آل فرعون (قرآن)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



آلِ فِرْعَون، از اعلام قرآن کریم است. ‌آل‌ فرعون همان قوم، پیروان وهم ‌کیشان فرعون هستند.فرعون لقب حاکمان مصر در دوران‌های پیش از بطالسه است.

فهرست مندرجات

۱ - مفهوم شناسی آل
۲ - آل‌فرعون‌ در قرآن
۳ - توجّه قرآن به سر گذشت آل‌ فرعون
۴ - آل‌فرعون‌ در برزخ
۵ - آل‌فرعون‌ در جهنم
       ۵.۱ - سخت‌ترین عذاب در جهنم
       ۵.۲ - محاجه در جهنم
۶ - آل‌فرعون‌ و معجزه
۷ - برده‌گیری آل‌فرعون‌
۸ - تشبیه به آل‌فرعون‌
۹ - تعهّدات آل‌فرعون‌
۱۰ - تکذیب‌گری آل‌فرعون‌
۱۱ - جهل آل‌فرعون‌
۱۲ - خطاکاری آل‌فرعون‌
       ۱۲.۱ - گرفتن حضرت موسی از آب
۱۳ - شکنجه‌گری آل‌فرعون‌
۱۴ - ضعیفان آل‌فرعون‌
       ۱۴.۱ - محاجه مستضعفان
       ۱۴.۲ - استمداد مستضعفان
       ۱۴.۳ - اعتراف مستضعفان
۱۵ - ظلم آل‌فرعون‌
۱۶ - عهدشکنی آل‌فرعون‌
۱۷ - غرق آل‌فرعون‌
۱۸ - غفلت آل‌فرعون‌
۱۹ - قحطی‌زدگی آل‌فرعون‌
       ۱۹.۱ - حکمت قحطی آل‌فرعون
۲۰ - کاخ‌سازی آل‌فرعون‌
۲۱ - گناه‌کاری آل‌فرعون‌
۲۲ - مجرم بودن آل‌فرعون‌
۲۳ - مستکبران آل‌فرعون‌
       ۲۳.۱ - محاجه مستکبران
       ۲۳.۲ - اعتراف مستکبران
       ۲۳.۳ - اظهار ناتوانی مستکبران
۲۴ - نعمت‌های آل‌فرعون‌
       ۲۴.۱ - از بین رفتن نعمت
۲۵ - حضرت یوسف و آل‌فرعون‌
       ۲۵.۱ - ارائه معجزات روشن
       ۲۵.۲ - تردید آل‌فرعون
۲۶ - تأثیر سرانِ آل‌فرعون بر فرعون
۲۷ - گروه‌های هم ‌سو با آل‌فرعون
۲۸ - عناوین مرتبط
۲۹ - پانویس
۳۰ - منبع

مفهوم شناسی آل

[ویرایش]

ترکیب آل‌فرعون‌ از دو کلمه تشکیل شده است.
«آل»، برگرفته شده از اهل است، با این تفاوت که آل به نزدیکان افراد بزرگ و شریف، مانند «آل الله» و «آل سلطان»؛ ولی اهل بر همه اطلاق می‌شود. از سوی دیگر، اهل به زمان و مکان و غیر آن نسبت داده می‌شود؛ مانند اهل فلان شهر؛ ولی آل فلان شهر نمی‌گویند. و آل به کسانی گفته می‌شود که از نظر خویشاوندی یا معنوی با فرد خصوصیتی داشته باشند. و اهل کسانی را گویند که نسبی یا دینی یا چیزی همانند آن، آنها را با یکد یگر جمع و مربوط کند و "آل" به شریف تر و با فضیلت ‌تر‌ ها اضافه می شود، مثل آل الله و آل النبی، اما اهل اضافه شدنش کلی و عمومی است.
مقصود از آل‌فرعون‌ قوم فرعون، خویشاوندان، پیروان و لشکریان فرعون هستند.

آل‌فرعون‌ در قرآن

[ویرایش]

در یک مورد این ترکیب به معنای محدودتری به کار رفته است و راویان اختلاف کرده‌اند که منظور از آن کنیزان همسر فرعونِ معاصر حضرت موسی ، دختر او، یا یاران اویند . در دیگر موارد، همۀ قوم فرعون، از خویشاوندان و پیروان و لشکریان او را در بر می‌گیرد .
[۱۲] طنطاوی، الجواهر، ج۱، ص۶۰.

آل‌فرعون‌ بنی‌اسرائیل را مورد آزار و شکنجه قرار می‌دادند و مانند بسیاری دیگر از مردمان روزگاران کهن، آیات خداوند را انکار می‌کردند. خداوند آنان را به خاطر این گناه کیفر داد. آل‌فرعون‌ چندین‌بار گرفتار قحطی و طوفان و حشرات زیان‌بخش شدند و آنگاه با حضرت موسی عهد کردند که اگر خداوند این بلاها را از ایشان رفع گرداند، به او ایمان آورند، ولی پس از رفع بلا ، پیمان خود را شکستند. سرانجام خداوند ایشان را در دریا غرق ساخت و بنی‌اسرائیل را نجات بخشید.
آل‌فرعون‌ ۱۳ بار در قرآن آمده که در یک مورد از مأموریت موسی به سوی آنان و در موارد دیگر از کفر، تکذیب، شکنجه‌ گری و در نهایت، عذاب آنان در دنیا، برزخ و آخرت سخن رفته است. با توجّه به گوناگونی معانی آل، مفسّران در گستره شمول آل‌ فرعون بر یک رأی نیستند. ولی با توجّه به کارکرد این واژه، گویا مقصود، نزدیکان، پیروان و هم ‌فکران وی باشند. چنان‌ که قارون از بنی‌اسرائیل (قوم موسی) است. و در ردیف فرعون، هامان و در حقیقت آل ‌فرعون قرار گرفته و همسر فرعون، از آل او به شمار نرفته. بلکه مَثَل اهل ایمان معرّفی شده است. قرآن از کسانی که بر گِرد فرعون، کار گزار و هم رأی وی بوده‌اند، با تعابیر قوم ۲۷ بار، ملأ ۱۳ بار، رکن یک بار، جُند و جنود ۶ بار یاد کرده که با آل‌ فرعون، تقارب مفهومی و مصداقی دارند. به طور مثال، انطباق قوم فرعون بر آل ‌فرعون، با کنار هم نهادن آیاتی نظیر «یقدُمُ قَومَهُ یومَ‌القِیـمَة...» و «و‌أَغرَقنا ءَالَ فِرعَون...» به‌دست می‌آید. چنان‌ که قرآن، کشتار پسران بنی‌ اسرائیل و ستم به آنان را گاهی به فرعون، گاهی به آل‌فرعون و گاه به قوم فرعون نسبت داده و ارسال موسی را به سوی فرعون و قوم وی فرعون و ملأ و آل ‌فرعون دانسته است.
در تورات نیز از اطرافیان و کار گزاران فرعون و ستم آن‌ها بر بنی‌ اسرائیل و نیز از نزول عذاب و نا‌بودی آنان در رود نیل سخن رفته است.
[۳۶] کتاب مقدّس، خروج: ۵ تا ۱۴
[۳۷] قاموس کتاب، ص‌(۶۴۹ و ۶۵۰)


توجّه قرآن به سر گذشت آل‌ فرعون

[ویرایش]

نگاهی به آیات و سوره‌های قرآن، اهتمام فراوانِ قرآن به تبیین داستان آل ‌فرعون از زوایای گوناگون را نشان می‌دهد. دراحوال دیگر پیامبران، محاجّه‌آنان با قومشان دیده می‌ شود. امّا در محاجّه‌های موسی و فرعون، حضور اطرافیان فرعون در کنار فرعون، موضوعیت ویژه می‌ یابد و از اعمال و سرنوشت آنان نیز در مواضع گوناگون سخن می‌رود. دلیل موضوعیت یافتن سر گذشت آل ‌فرعون در قرآن، شاید از این رو است که بسیاری از اصول و سنّت‌هایی که خداوند در سراسر قرآن، به صورت کلّی بیان فرموده، در داستان آل‌فرعون‌ به ‌صورت عینی تبیین شده. چنان‌ که قرآن، آنان را عبرت آیند گان قرار داده است: «فَجَعَلنـهُم سَلَفاً و مَثَلا لِلأَخِرین.» ابن‌ عاشور، علّت تخصیص آل‌ فرعون را به ذکر در قرآن، سر نوشت نهایی آنان دانسته و گفته است: فقط نا بودی این امّت نزد اهل ‌کتاب روشن است. بر خلاف هلاکت عاد و ثمود که نزد عرب از شهرت بیش‌ تری بر خوردار بوده. از این‌ رو، سرگذشت آنان مورد توجّه قرآن قرار گرفته است.

آل‌فرعون‌ در برزخ

[ویرایش]

سوختن آل‌فرعون در آتش، هر صبح و شام پيش از قیامت و در عالم برزخ:
«... وحاق بـال فرعون سوء العذاب • النار یعرضون علیها غدوا وعشیا ویوم تقوم الساعة ادخلوا ءال فرعون اشد العذاب؛... و عذابهاي شديد بر آل فرعون نازل گرديد. عذاب آنها آتش است كه هر صبح و شام بر آن عرضه مي‌شوند، و روزي كه قيامت بر پا مي‌شود دستور مي‌دهد آل فرعون را در سخت ترين عذابها وارد كنيد.»
امام صادق علیه‌السلام درباره «النار یعرضون علیها غدوا و عشیا» فرمود: این عذاب در دنیا و پیش از برپایی قیامت است؛ چون در آتش قیامت، صبح و شامی نیست.

آل‌فرعون‌ در جهنم

[ویرایش]

به دوزخ افتادن آل‌فرعون در قيامت به فرمان الهى:
«النار یعرضون علیها غدوا وعشیا ویوم تقوم الساعة ادخلوا ءال فرعون اشد العذاب؛عذاب آنها آتش است که هر صبح و شام بر آن عرضه می‌شوند، و روزی که قیامت بر پا می‌شود دستور می‌دهد آل‌فرعون‌ را در سخت‌ترین عذابها وارد کنید. »

← سخت‌ترین عذاب در جهنم


آل‌فرعون‌ مبتلا به سخت‌ترین عذاب و کیفر الهی در دوزخ:
«النار یعرضون علیها غدوا وعشیا ویوم تقوم الساعة ادخلوا ءال فرعون اشد العذاب؛عذاب آنها آتش است كه هر صبح و شام بر آن عرضه مي‌شوند، و روزي كه قيامت بر پا مي‌شود دستور مي‌دهد آل فرعون را در سخت ترين عذابها وارد كنيد.»

← محاجه در جهنم


محاجه مستضعفان و مستکبران آل‌فرعون‌ در جهنم با یکدیگر:
«... ادخلوا ءال فرعون اشد العذاب • واذ یتحاجون فی النار فیقول الضعفـؤا للذین استکبروا انا کنا لکم تبعا فهل انتم مغنون عنا نصیبا من النار؛... آل فرعون را در سخت ترين عذابها وارد كنيد. به خاطر بياور هنگامي را كه در آتش دوزخ با هم محاجه مي‌كنند، ضعفا به مستكبران مي‌گويند: ما پيرو شما بوديم آيا (امروز) سهمي از آتش را بجاي ما پذيرا مي‌شويد؟!»
برداشت فوق با توجه به سیاق آیات است که سبب ارجاع ضمیر «یتحاجون» به آل‌فرعون‌ می‌شود.

آل‌فرعون‌ و معجزه

[ویرایش]

جادو بودن معجزات حضرت موسی علیه‌السلام در پندار آل‌فرعون‌:
«ولقد اخذنا آل‌فرعون‌ بالسنین ونقص من الثمرات... • و قالوا مهما تاتنا به من ءایة لتسحرنا بها فما نحن لک بمؤمنین؛و ما نزدیکان فرعون (و قوم او) را به خشکسالی و کمبود میوه‌ها گرفتار کردیم....• و گفتند هر زمان آیتی برای ما بیاوری که سحرمان کنی ما به تو ایمان نمی‌آوریم!»

برده‌گیری آل‌فرعون‌

[ویرایش]

برده‌گیری آل‌فرعون از د ختران بنى‌اسرائيل، بلا و امتحانى از سوى پروردگار:
۱. «و إذ نجّينكم من ءال فرعون ... و يستحيون نساءكم و فى ذلكم بلاء من ربكم عظيم؛و (نيز به خاطر بياوريد) آنزمان كه شما را از چنگال فرعونيان رهائي بخشيديم... و زنان شما را (براي كنيزي) زنده نگه مي‌داشتند و در اين، آزمايش سختي از طرف پروردگار براي شما بود. » ضمير «كم» به بنى‌اسرائيل برمى‌گردد و احتمال داده مى‌شود كه يكى از اهداف آل‌فرعون از زنده نگه‌داشتن زنان و دختران، به بردگى و كنيزى گرفتن آنان بوده است.
۲. «...و إذ أنجينكم من ءال فرعون ... و يستحيون نساءكم و فى ذلكم بلاء من ربكم عظيم؛... زماني را كه از (چنگال) كسان فرعون نجاتتان بخشيديم... و زنانتان را (براي خدمتكاري) زنده مي‌گذاشتند و در اين آزمايش بزرگي از ناحيه خدا براي شما بود.»
۳. «... إذ أنجيكم من ءال فرعون ... و يستحيون نساءكم و فى ذلكم بلاء من ربكم عظيم؛ ... زماني كه شما را از (چنگال) آل فرعون رهائي بخشيد... و زنانتان را (براي خدمتكاري) زنده مي‌گذاشتند، و در اين، آزمايش بزرگي از طرف پروردگارتان بود.»

تشبيه به آل‌فرعون‌

[ویرایش]

مشابهت کافران زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با آل‌فرعون در برخورد با آیات خدا:
۱. «إنّ الّذين كفروا لن تغنى عنهم أمولهم و لا أولدهم من اللَّه شيئا• كدأب ءال فرعون و الّذين من قبلهم كذّبوا بايتنا ...؛ ثروتها و فرزندان كساني كه كافر شدند، نمي‌تواند آنان را از (عذاب) خداوند باز دارد، (و از كيفر، رهايي بخشد). و آنان خود، آتشگيره دوزخند.(عادت آنان در انكار و تحريف حقايق،) همچون عادت آل فرعون و كساني است كه پيش از آنها بودند، آيات ما را تكذيب كردند، و خداوند آنها را به (كيفر) گناهانشان گرفت، و خداوند، شديد العقاب است.»
۲. «و لو ترى‌ إذ يتوفّى الّذين كفروا الملئكة ...• ذلك بما قدّمت أيديكم ...• كدأب ءال فرعون و الّذين من قبلهم كفروا بايت اللَّه ...• كدأب ءال فرعون و الّذين من قبلهم كذّبوا بايت ربّهم ....؛ و اگر ببيني كافران را به هنگامي كه فرشتگان (مرگ) جان آنها را مي‌گيرند... اين در مقابل كارهائي است كه از پيش فرستاده‌ ايد ... (حال اين گروه مشركان) همانند حال نزديكان فرعون و كساني است كه پيش از آنها بودند، آنها آيات خدا را انكار كردند ... اين (درست) به حال فرعونيان و كساني كه پيش از آنها بودند مي‌ماند كه آيات پروردگارشان را تكذيب كردند....»

تعهّدات آل‌فرعون‌

[ویرایش]

تعهّد آل‌فرعون به موسى علیه‌السلام پس از نزول هر يك از عذاب‌هاى پنجگانه مبنى بر ایمان به وى در صورت بر طرف ساختن عذاب از آنان:
«ولقد أخذنآءال فرعون بالسّنين ونقص مّن الثّمرت لعلّهم يذّكّرون‌• ولمّا وقع عليهم الرّجز قالوا يموسى ادع لنا ربّك بما عهد عندك لئن كشفت عنّا الرّجز لنؤمننّ لك ولنرسلنّ معك بنى إسرءيل؛ و ما نزديكان فرعون (و قوم او) را به خشكسالي و كمبود ميوه‌ ها گرفتار كرديم شايد متذكر گردند.هنگامي كه بلا بر آنها مسلط مي‌شد مي‌گفتند: اي موسي از خدايت براي ما بخواه به عهدي كه با تو كرده رفتار كند، اگر اين بلا را از ما مرتفع سازي قطعا به تو ايمان مي‌آوريم و بني اسرائيل را با تو خواهيم فرستاد.»

تكذيب‌گرى آل‌فرعون‌

[ویرایش]

تکذیب آيات الهى از سوى آل‌فرعون:
۱. «كدأب ءال فرعون والّذين من قبلهم‌ كذّبوا بايتنا ...؛(عادت آنان در انكار و تحريف حقايق،) همچون عادت آل فرعون و كساني است كه پيش از آنها بودند، آيات ما را تكذيب كردند....»
۲. «ولقد أخذنآءال فرعون بالسّنين ...• فانتقمنا منهم فأغرقنهم فى اليمّ بأنّهم كذّبوا بايتنا ...؛ و ما نزديكان فرعون (و قوم او) را به خشكسالي گرفتار كرديم...سرانجام ما از آنها انتقام گرفتيم و آنها را در دريا غرق كرديم زيرا آيات ما را تكذيب كردند ....»
۳. «كدأب ءال فرعون والّذين من قبلهم كذّبوا بايت ربّهم ...؛اين (درست) به حال فرعونيان و كساني كه پيش از آنها بودند مي‌ماند كه آيات پروردگارشان را تكذيب كردند....»
۴. «ولقد جاء ءال فرعون النّذر• كذّبوا بايتنا كلّها ...؛ انذارها و هشدارها (يكي پس از ديگري) براي آل فرعون آمد.اما آنها همه آيات ما را تكذيب كردند....»

جهل آل‌فرعون‌

[ویرایش]

ناتوانی اكثريّت آل‌فرعون از فهم و ارزيابى درست حوادث:
«و لقد أخذنا ءال فرعون بالسنين ...• ... و لكنّ أكثرهم لايعلمون؛ و ما نزديكان فرعون (و قوم او) را به خشكسالي گرفتار كرديم... اما اكثر آنها نمي‌دانند.»

خطاكارى آل‌فرعون‌

[ویرایش]

آل‌فرعون، مردمى خطاپيشه در رفتارها و ارزيابى‌هاى خود:
«فالتقطه ءال فرعون ليكون لهم عدوّا وحزنا إنّ فرعون وهمن وجنودهما كانوا خطين؛(هنگامي كه مادر از سوي كودك خود سخت در وحشت فرو رفت او را به فرمان خدا به دريا افكند) خاندان فرعون او را از آب گرفتند تا سرانجام دشمن آنان و مايه اندوهشان گردد، مسلما فرعون و هامان و لشكريان آن دو خطاكار بودند.»

← گرفتن حضرت موسی از آب


گرفتن موسى علیه‌السلام از آب و بزرگ شدن او در خانه فرعون، نشان دهنده خطاى آل‌فرعون در كارهاى خود:
«فالتقطه ءال فرعون ... إنّ فرعون و همن و جنودهما كانوا خطئين‌• وقالت امرأت فرعون قرّت عين لّى ولك لاتقتلوه عسى‌ أن ينفعنا أو نتّخذه ولدا وهم لايشعرون؛ (هنگامي كه مادر از سوي كودك خود سخت در وحشت فرو رفت او را به فرمان خدا به دريا افكند) خاندان فرعون او را از آب گرفتند... مسلما فرعون و هامان و لشكريان آن دو خطاكار بودند.همسر فرعون (هنگامي كه ديد آنها قصد كشتن كودك را دارند) گفت او را نكشيد، نور چشم من و شماست ؟ شايد براي ما مفيد باشد، يا او را پسر خود برگزينيم و آنها نمي‌فهميدند (كه دشمن اصلي خود را در آغوش خويش مي‌پرورانند!).»

شكنجه‌گرى آل‌فرعون‌

[ویرایش]

شکنجه‌های سخت و طاقت‌فرساى بنی‌اسرائیل، از سوى آل‌فرعون:
۱. «و إذ نجّينكم من ءال فرعون يسومونكم سوء العذاب ...؛و (نيز به خاطر بياوريد) آنزمان كه شما را از چنگال فرعونيان رهائي بخشيديم كه همواره شما را به شديدترين وجهي آزار مي‌دادند....»
۲. «و إذ أنجينكم من ءال فرعون يسومونكم سوء العذاب ...؛بخاطر بياوريد زماني را كه از (چنگال) كسان فرعون نجاتتان بخشيديم آنها كه مرتبا شما را شكنجه مي‌دادند....»
۳. «و إذ قال موسى‌ لقومه اذكروا نعمة اللَّه عليكم إذ أنجيكم من ءال فرعون يسومونكم سوء العذاب ...؛و بخاطر بياور هنگامي را كه موسي به قومش گفت نعمت خدا را بر خود به ياد داشته باشيد، زماني كه شما را از (چنگال) آل فرعون رهائي بخشيد، همانها كه شما را به بدترين وجهي عذاب مي‌كردند....»

ضعيفان آل‌فرعون‌

[ویرایش]
گروهی از آل فرعون ضعیف و مستضعف بودند.

← محاجه مستضعفان


محاجّه ضعيفان آل‌فرعون با رئيسان مستکبر خود در دوزخ:
«النّار يعرضون عليها غدوّا وعشيّا ويوم تقوم السّاعة أدخلوا ءال فرعون أشدّ العذاب‌• وإذ يتحاجّون فى النّار فيقول الضّعفؤا للّذين استكبروا إنّا كنّا لكم تبعا فهل أنتم مّغنون عنّا نصيبا مّن النّار• قال الّذين استكبروا إنّا كلٌّ فيها إنّ اللّه قد حكم بين العباد؛عذاب آنها آتش است كه هر صبح و شام بر آن عرضه مي‌شوند، و روزي كه قيامت بر پا مي‌شود دستور مي‌دهد آل فرعون را در سخت ترين عذابها وارد كنيد.به خاطر بياور هنگامي را كه در آتش دوزخ با هم محاجه مي‌كنند، ضعفا به مستكبران مي‌گويند: ما پيرو شما بوديم آيا (امروز) سهمي از آتش را بجاي ما پذيرا مي‌شويد؟! مستكبران مي‌گويند: ما همگي در آن هستيم، خداوند در ميان بندگانش (به عدالت) حكم كرده است.»
استفاده فوق بر اساس سياق آيات است كه سبب ارجاع ضمير «يتحاجون» به آل‌فرعون مى‌شود.

← استمداد مستضعفان


استمداد بى‌ثمر مستضعفان آل‌فرعون از رهبران مستكبر خود در دوزخ:
«النّار يعرضون عليها غدوّا وعشيّا ويوم تقوم السّاعة أدخلوا ءال فرعون أشدّ العذاب‌• وإذ يتحاجّون فى النّار فيقول الضّعفؤا للّذين استكبروا إنّا كنّا لكم تبعا فهل أنتم مّغنون عنّا نصيبا مّن النّار؛عذاب آنها آتش است كه هر صبح و شام بر آن عرضه مي‌شوند، و روزي كه قيامت بر پا مي‌شود دستور مي‌دهد آل فرعون را در سخت ترين عذابها وارد كنيد.به خاطر بياور هنگامي را كه در آتش دوزخ با هم محاجه مي‌كنند، ضعفا به مستكبران مي‌گويند: ما پيرو شما بوديم آيا (امروز) سهمي از آتش را بجاي ما پذيرا مي‌شويد؟!»

← اعتراف مستضعفان


اعتراف مستضعفان آل‌فرعون در دوزخ به پيروى كامل خود از مستكبران در دنیا:
«النّار يعرضون عليها غدوّا وعشيّا ويوم تقوم السّاعة أدخلوا ءال فرعون أشدّ العذاب‌• وإذ يتحاجّون فى النّار فيقول الضّعفؤا للّذين استكبروا إنّا كنّا لكم تبعا ...؛عذاب آنها آتش است كه هر صبح و شام بر آن عرضه مي‌شوند، و روزي كه قيامت بر پا مي‌شود دستور مي‌دهد آل فرعون را در سخت ترين عذابها وارد كنيد.به خاطر بياور هنگامي را كه در آتش دوزخ با هم محاجه مي‌كنند، ضعفا به مستكبران مي‌گويند: ما پيرو شما بوديم....»

ظلم آل‌فرعون‌

[ویرایش]

آل‌فرعون، مردمى ستم‌پیشه:
«كدأب ءال فرعون ... و كلّ كانوا ظلمين؛اين (درست) به حال فرعونيان و كساني كه پيش از آنها بودند مي‌ماند ... و همه اين گروهها ظالم (و ستمگر) بودند.»

عهدشكنى آل‌فرعون‌

[ویرایش]

پیمان شکنی آل‌فرعون در ايمان به موسی علیه‌السلام و آزاد كردن بنى‌اسرائيل پس از برطرف شدن عذاب از آنان:
«و لقد أخذنا ءال فرعون بالسنين ...• و لما وقع عليهم الرجز قالوا يموسى ادع لنا ربّك بما عهد عندك لئن كشفت عنّا الرجز لنؤمننّ لك ...• فلمّا كشفنا عنهم الرجز إلى‌ أجل هم بلغوه إذا هم ينكثون؛ و ما نزديكان فرعون (و قوم او) را به خشكسالي گرفتار كرديم ...هنگامي كه بلا بر آنها مسلط مي‌شد مي‌گفتند: اي موسي از خدايت براي ما بخواه به عهدي كه با تو كرده رفتار كند، اگر اين بلا را از ما مرتفع سازي قطعا به تو ايمان مي‌آوريم ...اما هنگامي كه بلا را پس از مدت معيني كه به آن مي‌رسيدند از آنها برمي داشتيم پيمان خويش را مي‌شكستند!»

غرق آل‌فرعون‌

[ویرایش]

غرق شدن آل‌فرعون در دریا:
۱. «و إذ فرقنا بكم البحر فأنجينكم و أغرقنا ءال فرعون ...؛و (به خاطر بياوريد) هنگامي كه دريا را براي شما شكافتيم و شما را نجات داديم و فرعونيان را غرق ساختيم ....»
۲. «... و أغرقنا ءال فرعون ...؛... و فرعونيان را غرق كرديم....»

غفلت آل‌فرعون‌

[ویرایش]

غفلت آل‌فرعون از آيات الهى:
«ولقد أخذناءال فرعون بالسّنين ونقص مّن الثّمرت لعلّهم يذّكّرون‌• فانتقمنا منهم فأغرقنهم فى اليمّ بأنّهم كذّبوا بايتنا وكانوا عنها غفلين؛ و ما نزديكان فرعون (و قوم او) را به خشكسالي و كمبود ميوه‌ ها گرفتار كرديم شايد متذكر گردند.سرانجام ما از آنها انتقام گرفتيم و آنها را در دريا غرق كرديم زيرا آيات ما را تكذيب كردند و از آن غافل بودند.»

قحطى‌زدگى آل‌فرعون‌

[ویرایش]

آل‌فرعون دچار قحطی و كاهش محصولات:
«و لقد أخذنا ءال فرعون بالسنين و نقص من الثمرت ...؛و ما نزديكان فرعون (و قوم او) را به خشكسالي و كمبود ميوه‌ ها گرفتار كرديم ....»

← حکمت قحطی آل‌فرعون


تنبه دادن و عبرت‌گیری آل‌فرعون، دليل گرفتار كردن آنان به قحطى و كم‌محصولى از سوى خداوند:
«و لقد أخذنا ءال فرعون بالسنين و نقص من الثمرت لعلّهم يذّكّرون؛و ما نزديكان فرعون (و قوم او) را به خشكسالي و كمبود ميوه‌ ها گرفتار كرديم شايد متذكر گردند.»

كاخ‌سازى آل‌فرعون‌

[ویرایش]

کاخ سازى و خوش‌نشينى مستمر آل‌فرعون در طول حکومت خود:
«و لقد أخذنا ءال فرعون بالسنين ...• ... و دمّرنا ما كان يصنع فرعون و قومه و ما كانوا يعرشون؛ و ما نزديكان فرعون (و قوم او) را به خشكسالي گرفتار كرديم ... و آنچه فرعونيان (از كاخهاي مجلل مي‌ساختند، و آنچه از باغات داربستدار فراهم ساخته بودند درهم كوبيديم!»
فعل مضارع «يعرشون» همراه با «كان» بر استمرار و پيوستگى كاخ و سايبان‌سازى آنان دلالت مى‌كند.

گناه‌كارى آل‌فرعون‌

[ویرایش]

آل‌فرعون، مردمى گناه‌كار و گرفتار انتقام خدا:
۱. «كدأب ءال فرعون ... فأخذهم اللَّه بذنوبهم ...؛(عادت آنان در انكار و تحريف حقايق،) همچون عادت آل فرعون بود، ... و خداوند آنها را به (كيفر) گناهانشان گرفت....»
۲. «كدأب ءال فرعون ... فأخذهم اللَّه بذنوبهم ...• كدأب ءال فرعون ... فأهلكنهم بذنوبهم ...؛ (حال اين گروه مشركان) همانند حال نزديكان فرعون است ... خداوند هم آنان را به گناهانشان كيفر داد... اين (درست) به حال فرعونيان مي‌ماند... و ما هم به خاطر گناهانشان آنها را هلاك نموديم....»

مجرم بودن آل‌فرعون‌

[ویرایش]

آل‌فرعون مردمى مجرم و تبه‌كار:
«و لقد أخذنا ءال فرعون بالسنين ...• ... و كانوا قوما مجرمين؛ و ما نزديكان فرعون (و قوم او) را به خشكسالي گرفتار كرديم ... و جمعيت گنهكاري بودند.»

مستكبران آل‌فرعون‌

[ویرایش]
گروهی هز آل‌فرعون مستکبر بودند.

← محاجه مستکبران


محاجّه ضعيفان با مستکبران آل‌فرعون در دوزخ:
«النّار يعرضون عليها غدوّا وعشيّا ويوم تقوم السّاعة أدخلوا ءال فرعون أشدّ العذاب‌• وإذ يتحاجّون فى النّار فيقول الضّعفؤا للّذين استكبروا إنّا كنّا لكم تبعا فهل أنتم مّغنون عنّا نصيبا مّن النّار• قال الّذين استكبروا إنّا كلٌّ فيها إنّ اللّه قد حكم بين العباد؛عذاب آنها آتش است كه هر صبح و شام بر آن عرضه مي‌شوند، و روزي كه قيامت بر پا مي‌شود دستور مي‌دهد آل فرعون را در سخت ترين عذابها وارد كنيد.به خاطر بياور هنگامي را كه در آتش دوزخ با هم محاجه مي‌كنند، ضعفا به مستكبران مي‌گويند: ما پيرو شما بوديم آيا (امروز) سهمي از آتش را بجاي ما پذيرا مي‌شويد؟! مستكبران مي‌گويند: ما همگي در آن هستيم، خداوند در ميان بندگانش (به عدالت) حكم كرده است.»
استفاده فوق بر اساس سياق آيات است كه سبب ارجاع ضمير «يتحاجون» به آل‌فرعون مى‌شود.

← اعتراف مستکبران


اعتراف مستكبران آل‌فرعون به اشتراك آن‌ها با ضعيفان در کیفر و عذاب الهى:
«النّار يعرضون عليها غدوّا وعشيّا ويوم تقوم السّاعة أدخلوا ءال فرعون أشدّ العذاب‌• وإذ يتحاجّون فى النّار فيقول الضّعفؤا للّذين استكبروا إنّا كنّا لكم تبعا فهل أنتم مّغنون عنّا نصيبا مّن النّار• قال الّذين استكبروا إنّا كلٌّ فيها إنّ اللّه قد حكم بين العباد؛عذاب آنها آتش است كه هر صبح و شام بر آن عرضه مي‌شوند، و روزي كه قيامت بر پا مي‌شود دستور مي‌دهد آل فرعون را در سخت ترين عذابها وارد كنيد.به خاطر بياور هنگامي را كه در آتش دوزخ با هم محاجه مي‌كنند، ضعفا به مستكبران مي‌گويند: ما پيرو شما بوديم آيا (امروز) سهمي از آتش را بجاي ما پذيرا مي‌شويد؟! مستكبران مي‌گويند: ما همگي در آن هستيم، خداوند در ميان بندگانش (به عدالت) حكم كرده است.»

← اظهار ناتوانی مستکبران


اظهار ناتوانی مستكبران آل‌فرعون در دوزخ از برآوردن درخواست پيروان خود:
«النّار يعرضون عليها غدوّا وعشيّا ويوم تقوم السّاعة أدخلوا ءال فرعون أشدّ العذاب‌• وإذ يتحاجّون فى النّار فيقول الضّعفؤا للّذين استكبروا إنّا كنّا لكم تبعا فهل أنتم مّغنون عنّا نصيبا مّن النّار• قال الّذين استكبروا إنّا كلٌّ فيها إنّ اللّه قد حكم بين العباد؛عذاب آنها آتش است كه هر صبح و شام بر آن عرضه مي‌شوند، و روزي كه قيامت بر پا مي‌شود دستور مي‌دهد آل فرعون را در سخت ترين عذابها وارد كنيد.به خاطر بياور هنگامي را كه در آتش دوزخ با هم محاجه مي‌كنند، ضعفا به مستكبران مي‌گويند: ما پيرو شما بوديم آيا (امروز) سهمي از آتش را بجاي ما پذيرا مي‌شويد؟! مستكبران مي‌گويند: ما همگي در آن هستيم، خداوند در ميان بندگانش (به عدالت) حكم كرده است.»

نعمت‌هاى آل‌فرعون‌

[ویرایش]

برخوردارى آل‌فرعون از امكانات و نعمت‌های مادّى:
۱. «ولقد أخذنآءال فرعون بالسّنين ونقص مّن الثّمرت ...• ... ما كان يصنع فرعون وقومه وما كانوا يعرشون؛ و ما نزديكان فرعون (و قوم او) را به خشكسالي و كمبود ميوه‌ ها گرفتار كرديم ... و آنچه فرعونيان (از كاخهاي مجلل مي‌ساختند، و آنچه از باغات داربستدار فراهم ساخته بودند»
۲. «كدأب ءال فرعون والّذين من قبلهم كفروا بايت اللّه فأخذهم اللّه بذنوبهم إنّ اللّه قوىٌّ شديدالعقاب‌• ذلك بأنّ اللّه لم يك مغيّرا نّعمة أنعمها على‌ قوم حتّى‌ يغيّروا ما بأنفسهم وأنّ اللّه سميع عليم؛ (حال اين گروه مشركان) همانند حال نزديكان فرعون و كساني است كه پيش از آنها بودند، آنها آيات خدا را انكار كردند خداوند هم آنان را به گناهانشان كيفر داد، خداوند قوي و كيفرش شديد است. ااين به خاطر آن است كه خداوند هيچ نعمتي را كه به گروهي داده تغيير نمي‌دهد جز آنكه آنها خودشان را تغيير دهند، و خداوند شنوا و داناست.»

← از بین رفتن نعمت


کفر آل‌فرعون، باعث از دست رفتن نعمت‌هاى خدادادى:
«كدأب ءال فرعون ... كفروا بايت اللَّه فأخذهم اللَّه بذنوبهم ...• ذلك بأنّ اللَّه لم يك مغيّرا نعمة أنعمها على‌ قوم حتّى‌ يغيّروا ما بأنفسهم ...؛ (حال اين گروه مشركان) همانند حال نزديكان فرعون است...، آنها آيات خدا را انكار كردند خداوند هم آنان را به گناهانشان كيفر داد... اين به خاطر آن است كه خداوند هيچ نعمتي را كه به گروهي داده تغيير نمي‌دهد جز آنكه آنها خودشان را تغيير دهند....»

حضرت يوسف و آل‌فرعون‌

[ویرایش]

رسالت یوسف علیه‌السلام ميان آل‌فرعون:
«و قال رجل مؤمن من ءال فرعون ... • و لقد جاءكم يوسف من قبل بالبيّنت ...؛رد مومني از آل فرعون گفت... پيش از اين يوسف با دلائل روشن به سراغ شما آمد....»
در اين‌كه مقصود از يوسف در اين آيه كيست، مفسّران اقوالى را ذكر كرده‌اند كه از جمله آن‌ها، يوسف علیه‌السلام پسر يعقوب علیه‌السلام است. بنابراين احتمال، مى‌توان گفت كه يوسف علیه‌السلام يا در بين اجداد فرعونيان رسالت داشته يا پيش از حضرت موسى علیه‌السلام در ميان آنان بوده است.

← ارائه معجزات روشن


ارائه معجزات و ادّله روشن به آل‌فرعون از سوى يوسف علیه‌السلام:
«و قال رجل مؤمن من ءال فرعون ...• و لقد جاءكم يوسف من قبل بالبيّنت ...؛رد مومني از آل فرعون گفت... پيش از اين يوسف با دلائل روشن به سراغ شما آمد،....»

← تردید آل‌فرعون


تردید آل‌فرعون در رسالت يوسف علیه‌السلام:
«و قال رجل مؤمن من ءال فرعون ...• و لقد جاءكم يوسف من قبل بالبيّنت فما زلتم فى شكّ ممّا جاءكم به ...؛مرد مومني از آل فرعون گفت... پيش از اين يوسف با دلائل روشن به سراغ شما آمد، ولي شما همچنان در آنچه او آورده بود ترديد داشتيد....»

تأثیر سرانِ آل‌فرعون بر فرعون

[ویرایش]

هنگامی‌ که موسی برای انجام مأموریت خود،نزد فرعون می‌آید، بی‌ درنگ سخن‌ سران قوم فرعون را با یکدیگر نقل می‌ کند. بی‌آن که از فرعون سخنی به میان آید. گویا آنان در مجلسی مشورتی بوده‌اند تا پس از مشاوره، آن‌ چه را تشخیص می ‌دهند، به فرعون باز گویند. آن‌ چه آنان تشخیص دادند، مهلت موسی و هارون، و‌ گرد آوردن ساحران از شهر‌های دور و نزدیک بود.
قرآن‌در جایی دیگر، از مشورت فرعون با سران قوم خود درباره موسی سخن می ‌گوید و هنگام طرح توطئه کشتن موسی نیز سخن از سرانی است که به این نتیجه رسیده‌اند: «و‌جاءَ رَجُلٌ مِن أَقصَا المَدینَةِ یسعی قالَ یـموسی إِنَّ المَلاَ یأتَمِرونَ بِک لِیقتُلوک...؛(در اين هنگام) مردي از نقطه دور دست شهر (از مركز فرعونيان) با سرعت آمد و به موسي گفت اي موسي اين جمعيت براي كشتنت به مشورت نشسته‌ اند....»

گروه‌های هم ‌سو با آل‌فرعون

[ویرایش]

کسانی نیز هر چند از آل‌ فرعون نبوده‌اند، به آنان در سر کشی و انکار یاری می‌ رساند ند. یک گروه، ساحرانی بودند که در حسّاس‌ ترین لحظه‌ها، متوجّه خطای خود شده، به خدا ایمان آوردند. گروه دیگر، بزرگان بنی‌اسرائیل بودند: «فَما ءَامَنَ لِموسی إِلاَّ ذُرِّیةٌ مِن قَومِه عَلی خَوف مِن فِرعَونَ و مَلاَیهِم أَن یفتِنَهُم. سرانجام (کسی) به موسی ایمان نیاورد، مگر فرزندانی از قوم وی در حالی که بیم داشتند فرعون و سران آنان، ایشان را آزار بیازارند.»
به گفته علامه طباطبایی، ضمیر در «قومه» به موسی باز می‌ گردد و مقصود از ذرّیه، قوم موسی و نیز بعضی از ضعفای بنی‌اسرائیل در برابر بزرگان این قوم است. هر چند بنی‌ اسرائیل، همگی در بند قبطیان بوده‌اند، عادت صاحبان قدرت و ثروت در این گونه موارد، حفظ موقعیت اجتماعی خود و تقرّب به جبّاران است. بزرگان بنی‌اسرائیل نیز از اظهار ایمان به موسی ناتوان بوده‌اند. داستان بنی‌اسرائیل در قرآن بهترین گواه برای نشان دادن عدم ایمان شمار بسیاری از مخالفان موسی و پیامبران پس از او در میان بنی‌اسرائیل است. چنان‌ که قارون نیز با ستم بر قوم موسی و همراهی با آل ‌فرعون وصف شده است: «إِنَّ قـرونَ کانَ مِن قَومِ موسی فَبَغی عَلَیهِم...؛قارون از قوم موسي بود اما بر آنها ستم كرد....»

عناوین مرتبط

[ویرایش]

آل فرعون و آیات خدا (قرآن)، آل فرعون و بنی‌اسرائیل (قرآن)، آل فرعون و موسی (قرآن)، اخلاقیات آل فرعون (قرآن)، عذاب آل‌فرعون (قرآن)، عقاید آل فرعون (قرآن)، مؤمن آل فرعون (قرآن).

پانویس

[ویرایش]
 
۱. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج‌۲، ص‌۳۷.    
۲. رضا، محمد رشید، تفسیر المنار، ج۱، ص۲۵۶.    
۳. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ج۱، ص۳۰.    
۴. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ج ۱، ص ۳۰    
۵. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن،ج ۱، ص ۳۰    
۶. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج‌۲، ص‌۳۷.    
۷. قصص/سوره۲۸، آیه۸.    
۸. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۱۹، ص۵۲۲.    
۹. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج‌۲، ص‌۳۷.    
۱۰. رضا، محمد رشید، تفسیر المنار، ج۱، ص۲۵۶.    
۱۱. طباطبائی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۸، ص۲۲۶.    
۱۲. طنطاوی، الجواهر، ج۱، ص۶۰.
۱۳. بقره/سوره۲، آیه۴۹.    
۱۴. بقره/سوره۲، آیه۵۰.    
۱۵. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۰.    
۱۶. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۱.    
۱۷. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۲.    
۱۸. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۳.    
۱۹. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۴.    
۲۰. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۵.    
۲۱. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۶.    
۲۲. انفال/سوره۸، آیه۵۲.    
۲۳. انفال/سوره۸، آیه۵۴.    
۲۴. قصص/سوره۲۸، آیه۷۶.    
۲۵. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۳۹.    
۲۶. غافر/سوره۴۰، آیه۲۴.    
۲۷. تحریم/سوره۶۶، آیه۱۱.    
۲۸. هود/سوره۱۱، آیه۹۸.    
۲۹. بقره/سوره۲، آیه۵۰.    
۳۰. قصص/سوره۲۸، آیه۴.    
۳۱. بقره/سوره۲، آیه۴۲.    
۳۲. اعراف/سوره۷، آیه۱۲۷.    
۳۳. نمل/سوره۲۷، آیه۱۲.    
۳۴. اعراف/سوره۷، آیه۱۰۳.    
۳۵. قمر/سوره۵۴، آیه۴۱.    
۳۶. کتاب مقدّس، خروج: ۵ تا ۱۴
۳۷. قاموس کتاب، ص‌(۶۴۹ و ۶۵۰)
۳۸. زخرف/سوره۴۳، آیه۵۶.    
۳۹. ابن عاشور، طاهر بن محمد، التحریر و التنویر، ج‌۳، ص‌۱۷۵.    
۴۰. غافر/سوره۴۰، آیه۴۵.    
۴۱. غافر/سوره۴۰، آیه۴۶.    
۴۲. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۸، ص۴۴۵.    
۴۳. غافر/سوره۴۰، آیه۴۶.    
۴۴. غافر/سوره۴۰، آیه۴۶.    
۴۵. غافر/سوره۴۰، آیه۴۶.    
۴۶. غافر/سوره۴۰، آیه۴۷.    
۴۷. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۷، ص۳۳۵.    
۴۸. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۰.    
۴۹. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۲.    
۵۰. بقره/سوره۲، آیه۴۹.    
۵۱. اعراف/سوره۷، آیه۱۴۱.    
۵۲. ابراهیم/سوره۱۴، آیه۶.    
۵۳. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۰.    
۵۴. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۱.    
۵۵. انفال/سوره۸، آیات۵۰-۵۲.    
۵۶. انفال/سوره۸، آیه۵۴.    
۵۷. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۰.    
۵۸. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۴.    
۵۹. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۱.    
۶۰. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۰.    
۶۱. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۶.    
۶۲. انفال/سوره۸، آیه۵۴.    
۶۳. قمر/سوره۵۴، آیه۴۱.    
۶۴. قمر/سوره۵۴، آیه۴۲.    
۶۵. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۰.    
۶۶. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۱.    
۶۷. قصص/سوره۲۸، آیه۸.    
۶۸. قصص/سوره۲۸، آیه۸.    
۶۹. قصص/سوره۲۸، آیه۹.    
۷۰. بقره/سوره۲، آیه۴۹.    
۷۱. اعراف/سوره۷، آیه۱۴۱.    
۷۲. ابراهیم/سوره۱۴، آیه۶.    
۷۳. غافر/سوره۴۰، آیات۴۶-۴۸.    
۷۴. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۷، ص۳۳۵.    
۷۵. غافر/سوره۴۰، آیات۴۶-۴۷.    
۷۶. غافر/سوره۴۰، آیه۴۶.    
۷۷. غافر/سوره۴۰، آیه۴۷.    
۷۸. انفال/سوره۸، آیه۵۴.    
۷۹. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۰.    
۸۰. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۴.    
۸۱. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۵.    
۸۲. بقره/سوره۲، آیه۵۰.    
۸۳. انفال/سوره۸، آیه۵۴.    
۸۴. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۰.    
۸۵. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۶.    
۸۶. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۰.    
۸۷. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۰.    
۸۸. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۰.    
۸۹. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۷.    
۹۰. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۱.    
۹۱. انفال/سوره۸، آیه۵۲.    
۹۲. انفال/سوره۸، آیه۵۴.    
۹۳. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۰.    
۹۴. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۳.    
۹۵. غافر/سوره۴۰، آیات۴۶-۴۸.    
۹۶. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۷، ص۳۳۵.    
۹۷. غافر/سوره۴۰، آیات۴۶-۴۸.    
۹۸. غافر/سوره۴۰، آیات۴۶-۴۸.    
۹۹. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۰.    
۱۰۰. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۷.    
۱۰۱. انفال/سوره۸، آیه۵۲.    
۱۰۲. انفال/سوره۸، آیه۵۳.    
۱۰۳. انفال/سوره۸، آیه۵۲.    
۱۰۴. انفال/سوره۸، آیه۵۳.    
۱۰۵. غافر/سوره۴۰، آیه۲۸.    
۱۰۶. غافر/سوره۴۰، آیه۳۴.    
۱۰۷. غافر/سوره۴۰، آیه۲۸.    
۱۰۸. غافر/سوره۴۰، آیه۳۴.    
۱۰۹. غافر/سوره۴۰، آیه۲۸.    
۱۱۰. غافر/سوره۴۰، آیه۳۴.    
۱۱۱. اعراف/سوره۷، آیه۱۰۹.    
۱۱۲. اعراف/سوره۷، آیه۱۰۹-۱۱۲.    
۱۱۳. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج‌۸‌، ص‌۲۱۴    
۱۱۴. قصص/سوره۲۸، آیه۲۰.    
۱۱۵. اعراف/سوره۷، آیه۱۰۹-۱۱۲.    
۱۱۶. شعراء/سوره۲۶، آیه۴۶-۴۷.    
۱۱۷. طه/سوره۲۰، آیه۷۰.    
۱۱۸. یونس/سوره۱۰، آیه۸۳.    
۱۱۹. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج‌۱۰، ص‌۱۱۲.    
۱۲۰. قصص/سوره۲۸، آیه۷۶.    


منبع

[ویرایش]
مرکز فرهنگ و معارف قرآن، فرهنگ قرآن، ج۱، ص۳۷۶، برگرفته از مقاله«آل‌فرعون‌».    
دانشنامه موضوعی قرآن، ج۱، برگرفته از مقاله«آل‌فرعون‌».    
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «آل فرعون»، ج۲،ص۴۴۲.    


رده‌های این صفحه : آل فرعون | موضوعات قرآنی




جعبه ابزار