اقتصادی محمدباقر صدر بدین شرح هست:

← مکتب اقتصادی


علم اقتصاد و مکتب اقتصاد، از دید شهید صدر باهم متفاوتند. علم اقتصاد عبارت است از علمی که حیات اقتصادی و پدیده‌ها و جلوه‌های آن‌را تفسیر کرده و ارتباط آن‌را با اسباب و عوامل کلی‌ای که بر آن حاکم است، بیان می‌دارد.
[۲۲] صدر، سیذمحمدباقر، اقتصاد ما، ترجمه محمد کاظم موسوی، تهران، برهان، ۱۳۵۰، ج۱، ص۸.

منظور از مکتب اقتصادی ایجاد روش برای تنظیم زندگی اقتصادی است؛ که متکی به عدالت باشد. بنابراین هنگامی‌که از مکتب اقتصادی اسلام می‌پرسیم، مقصود آن است که بدانیم آیا اسلام، روشی برای تنظیم زندگی اقتصادی جوامع بشری دارد؟ آن‌گونه که مثلا کاپیتالیسم با اصل آزادی اقتصادی، روش کلی خود را در تنظیم زندگی اقتصادی اعلان می‌نماید.
مکتب اقتصادی عهده‌دار ایجاد روش برای تنظیم عادلانه زندگی اقتصادی است؛ ولی علم اقتصاد روشی برای تنظیم زندگی ایجاد نمی‌کند؛ بلکه روشی که در جامعه‌ها پیاده شده در نظر گرفته و به بررسی نتایج و آثار آن می‌پردازد.
[۲۳] صدر، سیذمحمدباقر، اسلام و مکتب‌های اقتصادی، ترجمه محمد نبی‌زاده، تهران، مرتضوی، ۱۳۵۵، ص۱۳۸-۱۳۹.
در این چارچوب، مکتب به مجموعه اصول اعتقادی، وظایف عملی و تعهدات اخلاقی اطلاق می‌شود و جنبه ایمانی آن بیشتر مورد توجه است در حالی‌که علم، هرچه رشد و تکامل یابد، وسیله‌ای خواهد بود برای کشف حقایق خارجی در زمینه‌های مختلف. همچنین علم، وظیفه دارد که واقعیت را بی‌طرفانه تفسیر کند و تا آخرین درجه ممکن دقت و درون‌کاوی را منعکس سازد.
[۲۴] صدر، محمدکاظم، روش تحقیق در اقتصاد اسلامی، مجموعه مقالات اولین مجمع بررسی‌های اقتصاد اسلامی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اقتصاد اسلامی، ۱۳۶۹، ص۳۹۳.


← اصول اقتصاد اسلامی


براساس دیدگاه شهید صدر، اقتصاد اسلامی بر پایه سه اصل اساسی استوار است:
[۲۵] جمعی از نویسندگان، بررسی‌ اندیشه‌های اقتصادی شهید صدر، قم، انتشارات دانشگاه مفید، ۱۳۸۵، ص۶۵.


←← اصل مالکیت مختلط


شهید صدر برخلاف اقتصاد سرمایه‌داری، که اصل را بر مالکیت خصوصی بنا نهاده و اقتصاد سوسیالیستی که اصل را در مالکیت دولتی می‌داند، در اقتصاد اسلامی، سه نوع مالکیت خصوصی، عمومی و دولتی را به یک‌اندازه دارای اهمیت می‌داند.

←← اصل آزادی اقتصادی در کادر محدود


در رابطه با آزادی در اقتصاد اسلامی، دو نوع محدودیت قادل است: محدودیت‌های درونی که در اثر تربیت اسلامی از عمق روح و نظرات انسان سرچشمه می‌گیرد و محدودیت‌های برونی که توسط دولت و بر اساس ارزش‌های اسلامی اعمال می‌گردد.

←← اصل عدالت اجتماعی


شهید صدر تحقق عدالت اجتماعی در جامعه را بر اساس دو محور استوار می‌داند:
الف: همکاری عمومی (تکافل عام)؛
ب: توازن اجتماعی.

← اخلاق و اقتصاد اسلامی


نکته دیگری که شهید صدر در خصوص اقتصاد اسلامی بر آن تاکید دارد واقعی بودن، اخلاقی بودن و اهمیت عوامل روحی در اقتصاد اسلامی است. منظور از واقعی بودن را سازگاری اهداف اقتصادی اسلام با واقعیت‌های زندگی انسان و منظور از اخلاقی بودن را توجه به عوامل ارزشی واخلاقی و منظور از تاثیر عامل روحی تاکید بر عوامل اخلاقی و پیوند اقتصاد اسلامی با مسائل ارزشی و هنجاری است.
[۲۶] جمعی از نویسندگان، بررسی‌اندیشه‌های اقتصادی شهید صدر، قم، انتشارات دانشگاه مفید، ۱۳۸۵، ص۶۶.


← نظام اقتصادی اسلام


صدر در کتاب اقتصادنا ابتدا به تبیین مبانی نظری مکاتب اقتصادی مارکسیسم و سرمایه‌داری و انتقاد از آنها به ارائه اقتصاد اسلامی می‌پردازد.
[۲۷] صدر، سیدمحمدباقر، اقتصادنا، مصحح: عبدالحکیم ضیاء و همکاران، دفتر تبلیغات اسلامی شعبه خراسان، قم. انتشارات ایران، ۱۴۱۷ه. ق، ص۲۱۵.
[۲۸] صدر، سیدمحمدباقر، اقتصادنا، مصحح: عبدالحکیم ضیاء و همکاران، دفتر تبلیغات اسلامی شعبه خراسان، قم. انتشارات ایران، ۱۴۱۷ه. ق، ص۲۳۹.
‌ او معتقد است که نقش نظریه‌پرداز اقتصاد اسلامی، با نقش نظریه‌پردازان دیگر متفاوت است؛ زیرا سایر نظام‌های اقتصادی که ساختمان نظری آنها براساس‌ اندیشه، تکوین یافته و اصول آن به‌وسیله بنیان‌گذاران نظام مشخص شده است، در نظام اقتصادی اسلام با ساختمان نظری از قبل تکمیل‌شده‌ای روبه‌روییم که اصول آن از طرف بنیانگذار نظام تصریح نشده است؛ بنابراین برای کشف اصول و نظریات این نظام، باید از روش مناسب دیگری استفاده کرد.
[۲۹] نمازی، حسین، نظام‌های اقتصادی، تهران، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۴، ص۲۲۵.

شهید صدر در آغاز کتاب به ارتباط میان نظام اقتصادی و رژیم اقتصادی اشاره و توضیح داده که قوانین براساس اصول پذیرفته‌شده در قانون اساسی از جمله اصول اقتصادی، مناسبات افراد با اموال و مناسبات افراد بین خودشان را مشخص می‌سازد. به‌طوری‌که از مطالعه قوانین یک کشور می‌توانیم تشخیص دهیم، چه نوع نظام اقتصادی با چه اصولی بر آن کشور حاکم است.
برای همین اصول اقتصاد اسلام را نیز می‌توان از بررسی احکام و رژیم اقتصادی آن به‌دست آورد. ‌ او نظریات و اصول را زیربنا و سیستم قانونی را که بر مبنای آن اصول تشکیل شده را روبنا معرفی می‌کند و برای کشف بخش بزرگی از قواعد و اصول نظام اقتصاد اسلام به بررسی رژیم حقوقی و قانونی می‌پردازد.
[۳۰] نمازی، حسین، نظام‌های اقتصادی، تهران، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۴، ص۲۲۵-۲۲۶.


← بانکداری اسلامی


شهید صدر در کتاب البنک اللاربوی فی الاسلام‌ ابتدا با طرح این بحث که بانک یکی از ضروریات جامعه جهت جمع‌آوری اموال بلا‌استفاده جهت بهره‌گیری آنها در کارهای اقتصادی است، به توضیح تجهیز و تخصیص منابع در بانک‌داری غربی اشاره کرده و شیوه‌هایی جهت جذب منابع در بانک‌داری بدون ربا جهت جایگزین کردن آن با بانک‌داری غربی و وظایف بانک ارائه می‌کند.
[۳۱] صدر، سیدمحمدباقر، البنک اللاربوی، بیروت، لبنان، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۱ ه ق، ص۲۰.
[۳۲] صدر، محمدباقر، البنک اللاربوی، بیروت، لبنان، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۱ ه ق، ص۲۶.
[۳۳] صدر، سیدمحمدباقر، البنک اللاربوی، بیروت، لبنان، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۱ ه ق، ص۸۲.
و در نهایت در قسمت پیوست‌های فقهی، راهکارهای فرار از ربا و مباحث مربوط به فقه‌البانک را مطرح می‌کند و به دفاع از شیوه‌های تخصیص و تجهیز اسلامی مثل مضاربه می‌پردازد.

← دشواره اصلی اقتصاد


محمدباقر صدر بر آن است که دشواره اصلی اقتصاد سرمایه‌داری، کمیابی منابع طبیعی در برابر مقتضیات و نیازهای مدنیت جدید و در اقتصاد سوسیالیستی، تضاد میان روش تولید و روابط توزیع است. ازدیدگاه شهید صدر، مخالفت اسلام در اینجا با سرمایه‌داری از آن‌روست که معتقد است در طبیعت، منابع و ثروت‌های فراوانی برای بشریت فراهم است و مخالفتش با سوسیالیسم از آن روست که مشکل را نه در شیوه‌های تولید، بلکه در خود انسان می‌بیند.
[۳۴] صدر، سیدمحمدباقر، اقتصادنا، نجف، المجمع العلمی للشهید الصدر (رحمه‌الله)، ۱۴۰۸ ق، ص۲۰۰-۴۰۰.

اسلام از طریق شیوه‌های توزیع، توانایی تنظیم توزیع را برای رساندن ثروت اقتصادی به حد اعلای آن داراست؛ که راه آن، بهره‌گیری انسان از منابع و ثروت‌های طبیعی است؛ بخش اصلی کتاب به دو بخش "توزیع پیش از تولید" و "توزیع پس از تولید" اختصاص یافته است. شهید صدر در بحث توزیع، مشکل اساسی اجتماعی را "ستم" می‌داند.
دستگاه توزیع در اسلام، از دو ابزار اصلی تشکیل شده است: کار و نیاز. از این دیدگاه، اسلام تنها کار را موجب مالکیت کارگر به نتیجه عمل خویش می‌داند و این مالکیت خصوصی مبتنی بر کار، گویای میل طبیعی انسان به تملک نتایج کار خویش است و قاعده‌ای اسلامی که شهید صدر استخراج می‌کند، این است که کار، موجب مالکیت کارگر بر ماده و نه سبب ارزش آن است؛ بنابراین کارگر، زمانی‌که لؤلو را استخراج می‌کند، تنها با این کارش، مالک آن می‌شود و با این کار، به آن ارزش نمی‌بخشد.
شهید صدر، عناصر سه‌گانه شکل‌دهنده دستگاه توزیع در اسلام را چنین خلاصه می‌کند: کار به‌عنوان اساس مالکیت، ابزاری اصلی برای توزیع است، بنابراین کسی که در عرصه طبیعت کار می‌کند، ثمره کارش را خود می‌چیند و مالک آن می‌شود.
نیاز به‌عنوان تعبیری از حق انسانی ثابت در زندگی شراف‌تمندانه، ابزاری اساسی برای توزیع است و به این ترتیب، توزیع متکفل رفع نیازهای جامعه اسلامی است. مالکیت، از طریق فعالیت‌هایی تجاری که اسلام در ضمن شرایط خاصی که تعارضی با اصول اسلامی عدالت اجتماعی نداشته باشد، اجازه آن‌را داده است، ابزار ثانوی توزیع است.

← توزیع و عوامل تولید


توزیع پیش از تولید، دارای چهار عامل است که می‌توان آنها را منابع طبیعی تولید نامید: زمین، مواد خام که غالب آنها معادن است، آبها و دیگر منابع طبیعی (دریا، مروارید و غیره.)
[۳۵] صدر، سیدمحمدباقر، اقتصادنا، مصحح: عبدالحکیم ضیاء و همکاران، دفتر تبلیغات اسلامی شعبه خراسان، قم. انتشارات ایران، ۱۴۱۷ه. ق، ص۶۹۵-۷۱۵.

بحث مفصلی پیرامون تحلیل حقوق مربوط به اراضی در این بخش آمده است. نخست بحث تحدید تاریخی زمین و شیوه درآمدن یک قطعه زمین مشخص در قلمرو حکومت اسلامی است. از این دیدگاه می‌توان سه نوع از زمین‌ها را به‌لحاظ تاریخی از هم تمیز داد:
۱. زمینی که با فتح در قلمرو اسلام قرار گرفته است، مانند عراق، مصر، سوریه و ایران و بخش‌های بزرگی از جهان اسلام.
۲. سرزمینی که با دعوت تحت قلمرو اسلام قرار گرفته است.
۳. سرزمین صلح.
درباره زمین‌هایی که در زمان فتح، آباد بوده است، شهید صدر می‌گوید: فقهای شیعه و فقهای سنی اتفاق نظر دارند که زمینی که هنگام فتح به‌دست انسان‌ها، آباد و مزروعی بوده، ملک همه مسلمانان است؛ از این‌رو، مالکیت خصوصی در این مناطق ممنوع است و مالکیت عمومی بر این اراضی لوازمی دارد؛ از جمله اینکه تابع قوانین وراثت نیستند، قابل خرید و فروش و معاوضه نبوده و ولی امر مسئول شکوفایی این اراضی و وضع مالیات بر مستاجران آن است و خراج هم ملک عمومی است و با پایان زمان اجاره، رابطه میان مستاجر و زمین قطع می‌شود.
اما اراضی‌ای که در زمان فتح، متروک (میته) بوده است، تحت مالکیت دولت است و آن‌هم مانند نوع اول، غیر قابل خرید و فروش است؛ اما اراضی‌ای که به‌طور طبیعی آباد بوده است؛ مانند جنگل‌ها نیز ملک دولت است؛ اما جنگل‌ها و اراضی آباد طبیعی که از دست کفار گرفته می‌شود، مالکیت عمومی است.
اراضی‌ای که بر اثر دعوت، جزء قلمرو اسلام می‌شود، مانند اراضی مدینه و‌ اندونزی، تنها بخشی از آن‌که پیش از اسلام به‌دست انسان‌ها آباد بوده، همچنان به حال خود می‌ماند و مالکیت خصوصی آن مطلق است و گرفتن مالیات از آنها حرام است؛ اما زمین‌های غیرآباد (میته) یا زمین‌های آباد طبیعی در مالکیت دولت است.
وضع قانونی اراضی صلح نیز بدین شکل است: بخشی که به‌وسیله انسان‌ها آباد بوده، براساس توافقی که به‌موجب آن، ساکنان این منطقه، بخشی از جهان اسلام می‌شوند، اداره می‌شود؛ اما اراضی غیرآباد و نیز آباد طبیعی، در صورتی‌که توافق‌نامه نسبت به آن تصمیمی نگرفته باشد، بخشی از دارایی‌های دولت خواهد بود.

← تولید و نقش دولت


شهید صدر در دو فصل آخر کتاب اقتصادنا، بر نقش دولت در نظام اقتصادی، به‌عنوان نیروی اساسی ثروت تولیدی و اهداف توزیع تاکید می‌کند. اهمیت نقش دولت در‌ اندیشه شهید صدر از آن‌روست که راه‌انداختن پروژه‌ای بزرگ اقتصادی بدون دولت میسّر نیست و این پروژه‌های بزرگ نیزنیازمند انباشت سرمایه است که بی‌دولت ممکن نیست؛ زیرا اسلام ثروت‌اندوزی کلان را منع کرده است. دولت باید برای اطمینان‌یابی ازجریان درست تولید و توزیع منصفانه منابع طبیعی، در اقتصاد دخالت کند.
دولت نقش مهمی در اقتصاد دارد. حیطه اصلی دخالت دولت، منطقةالفراغ است که نویسنده در قسمت‌های آغازین کتابش آن‌را به‌تفصیل شرح داده است. در این منطقه خلا، حاکم به‌دلیل اینکه ولی امر است، به اقدامات اقتصادی‌ای دست می‌زند تا "تامین اجتماعی" و "توازن اجتماعی" را تحقق بخشد. هدف و فلسفه دخالت دولت، چنان‌که از کتاب اقتصادنا برمی‌آید، تضمین و از بین بردن تفاوت‌ها و فاصله‌های عمیق اجتماعی است. دخالت دولت موجب می‌شود تا تضادها و فاصله‌های اجتماعی به‌اندازه‌ای شدید نشود که موجب انحصار ثروت در دست اغنیا شود. منطقةالفراغ باید چنان منعطف باشد، که اسلام، فرصت پاسخ‌گویی به نیازهای اجتماعی و حل مشکلات اقتصادی را در همه عصرها داشته باشد.
[۳۶] سید کاظم حائری و احمدعلی یوسفی، اقتصاد اسلامی و روش کشف آن از دیدگاه شهید صدر، فصلنامه اقتصاد اسلامی، ۱۳۸۰، ش۱، ص۲۹-۳۰.


فعالیت‌های سیاسی فرهنگی

[ویرایش]

فعالیت‌های سیاسی فرهنگی آیت‌الله صدر بطور خلاصه عبارتند از: مقابله با کمونیست‌ها، مقابله با حزب بعث و تکفیر آنها و حمایت از انقلاب اسلامی‌ ایران و امام خمینی (رحمه‌الله‌علیه) است.

← مقابله با کمونیست‌ها


در ۱۳۳۷ / ۱۹۵۸ که ژنرال عبدالکریم قاسم رژیم سلطنتی عراق را برانداخت و حکومت جمهوری در آن کشور اعلام نمود، کمونیست‌ها با استفاده از آزادی عمل سیاسی که قاسم برای آنها به وجود آورده بود موجی از تبلیغات الحادی و ضد اسلامی‌ در عراق به راه انداختند. از این‌رو گروهی از علمای شیعه عراق برای رویارویی با این هجوم تبلیغاتی، ‌«جماعه العلماء نجف»‌ را تأسیس کردند که هرچند سیدمحمدباقر صدر عضو آن نبود لکن نقش رهبری اصلی جمعیت را برعهده داشت. جماعه العلماء برای مقابله با حرکت‌های کفرآمیز حکومت عراق، اقدام به صدور بیانیه، اعلامیه و انتشار نشریات سیاسی و ایدئولوژیک نمود. مجله الاضواء که در ۱۹۶۱ منتشر شد از آن جمله بود و سرمقاله‌های پنج شماره اول آن تحت عنوان «رسالتنا» به قلم صدر بود.
به پیشنهاد آیت‌الله سیدمحسن حکیم و به منظور رد مکتب فلسفی کمونیسم و طرح مکتب فلسفی اسلام و برتری‌های آن، کتاب فلسفتنا (فسلفه ما) را در ۱۳۷۹ ق تألیف کرد. پس از آن برای معرفی نظام اقتصادی اسلام و امتیازات آن نسبت به نظام‌های اقتصادی سوسیالیستی و سرمایه‌داری، کتاب اقتصادنا (اقتصاد ما) را در ۱۳۸۱ ق تألیف و منتشر ساخت.
در ربیع الاول ۱۳۷۷ ق، گروهی از علمای آگاه و مجاهد شیعه عراق در صدد برآمدند تا حزبی بر اساس ایدئولوژی اسلامی‌ تأسیس کنند و آن را «حزب الدعوه الاسلامیه»‌ (حزب دعوت اسلامی) نامیدند. آیت الله صدر علاوه بر تأیید آن حزب، برنامه و اساسنامه آن را نیز تدوین کرد اما اعتقاد داشت که شأن روحانیت ایجاب می‌کند که در تشکیلات و سازمان‌های سیاسی وارد نشوند و از جایگاه والای معنوی روحانیت ایفای نقش نمایند و خود نیز به توصیه‌ آیت‌الله حکیم، از حزب کناره گرفت.
بعد از تبعید امام خمینی (رحمه‌الله‌علیه) به ترکیه، او با امام ابراز همدردی کرد و پس از تبعید ایشان به نجف اشرف در ۹ جمادی‌الثانی ۱۳۸۵ ق، وی به همراه گروهی از علمای نجف از امام به گرمی‌ استقبال کرد و طی اقامت سیزده ساله امام در عراق، روابط نزدیک و دوستانه‌ای با ایشان داشت.

← مقابله با حزب بعث


پس از رحلت آیت‌الله حکیم در ۱۳۴۹، دوران مرجعیت آیت‌الله صدر آغاز شد و بسیاری از مردم عراق از او تقلید کردند. در همان سال‌ها وی کوشید تا اهداف و سازمان مناسب و شایسته‌ای متناسب با تحولات فکری و اجتماعی جامعه‌ایجاد کند و جلسات منظمی‌ نیز بدان منظور تشکیل داد. از نظر او حکومت آرمانی در عصر غیبت، حکومت اسلامی‌ بود که بر دو پایه ولایت فقیه و شورا قرار داشت.
وی پس از رسیدن به مقام مرجعیت، در فتوای تاریخی خود، حزب بعث را تکفیر کرد. متن این فتوا چنین است: «به اطلاع عموم مسلمانان می‌رسد که پیوستن به حزب بعث، تحت هر عنوان، شرعاً حرام است و هرگونه همکاری با آن به منزله یاری ظالم و کافر و دشمنی با اسلام و مسلمین است.» حدود دو سال بعد که رژیم بعث عراق از فعالیت‌های حزب الدعنه و دیگر گروه‌های مبارزه به وحشت افتاد، بسیاری از مبارزان و مجاهدان را به زندان انداخت و در ماه رجب ۱۳۹۲ ق سیدمحمدباقر صدر را که در بیمارستان نجف اشرف بستری بود دستگیر نموده و به بیمارستان کوفه منتقل کردند اما به علت اعتراض گسترده علما و مردم ناگزیر شدند که او را آزاد کنند.
رژیم عراق برای ارعاب آیت‌الله صدر و دیگر مجاهدان در ۱۳۹۴ ق، پنج تن از شاگردان وی را دستگیر و اعدام کرد. در اربعین ۱۳۹۷ ق به دستور آیت‌الله صدر، ‌تظاهرات ده‌ها هزار نفری عزاداران حسینی در شهرهای کربلا و نجف، به تظاهراتی بر ضد رژیم بعثی تبدیل شد. روز بعد مأموران امنیتی رژیم عراق، تعداد زیادی از تظاهرکنندگان را دستگیر، زندانی و شکنجه نمودند و آیت‌الله صدر نیز برای دومین بار دستگیر شد و پس از چند ساعت شکنجه جسمی‌ و روحی، آزاد گردید.
رژیم بعثی عراق برای خنثی کردن فعالیت‌های آیت‌الله صدر، گروهی ازروحانی نمایان را به عنوان امام جماعت و واعظ به مساجد شهرها فرستاد، ‌اما این بار نیز آیت الله صدر طی فتوایی این حرکت رژیم را ناکام گذارد و اعلام داشت: «به اطلاع عموم مسلمانان عراقی می‌رساند که شرکت در نماز جماعت کسانی که از سوی مراجع مسلمین تعیین نشده‌اند، ‌از نظر شرع مقدس اسلام، حرام است.»

← حمایت از انقلاب اسلامی‌ ایران


با اوج‌گیری انقلاب اسلامی‌ در ایران به رهبری امام خمینی در ۱۳۵۷، رژیم عراق که از ایجاد انقلاب مشابهی در عراق به شدت نگران بود، درصدد تخطئه انقلاب اسلامی‌ ایران برآمد اما آیت‌الله صدر با آگاهی از اهداف بعثی‌های عراقی، در نامه‌ای که به امام در پاریس نوشت، از قیام شکوهمند و شجاعانه مردم مسلمان ایران به رهبری امام تجلیل کرد و با تمام اخلاص و شجاعت، آمادگی خود را برای همکاری با رهبر انقلاب و امت قهرمان ایران اعلام داشت. پس از آن نامه‌هایی نیز به شاگردان و مریدانش در ایران نوشت و به آنان دستور داد که با مردم انقلابی ایران همگام شوند و از فداکاری در راه پیروزی انقلاب اسلامی‌ دریغ نورزند و خود را در اطاعت از امام خمینی فانی سازند همانگونه که او خود، در راه تحقق اهداف و آرمان‌های اسلامی‌ ایران را همچون شهدای قیام امام حسین (علیه‌السّلام)‌ دانست. این فتوای مهم، تبلیغات سوء و مغرضانه رژیم بعثی را بر ضد انقلاب اسلامی‌خنثی کرد و موجب اظهار همدردی مردم مسلمان عراق با مردم ایران گردید.
در فردای پیروزی انقلاب اسلامی‌ایران (۲۳ بهمن ۱۳۵۷)، آیت‌الله صدر که بسیار شادمان بود در میان انبوهی از مردم و طلاب انقلابی در مسجد جواهری نجف سخنرانی کرد. او پس از شکرگزاری از پیروزی انقلاب اسلامی‌در ایران، نسبت به پیروی از اوامر امام خمینی و آگاهی از توطئه‌های دشمنان انقلاب اسلامی‌ تأکید نمود و از مردم خواست که به نشانه همبستگی مردم عراق با انقلاب اسلامی‌ایران، فردای آن روز تظاهراتی در شهرهای عراق برگزار شود و متعاقب آن، تظاهرات باشکوهی در شهرهای کربلا و نجف و سایر شهرها به راه افتاد. همزمان با آن آیت‌الله صدر، طی پیامی‌به امام خمینی، پیروزی انقلاب اسلامی‌ ایران را تبریک گفت و در پیامی‌دیگر به ملت ایران، از قهرمانی‌ها و فداکاری‌های آنان ستایش کرد و به ادامه تبعیت از امام سفارش نمود. مدتی بعد نیز به مناسبت شهادت آیت‌الله مطهری، ‌مجلس ختم باشکوهی در مسجد جواهری نجف برگزار کرد که گروه کثیری از طبقات مختلف مردم در آن شرکت نمودند.
در ۱۳۵۸، آیت‌الله صدر، رساله الاسلام یقودالحیاه را به عنوان مقدمه‌ای برای قانون اساسی نوشت و نماینده‌ای به عنوان رابط میان خود و امام خمینی تعیین و روانه‌ ایران کرد.

← تکفیر حزب بعث


در همان سال طی فتوای مشهور و تکان دهنده‌ای، ‌مردم عراق را به براندازی رژیم بعثی عراق دعوت نمود و نوشت: «بر همه ملت مبارز و مسلمان عراق، واجب کفایی است که به قیام مسلحانه بر ضد حزب بعث و سردمداران آن، ‌اقدام کنند و مسئولان این حزب کافر را ترور نمایند تا خود را از چنگال این دژخیمان خونخوار نجات دهند.» به دنبال آن، خانه‌ آیت‌الله صدر به محاصره مأموران امنیتی عراق درآمد و رفت و آمد به خانه ممنوع شد، حتی از ورود سفیر ایران به منزل وی جلوگیری به عمل آمد.
آیت‌الله صدر به منظور روشنگری سیاسی، درس تفسیر قرآن تشکیل داد که در آن گروه زیادی از عموم طبقات مردم شرکت می‌کردند که تا چهارده جلسه ادامه یافت. رژیم بعث عراق که از تشکیل چنین جلسه‌ای به شدت هراس داشت، بسیاری از نمایندگان آیت‌الله صدر و دیگر افراد مؤمن و انقلابی را که تعداد آن به هزاران نفر می‌رسید در سراسر کشور دستگیر کرد. آیت‌الله صدر به منظور اعتراض به‌این اقدام ضد انسانی روز ۱۶ رجب ۱۳۹۹ ق را اعتصاب عمومی‌ اعلام نمود و به دنبال آن بازارهای عراق تعطیل شد و مردم نجف به سمت خانه‌ آیت‌الله صدر شتافتند. فردای آن روز آیت‌الله صدر دستگیر و به بغداد انتقال یافت، اما بر اثر تظاهراتی که درنجف، کاظمین و دیگر شهرها به طرفداری از او برپا شد، رژیم بعث به ناچار او را آزاد کرد و روز ۱۸ رجب مردم نجف گروه گروه برای دیدار و بیعت با وی به منزل او رفتند.
رژیم بعث عراق که با وجود آیت‌الله صدر، پایه‌های قدرتش را در خطرجدی می‌دید، ‌در صدد قلع و قمع آیت‌الله صدر و هواداران او برآمد. از این‌رو خانه‌اش در نجف محاصره گردید که مدت نه ماه به طول انجامید. در طی این مدت، برخی از نمایندگان حزب بعث با او ملاقات کردند و تصمیم رژیم را مبنی بر همکاری با آن و یا شهادت وی، به اطلاعش رساندند. رژیم از او خواست تا از تأیید انقلاب اسلامی‌ ایران و امام خمینی دست بردارد، با صدور بیانیه‌ای از مواضع حزب بعث حمایت کند، عضویت در حزب الدعوه را تحریم نماید و فتوای تحریم حزب بعث را پس بگیرد، اما او شهادت را بر تسلیم در برابر چنین شرایط ننگینی ترجیح داد.

← تأسیس حزب دعوت اسلامی


بعضی از عالمان آگاه و روشن بین از جمله شهید سیدمحمدمهدی حکیم، سیدطالب رفاعی، شیخ مهدی سماوی، پس از مطالعه اوضاع سیاسی و اجتماعی عراق، به این نتیجه رسیده بودند که باید حزبی را مبتنی بر اندیشه و ایدئولوژی اسلامی تأسیس کنند تا بتوانند مبارزات مسلمانان آن سامان را سر و سامان بدهند و به اهداف خود نائل آیند. پس از مطرح کردن این اندیشه با آیت‌الله صدر، «حزب الدعوة الاسلامیه» (حزب دعوت اسلامی) را در سال ۱۳۷۷ تأسیس کردند.
[۳۷] صدر، سیدمحمدباقر، مباحث الاصول، ص۸۸.

آیت‌الله صدر اساسنامه‌ای را نیز بر اساس اعتقادات دینی برای حزب دعوت تنظیم کرد. حزب دعوت به فعالیت خود پرداخت آیت‌الله سیدمحمدباقر صدر، پنج سال بعد از تأسیس حزب، بنا به مصالحی خود را از آن کنار کشید. امّا به دیگر اعضای حزب توصیه کرد که به کار خود ادامه دهند و او نیز پشتیبان آنان خواهد بود.
[۳۸] صدر، سیدمحمدباقر، مباحث الاصول، ص ۸۸ ـ ۸۹.
[۳۹] گفتگویی با سید محمد باقر مهری، ص۳۵.
[۴۰] قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۵۳-۵۸.


← تشکیل جماعة العلماء


در سال ۱۹۵۸ م. «عبدالکریم قاسم» با ظاهری پیشرو و چپ نما به حکومت عراق رسید و میدان را برای کمونیست‌ها باز کرد. در نتیجه آن موجی الحادی و مخالف اسلام، سرزمین عراق را فرا گرفت. حوادث دوران حکومت عبد الکریم قاسم، عالمان آگاه و متعهد شیعه را در آن کشور به حرکت وا داشت. آنان ضروری دیدند که برنامه‌های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فکری مکتب اسلام را هماهنگ با نیازهای حیات بشر معاصر عرضه نمایند. بدین‌گونه، تشکیل «جماعة العلماء فی النجف» (جامعه روحانیت نجف اشرف) پدید آمد و عالمان بزرگی همچون شیخ مرتضی آل‌یاسین، شیخ محمدرضا آل‌یاسین، شیخ محمدرضا مظفر و شهید سیدمهدی حکیم (آیت‌الله سیدمحسن حکیم) از اعضای اصلی آن بودند.
سیدمحمدباقر صدر در آن زمان گر چه بخاطر جوان بودن نسبت به سایر اعضاء، که کمتر از سی سال داشت، عضو جماعة العلماء نبود، ولی با آنان همکاری جدّی داشت و حتی نخستین بیانیه جماعة العلماء را نیز او نوشت! و اکثر نوشته‌های آنان به قلم او نوشته می‌شد، زیرا وی قلمی توانا و نثری محکم و نو داشت و آگاهی‌های سیاسی و اجتماعی و فلسفی او نیز وسیع‌تر از دیگران بود. انتشار مجلّه «الاضواء» در سال ۱۶۹۱ م مهم ترین فعالیت فرهنگی جماعه العلماء بود که سر مقاله‌های پنج شماره اوّل آن تحت عنوان «رسالتنا» به قلم آیت‌الله سیدمحمدباقر صدر نگارش یافت. و خواهرش بنت‌الهدی نیز در این مجلّه مقالات خود را به چاپ می‌رساند.
[۴۱] حکیم، سیدمحمدمهدی، التّحرک الاسلامی فی العراق، ص۲۱.

همزمان با این فعالیتها، به پیشنهاد مرحوم سید محسن حکیم|آیت الله سید محسن حکیم ـ مرجع تقلید وقت ـ‌کتاب کم نظیر«فلسفتنا» را تألیف کرد.
[۴۲] حکیم، سیدمحمدمهدی، التّحرک الاسلامی فی العراق، ص۶۰.
از آن پس به بررسی نظام‌های اقتصادی اسلام و مکاتب شرق و غرب (سوسیالیسم و کاپیتالیسم) پرداخت که حاصل این تحقیق عمیق و بی‌سابقه، کتاب پر ارج «اقتصادنا» (اقتصاد ما) شد.

حمایت از امام

[ویرایش]

سیدمحمدباقر صدر، نهضت امام خمینی در ایران را روزنه امیدی برای نجات امت اسلامی می‌دانست. بنا بر این از آغاز نهضت اسلامی امام در سال ۱۳۴۲ ش آن را تحت نظر داشت و از امام و حرکتش حمایت می‌کرد.
در تاریخ ۹ جمادی‌الثانی ۱۳۸۵، حضرت امام خمینی از تبعیدگاه ترکیه به نجف اشرف منتقل شد. ورود امام به حوزه علمیه نجف، جنب و جوشی در آن ایجاد کرد. علما و روحانیون نجف درباره استقبال از امام، نظرات مختلفی داشتند. آیت‌الله صدر با اشتیاق تمام به همراه عدّه‌ای از علمای دیگر، در مراسم استقبال و پیشواز از امام شرکت، و شاگردان و همفکرانش را نیز به آن دعوت کرد. در تمام چهارده سال اقامت امام در نجف، سیدمحمّدباقر با ایشان ارتباط نزدیکی داشت و به امام عشق می‌ورزید، عشقی که تا آخر عمر در بین او و امام بود.
[۴۳] قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۳۹.


دوران مرجعیت

[ویرایش]

دوران مرجعیت آیت‌الله سیدمحمدباقر صدر، پس از وفات آیت‌الله حکیم (۱۳۹۰ ق.) آغاز شد و بسیاری از مردم عراق از او تقلید کردند.
[۴۴] قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۶۱.

در سال ۱۳۹۲ ق. رژیم بعث عراق، بیش از پیش از تحرّک‌های ضد استبدادی حزب دعوت اسلامی و دیگر گروه‌های مبارز و مسلمان به وحشت افتاد. بنا براین با یورش به خانه‌های مبارزان و مجاهدان، عدّه زیادی را دستگیر و زندانی کردند. آیت‌الله صدر نیز با اینکه بیمار بود و در بیمارستان نجف بستری شده بود، تحت نظر مأموران سازمان امنیت رژیم بعث قرار گرفت. تا اینکه با اعتراض مردم و علما، سازمان امنیت دست از او برداشت.
[۴۵] صدر، سیدمحمدباقر، مباحث الاصول، ص ۱۰۵-۱۰۷.

در سال ۱۳۹۴ ق. رژیم بعث عراق، پنج تن از شاگردان و مریدان صدر، یعنی شیخ عارف بصری، سیدعزالدین قبانچی، سیدعمادالدین طباطبایی تبریزی، حسین جلوخان و سیدنوری طعمه، را دستگیر و اعدام کرد! این گروه شهیدان، طلایه‌دار شهدای انقلاب اسلامی عراق بودند. این حادثه اثر ناگوار و سنگینی بر روح آیت‌الله صدر گذاشت و مدتها به سختی متأثر و بیمار بود.
از حوادث مهّم دیگر در دوران مرجعیت آیت‌الله صدر، حرکت اربعین سال ۱۳۹۷ بود. مردم نجف از قدیم هر سال در روز اربعین حسینی، مویه کنان و عزادار، با پای پیاده از نجف تا کربلا راهپیمایی می‌کنند. در آن سال، آیت‌الله صدر هر چه در توان داشت به هیئت‌های عزادار مساعدت کرد تا مراسم شور‌انگیز اربعین را هر چه با شکوه‌تر برگزار نمایند. آن روز ده‌ها هزار نفر در قالب عزاداران حسینی، اعتراض خود را علیه سلطه ضد انسانی رژیم بعث عراق، اعلام کردند.
به دنبال آن قیام تاریخی، آیت‌الله صدر، را دستگیر و به سازمان امنیت بغداد منتقل کردند، در آنجا پس از بازجویی، هشت ساعت تحت شکنجه جسمی و روحی قرار دادند. آثار آن شکنجه‌ها، تا آخر عمر در بدنش هویدا بود و به سختی می‌توانست از پلّه‌ها بالا برود.
[۴۶] صدر، سیدمحمدباقر، مباحث الاصول، ص ۱۰۷-۱۰۹.


تحریم پیوستن به حزب بعث

[ویرایش]

یکی از برنامه‌های خطرناک رژیم بعثی عراق، «بعثی کردن نظام آموزش و پرورش» بود. به همه دست اندر کاران امور تعلیم و تربیت از مدارس گرفته تا دانشگاهها تکلیف کردند که به حزب بعث عراق بپیوندند و برنامه‌های ضد اسلامی آن را در تمام سطوح آموزش کشور اجرا کنند. در این هنگام، آیت‌الله صدر در مقام مرجعیت و یگانه پرچمدار مبارزه با حزب کافر بعث، با صدور فتوایی، پیوستن به حزب و هر گونه همکاری با آن را تحریم کرد. این فتوا، تکلیف مردم را روشن ساخت و مردم از پیوستن به حزب و عضویت در آن پرهیز کردند، جز اندکی فرو مایه و بی‌دین و ترسو.
تاثیر فتوای آیت‌الله صدر به حدّی بود که یکی از مسؤولان حزب در این باره، اعتراف کرد: فتوای سید محمد باقر، همه نقشه‌های ما را نقش بر آب کرده و هیچ کس، جز عده کمی ترسو و بز دل، از پذیرفتن عضویت حزب و همکاری با آن استقبال نکرد.
[۴۷] گفتگویی با سید محمد باقر مهری، ص۵۹.
بدین‌گونه حزب بعث، دشمن اصلی خود را شناخت.

در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی

[ویرایش]

آیت‌الله صدر، از حامیان صادق امام خمینی و انقلاب اسلامی بود، امام در پاریس بود که سیدمحمدباقر صدر، طی نامه‌ای پیشتیبانی خود را از ایشان و ملّت انقلابی ایران اعلام، و از مقام شهدای انقلاب، تجلیل کرد. همین فعالیت‌های او بود که ملّت مسلمان عراق را به سوی حمایت از مردم ایران سوق می‌داد و رژیم آمریکایی صدام حسین حاکم خونخوار عراق را خشمگین می‌کرد. در شب ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ که شب پیروزی شکوهمند مردم مسلمان و انقلابی ایران به رهبری امام (ره) بر طاغوت آمریکایی رژیم محمد رضا پهلوی ـ بود. آیت الله صدر در مسجد جواهری نجف اشرف به منبر رفت و برای مردم مسلمان عراق از انقلاب اسلامی ایران و نقش امام خمینی در احیای اندیشه‌های دینی و اصلاح امت اسلام، سخن گفت و تکلیف مردم عراق را در برابر حکومت ضد دینی بعثی، معین کرد: قیام! ...قیام ...
فردای آن شب، مردم عراق به دعوت رهبر خود، برای حمایت از انقلاب اسلامی ایران و رهبری امام خمینی، در بسیاری از شهرهای عراق راهپیمایی کردند.
[۴۸] قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۸۹-۹۴.
از دیگر کارهای آیت‌الله صدر، در جهت حمایت از انقلاب اسلامی ایران، تالیف سلسله کتاب‌های «الاسلام یقود الحیاه» در شش جلد بود که شامل بحث‌هایی نظیر: قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، منابع قدرت دولت اسلامی، اقتصاد جامعه اسلامی و غیره می‌شود.

با قرآن در صحنه

[ویرایش]

از کارهای شگفت‌انگیز آیت الله صدر برای بیداری مردم عراق و آماده کردن آنها برای قیام و حرکت در مقابل حکومت جائر آن کشور، برگزاری تفسیر موضوعی قرآن بود. آن هم بعد از تعطیل کردن درس خارج فقه!
در حوزه علمیه نجف کمتر دیده شده بود که یک مرجع تقلید تفسیر قرآن بگوید آن هم به جای درس خارج فقه، که این بیشتر مایـه تعجب دیگران می‌شد. به طوری که برخی از شاگردان او، در این باره از وی سؤال کردند او جواب داد‌:
«برای من تدریس و تالیف و تحقیق، صورت حرفه و هدف در زندگی ندارد، بلکه ادای وظیفه شرعی به هر نحو ممکن برای من از همه چیز مهم‌تر است. امروز در این برهه از تاریخ اسلام و مسلمین، که انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی پیروز شده و پوزه قدرت‌های شیطانی شرق و غرب را به خاک مالیده و امت اسلام را در سر تا سر دنیا بیدار کرده است، من وظیفه خود می‌دانم که با تفسیر قرآن، افکار مردم مسلمان عراق را آگاه و آرمان‌های انقلابی اسلام را مطرح نمایم و با بیان مفاهیم شور آفرین، حماسی و اجتماعی قرآن کریم، دلها را برای پیوستن به انقلاب اسلامی ایران آماده کنم. از طرفی، درس خارج فقه و اصول، بیش از حدّ لازم در حوزه گفته می‌شود، امّا جای تفسیر قرآن سخت خالی است!»
[۴۹] قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص ۱۰۲.

درس تفسیر شهید صدر هر هفته دو روز از تاریخ ۱۷ جمادی‌الاول تا ۵ رجب ۱۳۹۹ طی چهارده جلسه برگزار شد.
[۵۰] صدر، سیدمحمدباقر، المدرسه ‌القرآنیه، ص۲۳۹.
مجموع آن چهارده جلسه درس تفسیر قرآن در کتاب «المدرسه القرآنیه» تدوین شده است. که بعد از آن رژیم طاغوتی صدام حسین از ترس بیداری مردم، درس تفسیر بیدارگرانه آیت‌الله صدر را به تعطیلی کشاند.
درس تفسیر قرآن جنب و جوشی در میان توده مردم به وجود آورده بود. حکومت ظالمانه صدّام از این پدیده خجسته اسلامی، به وحشت افتاد و برای جلوگیری از هر گونه تحرّک، در یک یورش وحشیانه، همه نمایندگان آیت الله‌ صدر را در تمام شهرهای کشور دستگیر و زندانی کرد. شهید صدر روز ۱۶ رجب ۱۳۹۹ را روز اعتراض و اظهار انزجار از اعمال ظالمانه رژیم اعلام کرد.
مردم به اطاعت رهبر و مرجع تقلید خود برخاستند، دست از کارهای خود کشیدند، بازارها را تعطیل کردند و برای بیعت با رهبرشان به خانه او شتافتند. همان شب آیت‌الله صدر دستگیر و روانه بغداد شد. در سازمان امنیت بغداد، از او خواستند که دست از پشتیبانی انقلاب اسلامی بردارد و مردم عراق را تحریک نکند. امّا شجاعانه جواب داد. «من یک مسلمانم و در برابر سرنوشت همه مسلمانان جهان و نه تنها عراق و ایران مسؤولم و باید به وظیفه شرعی خود عمل کنم و وظیفه شرعی منحصر به ایران و عراق نیست. حمایت از انقلاب اسلامی ایران و رهبری آن هم، یک وظیفه شرعی است!»
[۵۱] قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۲۰.

همان روز بنت‌الهدی، به ایراد یک سخنرانی در حرم امام علی (علیه‌السّلام) پرداخت و از مردم خواست که به خیابان‌ها بریزند و در مقابل دستگیری آیت‌الله صدر، به رژیم بعثی اعتراض کنند. همین‌گونه نیز شد و رژیم برای ایجاد آرامش و جلوگیری از گسترش اعتراض مردم، مجبور شد که آیت‌الله صدر را آزاد کنند.
[۵۲] قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۱۰۹-۱۲۲.


شهادت

[ویرایش]

در ۱۹ جمادی‌الاول ۱۴۰۰ ق/ ۱۶ فروردین ۱۳۵۹ بار دیگر آیت‌الله صدر در شهر نجف اشرف دستگیر شد و به بغداد منتقل گردید. در بغداد از او خواستند تا چند کلمه‌ای بر ضد انقلاب اسلامی‌ ایران و امام خمینی بنویسد تا از مرگ حتمی‌ نجات یابد اما او آشکارا این تقاضا را رد کرد و بر راه مستقیم و خلل‌ناپذیرش تأکید نمود. در نتیجه پس از سه روز شکنجه‌های وحشیانه، در ۲۲ جمادی‌الاول ۱۴۰۰ ق/ ۱۹ فروردین ۱۳۵۹ به شهادت رسید و تحت نظر شدید مأموران امنیتی در آرامگاه خانوادگی شرف‌الدین در نجف اشرف به خاک سپرده شد.
پس از چند روز که خبر شهادت آیت‌الله صدر قطعی شد امام خمینی، طی پیامی که در ۲ اردیبهشت ۱۳۵۹ صادر کرد از وی به عنوان «شخصیت علمی و مجاهد که از مفاخر حوزه‌های علمیه و از مراجع دینی و منتفکران اسلامی بود.» یاد نمود و به همان مناسبت از روز ۳ اردیبهشت سه روز عزای عمومی‌ اعلام داشت.
روز ۱۸ رجب ۱۳۹۹، خانه آیت‌الله صدر و کوچه‌های اطراف آن از اوّل صبح تا پاسی از شب، مملو از جمعیتی بود که دیروز برای آزادی رهبرشان دست به تظاهرات اعتراض آمیز زده بودند و امروز آمده بودند تا بار دیگر با او بیعت کنند.
رژیم ستم پیشه صدام حسین، از تجدید پیمان امت مسلمان عراق با مرجع و رهبرشان، سخت به وحشت افتاد و برای قطع رابطه مردم با آیت‌الله صدر، نیروهای امنیتی را در سر کوچه آیت‌الله صدر و کوچه‌های اطراف، مستقر کردند. بدین‌گونه محاصره نه ماهه خانه آیت‌الله صدر آغاز شد.
[۵۳] قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۱۲۵.

در مدّت نه ماه محاصره، رژیم با فرستادن ماموران و مزدوران خود به نزد آیت‌الله صدر، سعی کرد او را از راهی که در پیش گرفته، منصرف کند، ولی آیت‌الله صدر ثابت و استوار ایستاد و همچنان از انقلاب اسلامی ایران و امام و مردم انقلابی ایران حمایت کرد و هرگز به خواسته‌های رژیم خونخوار صدام، گردن ننهاد.
[۵۴] قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۱۲۸-۱۳۵.
تا اینکه در بعد از ظهر گرم و سوزان روز شنبه ۱۹ جمادی‌الاول ۱۴۰۰ (۱۶ فروردین ۱۳۵۹)، «ابو سعید» رئیس سازمان امنیت نجف، با عدّه ای از مزدوران امنیتی، آیت‌الله صدر را دستگیر و به سرعت از نجف به بغداد منتقل کرد. آیت‌الله صدر این بار می‌دانست که دیگر بر نخواهد گشت، چون وقتی ابو سعید جنایت‌کار گفت: «آماده باشید به بغداد برویم!» به آرامی گفت: «من خیلی وقت است که آماده شهادتم!»
فردای آن روز، حکومت جبّار بغداد، اقدام به دستگیری بنت‌الهدی کرد چون بیم داشت مبادا بنت‌الهدی بار دیگر مردم را به اعتراض و تظاهرات دعوت کند و رژیم را رسوا نماید! برزان ابراهیم، برادر ناتنی صدام و رئیس سازمان امنیت کشور، در زندان از آیت‌الله صدر خواست که فقط چند کلمه بر ضدّ امام خمینی و انقلاب اسلامی بنویسد، تا آزاد شود، و گر نه کشته خواهد شد!
آیت‌الله صدر این خواسته آن آدمکش را ردّ کرد و گفت: «من آماده شهادتم، هرگز خواسته‌های غیرانسانی و ضددینی شما را قبول نخواهم کرد و راه من همان است که انتخاب کردم!»
[۵۵] قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۱۴۱.

وقتی که مزدوران بعثی، از منصرف کردن آیت‌الله صدر و خواهرش مأیوس شدند، آن دو علوی پاک‌نژاد مظلوم را در روز سه شنبه ۲۳ جمادی‌الاول ۱۴۰۰ (۱۹ فروردین ۱۳۵۹) زیر شکنجه به شهادت رساندند. جنازه آن دو شهید در جوار مرقد امام علی (علیه‌السّلام)، در آرامگاه خانوادگی«شرف الدّین» به خاک سپرده شد.
[۵۶] قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص ۱۴۴.

امام خمینی، در پیامی که به مناسبت شهادت مظلومانه آن دو شهید داد، سوگمندانه نوشت: «مرحوم آیت الله شهید سیدمحمّدباقر صدر و همشیره مکرمه مظلومه او که معلمین دانش و اخلاق و مفاخر علم و ادب بود، به دست رژیم منحط بعث عراق با وضع دلخراشی به درجه رفیعه شهادت رسیده‌اند. شهادت ارثی است که امثال این شخصیت‌های عزیز از موالیان خود برده‌اند.»

پانویس

[ویرایش]
 
۱. حسینی حائری، سیدکاظم، مباحث الاصول، چاپ ۱۴۰۷، قم، مقدمه، ص۳۳.
۲. قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۱۷ـ۱۸.
۳. قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۲۳.
۴. قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۲۴.
۵. صدر، سیدمحمدباقر، مباحث الاصول، مقدمه، ص۴۲.
۶. قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۲۹.
۷. صدر، سیدمحمدباقر، مباحث الاصول، مقدمه، ص۴۴.
۸. صدر، سیدمحمدباقر، مباحث الاصول، مقدمه، ص۵۲.
۹. صدر، سیدمحمدباقر، مباحث الاصول، مقدمه، ص۷۹-۸۳
۱۰. قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۳۳ـ ۳۴.
۱۱. گفتگویی با حجت الاسلام سید محمد باقر مهری، چاپ ۱۳۶۱ شمسی، ص۲۰.
۱۲. صدر، سیدمحمدباقر، اسوه فقاهت و تقوا، سیره صالحان، ص۴۸۰.
۱۳. صدر، سیدمحمدباقر، اسوه فقاهت و تقوا، سیره صالحان، ص۴۸۷.
۱۴. صدر، سیدمحمدباقر، اسوه فقاهت و تقوا، سیره صالحان، ص۴۹۳.
۱۵. صدر، سیدمحمدباقر، اسوه فقاهت و تقوا، سیره صالحان، ص۵۱۲.
۱۶. صدر، سیدمحمدباقر، اسوه فقاهت و تقوا، سیره صالحان، ص۵۱۳.
۱۷. قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲.
۱۸. صدر، سیدمحمدباقر، فلسفتنا.    
۱۹. صدر، سیدمحمدباقر، فلسفتنا.    
۲۰. صدر، سیدمحمدباقر، المعالم الجدیدة.    
۲۱. صدر، سیدمحمدباقر، شرح العروة الوثقی.    
۲۲. صدر، سیذمحمدباقر، اقتصاد ما، ترجمه محمد کاظم موسوی، تهران، برهان، ۱۳۵۰، ج۱، ص۸.
۲۳. صدر، سیذمحمدباقر، اسلام و مکتب‌های اقتصادی، ترجمه محمد نبی‌زاده، تهران، مرتضوی، ۱۳۵۵، ص۱۳۸-۱۳۹.
۲۴. صدر، محمدکاظم، روش تحقیق در اقتصاد اسلامی، مجموعه مقالات اولین مجمع بررسی‌های اقتصاد اسلامی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اقتصاد اسلامی، ۱۳۶۹، ص۳۹۳.
۲۵. جمعی از نویسندگان، بررسی‌ اندیشه‌های اقتصادی شهید صدر، قم، انتشارات دانشگاه مفید، ۱۳۸۵، ص۶۵.
۲۶. جمعی از نویسندگان، بررسی‌اندیشه‌های اقتصادی شهید صدر، قم، انتشارات دانشگاه مفید، ۱۳۸۵، ص۶۶.
۲۷. صدر، سیدمحمدباقر، اقتصادنا، مصحح: عبدالحکیم ضیاء و همکاران، دفتر تبلیغات اسلامی شعبه خراسان، قم. انتشارات ایران، ۱۴۱۷ه. ق، ص۲۱۵.
۲۸. صدر، سیدمحمدباقر، اقتصادنا، مصحح: عبدالحکیم ضیاء و همکاران، دفتر تبلیغات اسلامی شعبه خراسان، قم. انتشارات ایران، ۱۴۱۷ه. ق، ص۲۳۹.
۲۹. نمازی، حسین، نظام‌های اقتصادی، تهران، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۴، ص۲۲۵.
۳۰. نمازی، حسین، نظام‌های اقتصادی، تهران، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۴، ص۲۲۵-۲۲۶.
۳۱. صدر، سیدمحمدباقر، البنک اللاربوی، بیروت، لبنان، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۱ ه ق، ص۲۰.
۳۲. صدر، محمدباقر، البنک اللاربوی، بیروت، لبنان، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۱ ه ق، ص۲۶.
۳۳. صدر، سیدمحمدباقر، البنک اللاربوی، بیروت، لبنان، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۱ ه ق، ص۸۲.
۳۴. صدر، سیدمحمدباقر، اقتصادنا، نجف، المجمع العلمی للشهید الصدر (رحمه‌الله)، ۱۴۰۸ ق، ص۲۰۰-۴۰۰.
۳۵. صدر، سیدمحمدباقر، اقتصادنا، مصحح: عبدالحکیم ضیاء و همکاران، دفتر تبلیغات اسلامی شعبه خراسان، قم. انتشارات ایران، ۱۴۱۷ه. ق، ص۶۹۵-۷۱۵.
۳۶. سید کاظم حائری و احمدعلی یوسفی، اقتصاد اسلامی و روش کشف آن از دیدگاه شهید صدر، فصلنامه اقتصاد اسلامی، ۱۳۸۰، ش۱، ص۲۹-۳۰.
۳۷. صدر، سیدمحمدباقر، مباحث الاصول، ص۸۸.
۳۸. صدر، سیدمحمدباقر، مباحث الاصول، ص ۸۸ ـ ۸۹.
۳۹. گفتگویی با سید محمد باقر مهری، ص۳۵.
۴۰. قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۵۳-۵۸.
۴۱. حکیم، سیدمحمدمهدی، التّحرک الاسلامی فی العراق، ص۲۱.
۴۲. حکیم، سیدمحمدمهدی، التّحرک الاسلامی فی العراق، ص۶۰.
۴۳. قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۳۹.
۴۴. قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۶۱.
۴۵. صدر، سیدمحمدباقر، مباحث الاصول، ص ۱۰۵-۱۰۷.
۴۶. صدر، سیدمحمدباقر، مباحث الاصول، ص ۱۰۷-۱۰۹.
۴۷. گفتگویی با سید محمد باقر مهری، ص۵۹.
۴۸. قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۸۹-۹۴.
۴۹. قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص ۱۰۲.
۵۰. صدر، سیدمحمدباقر، المدرسه ‌القرآنیه، ص۲۳۹.
۵۱. قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۲۰.
۵۲. قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۱۰۹-۱۲۲.
۵۳. قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۱۲۵.
۵۴. قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۱۲۸-۱۳۵.
۵۵. قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص۱۴۱.
۵۶. قلیزاده، مصطفی، شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۱۳۷۲، ص ۱۴۴.
۵۷. روح‌الله، خمینی، صحیفه نور، ج۱۲، ص۵۷.    


منبع

[ویرایش]

سایت اندیشه قم    
دانشنامه های انقلاب اسلامی و تاریخ اسلام، فرهنگنامه علمای مجاهد، برگرفته از مقاله «سیدمحمدباقر صدر».    
سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «محمدباقر صدر»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۷/۷/۷.    






جعبه ابزار