آزادی جنسیتی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



برخی از متدیّنان یهودی مسیحی تاثیر یهودیت خاخامی و تلمود و تفاسیر کلیسا را عامل تحریف در دو دین الهی یهودیت و مسیحیت و وجود آیات دال بر نابرابری جنسیتی می‌دانند و توجیهاتی در این زمینه ارائه کرده‌اند. شواهد قرآنی مربوط به خلقت و شان زنان و فرامین دینی مرتبط با حقوق سیاسی اقتصادی و اجتماعی زنان در اسلام، حاکی از برتری اسلام در این زمینه‌ها هست و ادیان الهی یهودیت و مسیحیت به عنوان دو دین الهی تا آنجا که از حقّانیت الهی برخوردارند و با تحریفات آمیخته نشده‌اند، در زمینه آزادی جنستی در برخورداری از حقوق با اسلام شباهت دارند.


توصیف اجمالی

[ویرایش]

رابطه آزادی و جنسیت از پرنزاع‌ترین مباحثی است که در طول تاریخ، به دلایل گوناگون، کانون توجه متفکران بوده است. ادیان الهی به عنوان برترین مرجع تفسیر مفاهیمی مانند آزادی و برابری، بهترین ملجا برای پاسخ‌گویی به مسائل فرهنگی اجتماعی می‌باشند که در هر زمان به صورتی نو مطرح می‌گردند و به اقتضای رخدادهای جدید، پاسخ‌های متفاوتی می‌طلبند. نوشتار حاضر برای فهم حدود آزادی جنسیتی در برخورداری از حقوق گوناگون در ادیان بزرگ وحیانی اسلام، یهودیت و مسیحیت، برابری در مسئله خلقت را به عنوان ریشه اختلافات مورد بررسی قرار داده است. فرعیت و فروتربودن زن در خلقت و گناه اولیه حضرت حوّا، بر اساس باورهای دینی یهودیان و مسیحیان، نزد برخی از آن‌ها، عامل توجیه بعضی نابرابری‌ها تلقّی گردیده است. قرآن در این رابطه، پرده از بسیاری حقایق برمی‌دارد.

رابطه آزادی و جنسیت

[ویرایش]

مفاهیمی مانند «آزادی» و «برابری» از مشتبه‌ترین مفاهیمی هستند که پیوسته در جوامع و فرهنگ‌های گوناگون مورد بررسی و نقد قرار گرفته‌اند. مفهوم «آزادی» زن و مرد، مصادیق و محدوده آن و نحوه ظهور آن در جامعه، گاه به دلیل اختلافات مبنایی نزد نظریه‌پردازان و گاه به اقتضای تحولات تاریخی و ویژگی‌های خاص جوامع، جلوه‌های متفاوتی داشته‌اند.
گذشته از تحوّلات مربوط به تفسیر این مفاهیم و صحّت یا خطای کاربرد آن‌ها در طول تاریخ، برخی از صاحبان قلم بحث از آزادی و برابری جنسیتی را با نهضت فمنیستی گره می‌زنند که از اواخر قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰ برپا گردید. بعضی از جامعه‌شناسان و نویسندگان غربی بر این گمانند که آزادی در برخورداری از حقوق طبیعی را فقط می‌توان در قالب نهضت فمنیستی جست‌وجو کرد که با فریاد علیه ظلم اعمال شده در حق زنان، در طول تاریخ، از غرب آغاز گردید و در موج اول، با اخذ جواز حق رای به زنان به پیروزی نسبی ختم شد.
[۱] آندره میشل، جنبش اجتماعی زنان، ترجمه هما زنجانی‌زاده، نشر نیکا، ۱۳۷۷، چ۲.

بررسی مفاهیم «آزادی» و «برابری» در موج‌های دوم و سوم، در گرایش‌های مختلف رادیکال، لیبرالیسم، مارکسیسم، اگزیستانسیالیسم و مانند آن، معنا و مصداق ویژه‌ای دارد که بحث درباره آن مجال دیگری می‌طلبد. تتبّعات تاریخی و جامعه‌شناسانه مربوط به حوادث این دوران
[۲] حمیرا مشیرزاده، از جنبش تا نظریه اجتماعی، سپهر، ۱۳۸۳، ج۲.
و مطالعه آثار پیشتازان این نهضت
[۳] سیمون دوبوار، جنس دوم، ترجمه قاسم صنعوی، نشر قدس، ۱۳۸۰.
[۴] جان استوارت میل، انقیاد زنان، ترجمه علاءالدین طباطبائی، هرمس، ۱۳۷۹.
[۵] یان مگنزی و دیگران، مقدّمه‌ای بر ایدئولوژی‌های سیاسی، ترجمه م.قائد، نشر مرکز، ۱۳۷۵.
به انضمام پیامدهای اجتماعی، اخلاقی این جنبش، که به بهانه و یا به قصد آزادی زنان و رهایی از ظلم و ستم آغاز شد و به تدریج، به آزادی‌های جنسی و فسادهای اخلاقی منتهی گردید، تردیدی در بی‌پایه بودن و انحراف نهضتی که به ظاهر درصدد رهایی زنان برآمده بود، باقی نمی‌گذارد.
مفاد کنوانسیون «رفع کلیه اشکال تبعیض علیه زنان.»،
[۶] شروط غیر معتبر و آثار حقوقی آن در کنوانسیون رفع کلیه اشکال تبعیض علیه زنان، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۸۲، بخش ملحقات، ص۹۱-۱۱۱.
که حکایت از ناآگاهی و جهالت بشر از درک صحیح مفاهیمی همانند آزادی، عدالت، برابری و خواسته‌های به حق زنان دارد، به عنوان ثمره این جنبش، نمادی از شکست فمنیسم در دست‌یابی به برابری‌هایی است که شایسته شئون انسانی زن می‌باشد.
شاید امروزه این سؤال بیش از پیش منطقی و معقول به نظر برسد که چرا وجود نابرابری‌های اجتماعی باید راه را برای حرکت‌هایی باز کند که نتیجه‌ای جز نقض حرمت و ارزش انسانی زنان ندارد، حتی اگر برای برخی جوامع، از نظر ظاهری آثار مثبتی نیز به بار آورده باشد؟ به راستی، چه کسی در این زمینه مقصّر است؟ آیا متون دینی ادیان، گویای نابرابری جنسیتی در برخورداری از حقوقند؟ یا زنان و مردانی که در جوامع گوناگون دینی و غیردینی زندگی می‌کنند و به دلیل ناآگاهی یا دلایل روان‌شناسی و به عمد یا به سهو، نابرابری را در جامعه گسترش داده‌اند، باید بار تقصیر را بر دوش بکشند؟
برخی از نویسندگان غربی (Saimah Ashraf Saimah، "Shattering Illusions: Western Conceptions of Muslem Women، in: www.salam.muslimsonline.com/huma/sisters/index.html.) برخورد ناصحیح سنّت یهودی مسیحی با مسئله زنان و وجود آیات حاکی از نابرابری در متون دینی و یا متون مورد تایید و تمسّک دینداران ادیان یهودی و مسیحی را از جمله عوامل نابرابری جنسیتی در جوامع غربی می‌دانند و عالم‌نبودن یا عامل‌نبودن به فرامین دینی اسلام را در کشورهای مسلمانی مانند عربستان، عامل نادیده‌گرفتن حقوق زنان تلقّی می‌کنند.
چاره‌اندیشان برای حل معضل نابرابری در جوامع دینی و غیردینی راه‌حل‌های متفاوتی پیشنهاد می‌کنند: گروهی معتقدند که مدرنیزه‌کردن زنان و غربی‌نمودن آن‌ها بدون هیچ تقیّدی به آداب دینی، تنها راه چاره آنان برای احقاق حقوق از دست رفته‌شان می‌باشد. گروهی دیگر آمیزه‌ای از تفکرات و رفتارهای دینی فمنیستی را راه نجات زنان می‌دانند.
این نوشتار راه حل سومی را پیشنهاد می‌کند، و آن رجوع مجدّد به متون دینی و استنباط مفاهیم و مصادیق آزادی، استقلال و برابری بر اساس آیات قرآن و آموزه‌های پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) و ائمّه اطهار ‌ (علیهم‌السّلام) می‌باشد؛ زیرا گرچه ممکن است زنان مسیحی و یهودی غربی با پناه‌بردن به جنبش‌هایی، به حدی از آزادی و استقلال هم دست یافته باشند، اما نتایج حاصل از آن حرکت‌ها قطعا به منفعت آن‌ها و جامعه آن‌ها نیست. شکستن حریم خانواده، مسائل و مشکلات جنسی بهداشتی و بحران‌های روحی حاصل از آن، همه نشانگر این واقعیت هستند که پاسخ حقیقی را باید در جای دیگری جست‌وجو کرد.
مقایسه ادیان در این مورد، بیانگر این حقیقت است که دین اسلام به عنوان آخرین و جامع‌ترین دین، علاوه بر احترام به شخصیت انسانی زن، بهترین پاسخ و راه حل را در رابطه با حقوق انسانی و طبیعی زنان و مردان پیشنهاد کرده است، گرچه یهودیت و مسیحیت نیز به عنوان ادیان الهی در برخی موارد، به ذکر حقایقی پرداخته است که با حقایق موجود در دین اسلام شباهت دارد.
بی‌تردید، شناخت آموزه‌های دینی و عمل به آن‌ها برای یافتن هویّت انسانی خود و اجرای حقوق فردی و اجتماعی، امری ضروری و منطقی به نظر می‌رسد، به ویژه امروزه که مسائل زنان به حوزه سیاست نیز راه یافته و گاه دولت‌ها برای پیشبرد اهداف سیاسی خود، با ترفندهایی از جمله تشویق آثاری که به گونه‌ای تایید حکومت‌هایی است که در واقع، نه به زن بها می‌دهند و نه به دین، به این مسائل رنگ و بوی سیاسی می‌دهند و حرکت زنان را برای اجرای سیاست‌های خود به بازی می‌گیرند.

جنسیت و داستان خلقت

[ویرایش]

به نظر می‌رسد رویکرد ادیان یهود و مسیح در ارتباط با حقوق زنان و برخورداری از آزادی‌های اجتماعی و سیاسی، چندان مطلوب نبوده و با توجه به حقوق مردان، تبعیض‌های بسیاری اعمال کرده‌اند. عهد عتیق و عهد جدید به انضمام آراء مفسّران این دو کتاب مقدّس، حاوی شواهد فراوانی در این رابطه می‌باشند. وجودِ نابرابری‌های جنسیتی در سنّت یهودی مسیحی نه به معنای نابرابری مطلق است و نه بدین معنا که می‌توان با توجه به تلاش‌هایی که توسط متدیّنان یهودی و مسیحی و یا مدافعان حقوق زنان برای توجیه این تبعیض‌ها صورت گرفته است، برابری را استنباط نمود.
به دلیل اینکه در بخش‌های گوناگون تورات و انجیل و تلمود و تفاسیر عهد جدید، نابرابری حضرت حوّا و حضرت آدم در خلقت، عاملی برای توجیه تبعیض‌ها و مبنایی برای صدور احکام متفاوت حقوقی و اجتماعی تلقّی گردیده، بهتر است داستان خلقت را در سه دین الهی اسلام، یهودیت و مسیحیت، به عنوان ریشه برخی اختلافات، با هم مقایسه نماییم. در این رابطه، در دو دین بزرگ یهودیت و مسیحیت به دو دیدگاه مختلف اشاره خواهد شد: موافقان برابری و مخالفان برابری.
داستان خلقت حضرت آدم و حوّا بیش از همه جا در «سفر پیدایش»، در عهد عتیق، که مورد تایید یهودیان و مسیحیان، هر دو می‌باشد و در قرآن در سوره‌های اعراف، حجر، طه و جز آن مطرح شده است. در باب اول و دوم «سفر پیدایش»، داستان خلقت به اجمال و تفصیل بیان شده است و باب سوم درباره «هبوط» و علت آن سخن می‌گوید.
در باب اول، بی‌آنکه به خلقت حضرت آدم و حوّا به طور مجزا اشاره شده باشد، از خلقت آدم یا انسان می‌گوید و از اینکه خداوند او را به صورت خود آفرید و آن‌گاه وی را بر زمین مسلّط گردانید: «پس خدا آدم را به صورت خود آفرید، او را به صورت خدا آفرید، ایشان را نر و ماده آفرید.»
[۷] سفر پیدایش، آیه۲۸.

کتاب مقدّس در این باب، تفاوتی بین خلقت زن و مرد قایل نشده است و تصریح می‌کند که هر دوی آن‌ها به‌طور یکسان به صورت خدا خلق شدند. اما در باب دوم،
[۸] سفر پیدایش، آیات ۷-۲۴.
اشاره می‌کند که پس از اتمام خلقت حیوانات، ابتدا حضرت آدم خلق شد.
در روز ششم، «خداوند آدم را از خاک زمین سرشت و در بینی وی روح حیات بدمید و آدم نَفْس زنده شد.»
[۹] سفر پیدایش، باب دوم، آیه۷.
«خداوند آدم را در بهشت جای داد و مسئولیت حفاظت از آن را بر عهده او نهاد.»
[۱۰] سفر پیدایش، آیه۱۵.
و قبل از خلقت حوّا فرمود: «از همه درختان باغ آزادانه بخور، بجز از درخت معرفت نیک و بد؛ زیرا روزی که از آن بخوری حتما خواهی مرد.»
[۱۱] سفر پیدایش، آیات ۱۶-۱۷.

در این زمان، هنوز آدم تنها بود و «خداوند خواست یاوری برای آدم بیافریند که موافق او باشد.»
[۱۲] سفر پیدایش، آیه۱۸.
و چون در بین حیوانات یاور و موافقی برای آدم نیافت، حوا را از دنده آدم خلق کرد.
[۱۳] سفر پیدایش، آیه۲۳.
حوّا مانند آدم می‌دانست که خداوند مرگ را با خوردن میوه منع شده گره زده است، ولی مار (شیطان) او را فریب داد و پیوند بین مرگ و خوردن میوه را انکار کرد و به زن گفت: «هر آینه نخواهید مرد، بلکه خداوند می‌داند در روزی که از آن بخورید چشمان شما باز می‌شود و مانند خدا عارف نیک و بد خواهید بود.»
[۱۴] سفر پیدایش، باب سوم، آیه۶.
بدین‌سان، حوّا فریب شیطان را خورد، از میوه ممنوع تناول کرد و آدم را نیز بر این امر اغوا نمود،
[۱۵] سفر پیدایش، آیات ۶-۷.
و آن‌گاه خداوند آن‌ها را از باغ عدن بیرون کرد.
[۱۶] سفر پیدایش، آیه۲۳.


← زن در فرهنگ یهوی مسیحی


با توجه به آیات مذکور در سنّت و فرهنگ یهودی مسیحی به دلیل فرعیت حوّا نسبت به آدم در خلقت، زن موجودی فروتر محسوب می‌شود و به خاطر اغواشدن توسط شیطان و فریب‌دادن آدم (در حالی که آیات مورد نظر دلالت بر گناه‌کاری حوّا دارند، اما پولس در جایی آدم را مقصّر می‌داند و ادعا می‌کند که گناه و مرگ هر دو از طریق آدم به وجود آمدند.
[۱۷] رساله به رومیان، باب ۵، آیات ۱۲-۱۴
برخی از مفسّران حضرت آدم را از این‌رو گناه‌کار می‌دانند که وی نتوانست فرمان خدا را به حوّا برساند و او را از خوردن میوه منع کند.)
[۱۸] Pauls.T.،Feminism and the Church، ص۵.
و خوردن از میوه منع شده، که باعث هبوط آن‌ها از بهشت گردید، زن بودن عامل و نشانه شر بودن تلقّی می‌گردد. درد زایمان، اشتیاق به همسر و حکم‌رانی مرد بر زن، از نخستین مجازات‌هایی هستند که حوّا به واسطه خوردن میوه منع شده متحمّل گردید،
[۱۹] سفر پیدایش، باب سوم، آیه۱۶.
و زمین نیز به سبب گناه آدم لعن شد.
[۲۰] سفر پیدایش، باب سوم، آیه۱۷.

در بخش‌های گوناگون تورات و انجیل، از جمله در «جامعه سلیمان»، «سفر پیدایش»، «سفر خروج»، «رساله پولس» و مانند آن، می‌توان این نوع نگرش پست‌نگرانه و نتایج حاصل از آن را مشاهده کرد. در ذیل، به چند مورد اشاره می‌شود:
«زنی که دلش دام‌ها و تله‌هاست و دست‌هایش کمندها می‌باشد، تلخ‌تر از مرگ است. هر کس که رضایت خدا را طلب کند او را رها خواهد کرد، اما گناه‌کار در دام او گرفتار خواهد شد.»
[۲۱] جامعه سلیمان، باب۷، آیه۲۶.
«پس از جست‌وجو در میان هزار مرد، یک درست‌کار را یافتم، اما در میان جمع زنان، حتی یک زن درست‌کار یافت نشد.»
[۲۲] جامعه سلیمان، آیه۲۸.
و در جایی دیگر، شرارت زن را برتر از همه شرارت‌ها می‌بیند و مرگ آدمی را نتیجه شرارت و گناه حوّا می‌داند: «هیچ زهری تلخ‌تر از زهر مار و هیچ شرارتی بزرگ‌تر از شرارت یک زن نیست.»
[۲۳] Sirach، ch، ص۲۵.
[۲۴] Verse، ص۲۳، The New American Bible United State Conference of Catholic Bishop، ۲۰۰۲.
«گناه با یک زن شروع می‌شود و به دلیل وجود اوست که همه ما باید بمیریم.»
[۲۵] The New American Bible United State Conference of Catholic Bishop، ۲۰۰۲ Verse، ص۱۴.
«یک مرد برده است، باعث بی‌آبرویی و شرمساری اوست اگر یک زن از او حمایت کند.»
[۲۶] The New American Bible United State Conference of Catholic Bishop، ۲۰۰۲، Verse، ص۲۱.

پولس در رساله اول خود به تیمو تائوس، بدین دلیل اجازه تعلیم‌دادن زن به مرد و یا تسلط وی بر شوهر را نمی‌دهد که «آدم اول ساخته شد و بعد حوّا، و آدم فریب نخورد، بلکه زن فریب خورد و در تقصیر گرفتار شد.»
[۲۷] سفر پیدایش، باب دوم، آیات ۱۱-۱۴.

برخورد منفی سنّت یهودی مسیحی با زنان، محدود به آیات کتاب مقدّس نمی‌باشد، بلکه با توجه به اینکه در دین یهود، علاوه بر تورات، به تدریج، تلمود و آموزش خاخام‌ها، جزو منابع مهم دینی یهود تلقّی گردیدند و در مسیحیت نیز تفاسیر برخی از آباء کلیسا مانند ترتولیان مورد اعتنای مسیحیان قرار گرفتند، فرازهایی از این نوع، بسیار به چشم می‌خورند.
مسیحیان باور دارند که انسان از طریق زندگی، مرگ و احیای حضرت مسیح (علیه‌السلام) از حالت گناه آزاد می‌شود، اما بار گناهی که حوّا انجام داد بر دوش همه زن‌ها سنگینی می‌کند؛ گناهی که باعث شد تا حضرت مسیح (علیه‌السلام) برای نجات بشر از آن به صلیب کشیده شود.
از سوی دیگر، یهودیان و مسیحیانی که مدافع تساوی حقوق زن و مرد می‌باشند، برای توجیه آیات کتاب مقدّس، دست به توجیهاتی زده‌اند و برخی بر این باورند که در متون اصلی یهودیت و مسیحیت، هیچ تفاوتی بین زن و مرد، از لحاظ انسانیت و دیگر حقوق، وجود ندارد، بلکه انحرافاتی که به واسطه خاخام‌های یهودی و تلمود دست نوشته بشر و تفاسیر کتاب مقدّس به وجود آمده، اسباب این توهّم را پدید آورده‌اند و انحرافاتی که در انجیل مکتوب پس از حضرت عیسی (علیه‌السلام) رخ داده، در رساله‌های پولس به خوبی نمایان هستند.
[۲۸] Scovill، N.B.، "The Liberation of Women"، Religious Sources، ۱۹۹۵.

از دگرسو، شواهد بسیاری، هم در کتاب مقدّس و هم در تاریخ یهودیت و مسیحیت وجود دارند که گویای این هستند که نه از نظر حضرت موسی(علیه‌السلام) و نه در نگاه حضرت عیسی (علیه‌السلام) زن هیچ فرعیتی نسبت به مرد ندارد و این دو در انسانیت و حتی آزادی در برخورداری از حقوق فردی و اجتماعی، یکسان می‌باشند. تاریخ یهود درباره اعمال شجاعانه زنان مؤمنی که مستقل از مردان، در مقابل رهبران مرد مانند فرعون قیام کردند، داستان‌هایی دارد که مورد تایید خداوند می‌باشد. ماجرای خواهر و مادر حضرت موسی (علیه‌السلام) و نجات حضرت موسی (علیه‌السلام) توسط همسر فرعون، و حتی زنانی که فرعون دستور قتل پسران آن‌ها را داده بود، در تاریخ مشهودند. سفر «داوران» از زنی به نام دبوره (Deborah) نام می‌برد که در بین داوران آن زمان، تنها کسی است که سنّت حضرت موسی (علیه‌السلام) را دنبال می‌کرد و بر بنی‌اسرائیل به عنوان قاضی حکم می‌راند. «و در آن زمان، دبوره نبیّه زنِ کمغیدوت، اسرائیل را داوری می‌نمود.»
[۲۹] سفر پیدایش، باب چهارم، آیات۴ به بعد.
پولس در رساله خود به غلاطیان نجات یافتن از طریق حضرت مسیح(علیه‌السلام) را نه به گروه خاصی منحصر می‌کند و نه جنبش خاصی، بلکه زن و مرد و غلام (از جمله زنانی که در تاریخ کاتولیک به عنون قهرمان ایفای نقش کرده‌اند، از این قرارند: St.Teresa of Avila، St.Catherine of Siena، St.Therese of Liseux، St.Clare، St.Hidegard of Bingen، Mother Teresa) و
[۳۰] D.Armstrong، "Gender Roles، Male Priests، Equality and Feminism، ، ص۱.http://ic.net/erasmas/raz۱۱۶/htm.

آزاد از این نظر با هم برابرند: «همه شما که در مسیح تعمید یافتید، مسیح را دربرگرفتید. هیچ ممکن نیست که یهود باشد یا یونانی و نه غلام و نه آزاد و نه مرد و نه زن؛ زیرا که همه شما در عیسی مسیح واحد می‌باشید.»
[۳۱] سفر پیدایش، باب سوم، آیات ۲۷ -۲۹.

اما یهودیت خاخامی و تلمودی، که بعدا توسعه یافت، تاثیر خود را بر زندگی یهود، مطالعه تورات و عبادت روزانه گذاشت. با رایج‌شدن یهودیت خاخامی، زنان به تدریج، از مطالعه تورات و عبادت روزانه معاف شدند.اما این معافیت از تعلیم و تعلّم، به تدریج در آیین یهود خاخامی حرام و ممنوع اعلام شد. الیزر (Eliezer) خاخام قرن اول می‌گوید: «کلمات تورات سوخته شوند بهتر از آن است که به یک زن آموخته شوند. هر کس که تورات را به دختر خود بیاموزد، مانند کسی است که شهوت‌رانی را به او آموخته است.»
[۳۲] Stedman، E.A Womans Worth، Ch، ص۱۳.
و تلمود لعن و نفرین را نثار مردی می‌کند که زن و بچه‌های او بگویند: رحمت خدا بر او!
[۳۳] Stedman، E.A Womans Worth، Ch، ص۱۳.

یهودیان در ادعیه روزانه این دعا را زمزمه می‌کنند که «سپاس خدایی که مرا یک غیریهودی خلق نکرد! سپاس خدایی که مرا یک زن خلق نکرد! و سپاس او را که مرا یک جاهل و نادان خلق ننمود! »
[۳۴] Stedman، E.A Womans Worth، Ch، ص۱۳.
نویسندگان بسیاری، به ویژه از مسیحیان، درصدد توجیه آیات مربوط به خلقت و دیگر آیات برآمده‌اند و سعی دارند تا با استناد به آیاتی که به نوعی، به حمایت از زنان می‌پردازند یا آن‌ها را با مردان یکسان می‌بینند، از شدت این نابرابری بکاهند.

← دیدگاه سویل


سویل
[۳۵] D.Armstrong، op.cit، ص۵-۶.
در توجیه داستان خلقت در «سفر پیدایش»، داستان اول را با مشکل مواجه نمی‌بیند؛ زیرا در این داستان، زن و مرد کاملاً با یکدیگر برابرند و هر دو به صورت خدا و همراه با هم و همزمان خلق می‌شوند. اما در داستان دوم، که به نظر می‌رسد وجود زن وابسته به وجود مرد است، وی سعی می‌کند تا این تفاوت را به کمک اسطوره «لیلیث» (Lilith) توجیه نماید. بر اساس این اسطوره، خداوند دو زن را برای آدم خلق کرد: لیلیث و حوّا. خداوند ابتدا همسر اول آدم ( یعنی لیلیث) را خلق کرد که با آدم یکسان و همسان بود. اما به دلایل ناشناخته، وی آدم را ترک کرد و تلاش خداوند برای بازگرداندن وی تاثیری نداشت. در نتیجه، آدم بدون یار و همسر باقی ماند. خداوند همسر دوم آدم یعنی حوّا را خلق نمود. این بار، زن آدم فروتر از آدم بود؛ چون از او و برای او خلق شده بود. باب دوم سفر «پیدایش» از این ماجرا پرده برمی‌دارد.
به گفته سویل، کسانی که از ایده مساوات‌طلبانه در یهود دفاع می‌کنند، معتقدند که در داستان دوم خلقت هم زن و مرد در انسانیت، کاملاً مساوی‌اند؛ زیرا وجود حوّا جدای از وجود آدم نیست، بلکه هر دو از جوهره واحدی خلق شدند و ذات آن‌ها یکی است و این در واقع، اقتضای سبک شاعرانه عبری است که عناصر مساوی و مشابه را به عنوان عنصر اول و دوم مطرح می‌کند.
[۳۶] D.Armstrong، op.cit، ص۵-۶.
علاوه بر این، خداوند در باب دوم، حوّا را یاور آدم می‌داند، نه موجودی که نازل‌تر از او باشد، و در کتاب «عبریان» حتی خود را نیز «یاور» می‌نامد.
[۳۷] Pauls، T.، op.cit، ص۵
و بدیهی است که این نام، حاوی هیچ بار منفی نمی‌باشد.

← تجلی روح‌القدس بر پیروان مسیح


در بین نویسندگان مسیحی، کسانی که مخالف برابری زن و مرد در انسانیت و حقوق می‌باشند، با اشاره به نظریه «هبوط»، تاکید می‌کنند که گرچه آدم و حوّا در ابتدا مساوی بودند، اما به خاطر هبوط، نابرابر شدند. در مقابل، برخی از کسانی که مدافع نظریه برابری‌اند، ادعا می‌کنند که گرچه زن پس از هبوط، واقعا مطیع مرد شد، اما به دلیل آنکه به واسطه احیای مجدّد حضرت مسیح (علیه‌السلام) دگرباره همان نظریه خلقت ابتدایی مطرح گردید، زن و مرد دوباره با یکدیگر مساوی شدند. (Miller، B."What Does the Bible Says about Women in Ministry"? in: www.Bible.com.) بعضی دیگر تبعیت حوّا از آدم را پس از خروج از بهشت، به عنوان مجازات گناه حوّا تلقی نمی‌کنند، بلکه این تبعیت و فرعیت را لازمه بقای زندگی و امری ضروری می‌دانند.
[۳۸] Stedman، E."A Womans Identity"، (Discovery Publishing، a Ministry of Peninsula Church، ۱۹۹۵)، ص۲.

در دفاع از این گروه، می‌توان به داستان پطرس در کتاب «اعمال رسولان» اشاره کرد که از تجلی روح‌القدس بر پیروان حضرت عیسی (علیه‌السلام) سخن می‌گوید، زن باشند یا مرد، پیر باشند یا جوان؛ چرا که همه از این حیث نزد روح‌القدس مساوی‌اند:
«خدا می‌گوید: در ایام آخر، چنین خواهد بود که از روح خود بر تمام بشر خواهیم ریخت و پسران و دختران شما نبوّت کنند و جوانان شما رؤیاها و پسران شما خواب‌ها خواهند نمود.»
[۳۹] سفر پیدایش، باب دوم، آیات ۱۷-۱۸.

گرچه بنا به باور مسیحیان، بیشتر دیدگاه‌های مربوط به فروتربودن و فرعیت زن نسبت به مرد را فقط در متون منتسب به پولس قدیس می‌توان یافت که پس از مرگ او نوشته شده‌اند، ولی با این حال، وی در رساله به غلاطیان، بر یکسانی رابطه همه مردم با روح‌القدس تاکید دارد و بر اینکه فضایل مسیحیت، که شامل محبت و خوشی و عشق و صلح و دل‌سوزی و مهربانی و ایمان و تواضع و پرهیزگاری می‌شوند، برای همه انسان‌ها یکسان هستند.
[۴۰] سفر پیدایش، باب پنجم، آیات ۲۲ـ۲۳.


← نکته پایانی


به هر حال، آیاتی که بر نابرابری جنسیتی دلالت دارند، ‌اندک نیستند و مقصّر را در این قول، چه خاخام‌ها و نویسندگان تلمود و مفسّران انجیل و آباء کلیسا بدانیم و چه این باور را معلول تحریفات به وجود آمده در تورات و انجیل، نسبت به دو نکته اطمینان داریم:
نخست اینکه ادیان یهودیت و مسیحیت به عنوان دو دین وحیانی، قطعا در حق زنان ظلمی روا نداشته‌اند و همان‌گونه که اسلام زن و مرد را در انسانیت و آزادی و در برخورداری از حقوق یکسان می‌داند، این دو نیز به عنوان دین الهی از چنین موقعیتی برخوردارند.
دوم اینکه دین اسلام به عنوان دینی که عاری از هرگونه انحرافی است، در مقایسه با آنچه امروزه به عنوان آیین و دین یهودیت و مسیحیت شناخته می‌شود، نه تنها حامی و مدافع نظریه برابری جنسیتی در انسانیت و برخورداری از بسیاری حقوق است، بلکه در برخی موارد، برای زنان، بخصوص برخی زنان خاص، احترام ویژه‌ای قایل است.

خلقت از دیدگاه اسلام

[ویرایش]

قرآن نه از خلقت حضرت حوّا به عنوان بخشی از وجود حضرت آدم سخن گفته و نه از فریب‌خوردن اولیه وی توسط شیطان، بلکه مطابق آیات آن، هر دو در ابتدا از خوردن آن میوه منع شده بودند و شیطان هر دو را فریب داد و این تخطّی باعث هبوط آن‌ها از بهشت گردید: «و یا آدمُ اسکُنْ انتَ و زوجُکَ الجنَّةَ فکُلا مِن حیثُ شِئتما ولاتَقربا هذهِ الشجرةَ فتکونا مِن الظالمینَ فوَسوسَ لهما الشیطانُ و نادیهُما رَبُّهما اَلَمْ انْهَکُما عن تِلکُما الشجرةِ و اقُلْ لَکمآ اِنَّ الشیطانَ لکما عدوٌّ مبینٌ.»
خطاب‌های قرآنی در این مورد به صورت تثنیه‌اند و تقدّمی در حاکمیت یکی بر دیگری ندارند و بر خلاف انجیل، که مرد را در خلقت از زن نمی‌داند، بلکه «زن از مرد است و اینکه مرد برای زن آفریده نشده، بلکه زن برای مرد.»،
[۴۲] رساله پولس به قرنتیان، باب یازدهم، آیات ۸-۱۰.
قرآن از خلقت زن و مرد از «نفس واحده» سخن می‌گوید: «اِتّقُوا ربَّکُم الّذی خَلقَکم مِن نفسٍ واحدةٍ و خَلَق مِنها زَوجَها.» و از اینکه این دو در آفرینش مکمّل یکدیگرند: «هُنَّ لباسٌ لکم و اَنتم لباسٌ لَهُنَّ.» نه آنکه یکی فرودست باشد و دیگری بالادست. روایاتی هم که به ظاهر، خلقت حوّا را از دنده چپ آدم می‌دانند.
[۴۵] محمّدرضا زیبایی‌نژاد و محمّدتقی سبحانی، درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام، قم، دارالنور، ۱۳۸۱، ص۵۸..
[۴۷] مجلسی، محمّدباقر، بحارالانوار، ج۱۱، ص۱۸۹.
[۴۹] طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، جزء ثالث، ص۵.
علاوه بر متقن‌نبودن سند، برخی از مفسران به انکارشان پرداخته‌اند.
[۵۰] طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، جزء ثالث، ص۵۹.
[۵۱] فیض کاشانی، مولی محسن، تفسیر الصافی، ج۱، ص۴۱۳.
بعضی دیگر به توجیه آن‌ها دست یازیده‌اند؛ چنان که مرحوم مجلسی در بحارالانوار، خلقت حوّا از دنده چپ را به معنای خلقت از زیادی گل مربوط به دنده چپ آدم می‌داند،
[۵۲] طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، جزء ثالث، ص۵۹.
[۵۳] فیض کاشانی، مولی محسن، تفسیر الصافی، ج۱، ص۱۰۱.
و حتی به گفته برخی از نویسندگان مسیحی، این روایات از فرهنگ یهود به آثار مسلمانان راه یافته‌اند.
[۵۴] Scovill.op.cit، ص۱۱.

گذشته از این، در اسلام هیچ اثری از این تفکر مسیحیت، که گناه حضرت آدم (به فرض گناه) به فرزندان او و یا گناه حضرت حوّا به زنان سرایت کند، وجود ندارد، بلکه هر کس مسئولیت اعمال خود را به عهده دارد و پاسخگوی افعال خود می‌باشد: «ولاتَزِرُ وازرةٌ وِزرَ اُخری.» و از این نظر، زن و مرد و مؤمن و کافر در برابر خداوند یکسانند؛ هر کس که عمل نیک انجام دهد از رحمت و غفران خداوند برخوردار خواهد بود: «اِنّی لا اُضیعُ عمَلَ عاملٍ مِنکم مِن ذَکَرٍ اَو اُنثی» و هر کس که مرتکب عمل شر شود، نتیجه عمل خود را خواهد دید. سوره احزاب از مردان و زنان مسلمان، مردان و زنان با ایمان، مردان و زنان اهل طاعت و عبادت، و مردان و زنان راستگو و صابر و خاشع و خیرخواه نام می‌برد و مغفرت خداوند را به آن‌ها نوید می‌دهد، «اِنّ المسلمینَ و المسلماتِ و المؤمنینَ و المؤمناتِ و القانتینَ والقانتاتِ و الصادقینَ و الصادقاتِ و...اعدّ اللهُ لهم مغفرةً و اجرا عظیما.» بی‌آنکه هیچ تفاوتی در این زمینه بین آن‌ها قایل شود.
در سوره‌های آل عمران، غافر، توبه، و نحل، با نمونه‌های دیگری از برخورد یکسان خداوند با زن و مرد مواجه می‌شویم. علاوه بر این، در هیچ آیه‌ای از قرآن مشاهده نمی‌گردد که از خلقت مرد به عنوان یک موهبت و از خلقت زن با نفرت یاد شده باشد، بلکه به عکس، قرآن به محکومیت اعرابی رای داده است که دختران خود را به خاطر شرمساری، زنده به گور می‌کردند.،
در حالی که در عهد عتیق، از همان ابتدا تولد یک دختر به عنوان یک زیان تلقّی می‌گردد.
[۶۵] Sirach، Ch، ص۲۲، Verse ۳، op.cit.
و در همان کتاب، دختران به عنوان موجوداتی لجوج و خودرای معرفی می‌شوند که باید تحت مراقبت قرار گیرند. در غیر این صورت، آن‌ها اسباب شرمندگی پدران را فراهم می‌آورند.
[۶۶] Sirach، Ch، ص۴۲، Verse ۱۱، op.cit.

در مجموع، مشاهده می‌شود که در اسلام، بر خلاف سنّت یهودی مسیحی، رابطه زن و مرد نه مردسالارانه است، نه متخاصمانه و داستان خلقت گویای فروتر‌بودن یکی و فراتر بودن دیگری نیست، بلکه از نظر قرآن، ملاک برتری نزد خداوند چیزی جز ایمان، تقوا و عمل صالح نیست. معرفی بانوان نمونه در قرآن، تاییدی بر نگرش مساوات‌طلبانه جنسیتی و نگاه مثبت اسلام به جایگاه انسانی زن می‌باشد. حتی در برخی موارد، قرآن از ملاحظه رابطه تساوی بین زن و مرد فراتر می‌رود و رابطه و وابستگی آن‌ها را بیش از این می‌بیند. آیاتی مثل «بعضُهم مِن بعضٍ.»و یا «المؤمنونَ والمؤمناتُ بعضُهم اولیاءُ بعضٍ.» که زن و مرد را ولیّ یکدیگر معرفی می‌کنند، همه نشانه برتری دین اسلام در برخورد با آحاد بشر می‌باشند. خداوند وعده بهشت را به هر دو می‌دهد: «وَعَدَ اللّهُ المؤمنینَ و المؤمناتِ جنّاتٍ تجری مِن تَحتِهَا اَلانهارُ.»، و در صورت گناه، هر دو در آتش دوزخ گرفتار خواهند شد.
توجه به این نکته ضروری است که نتیجه مذکور به معنای برابری مطلق و یا عدم‌اختلاف بین آن‌ها حتی از نظر تکوین و یا انجام مسئولیت‌های اجتماعی و برخورداری از حقوق مشابه نمی‌باشد، بلکه مراد این است که در اسلام، برخلاف یهودیت و مسیحیت، زن و مرد به عنوان یک انسان، از ارزش و حرمت یکسانی برخوردارند و برخلاف سنّت یهودی مسیحی، که فرعیت در خلقت را مبنای‌ اندیشه پست‌نگری در جامعه می‌پندارد و همین را عامل نقصان در اخلاق و معنویت و ناتوانی زن در پذیرش مسئولیت‌های اجتماعی و سبب بردگی و زیردست بودن او و بهانه‌ای برای نقض حقوق اقتصادی، اجتماعی و سیاسی وی می‌داند، در اسلام، هیچ‌یک از این‌ها مشاهده نمی‌گردد و زن و مرد هر دو در برخورداری از حقوق گوناگون آزادند، گرچه به دلایل معقول و مقبول، در برخی موارد، از حقوق مشابه برخوردار نباشند.

آزادی در برخورداری از حقوق

[ویرایش]

متاسفانه متون مقدّس و مورد تایید یهودیان و مسیحیان گویای مطالب نگران‌کننده‌ای در مورد ضایع کردن حقوق زنان می‌باشند، گاه زنان از حداقل حقوق خود محروم مانده‌اند و بیش از آنکه به یک موجود آزاد شباهت داشته باشند، همانند یک برده به نظر می‌رسند. به اجمال، به چند مورد اشاره می‌شود:

← عدم‌ملکیت زن در غرب


کوین هریس (Kevin Harris)، سخنران ارشد دانشگاه New South Wales، می‌گوید: زن در انجیل، به‌گونه‌ای به تصویر کشیده شده است که انگار مِلک مرد محسوب می‌شود، به طوری که به عنوان یک کالا، هم قابل فروش است، هم قابل بیرون‌انداختن و هم تجارت با آن ممکن است.
[۷۰] Saimah Ashraf Saimah، op.cit، ص۲.
وی نه مالک خود است و نه هیچ ملکیتی نسبت به اموال خود دارد؛ تنها در صورتی اموالش به او برمی‌گردند که طلاق بگیرد یا همسرش بمیرد.
در سفر «خروج»، درباره مردی که دخترش را به کنیزی بفروشد، آمده است: «اگر شخصی دختر خود را به کنیزی بفروشد، مثل غلامان بیرون نرود. هرگاه به نظر آقایش که او را برای خود نامزد کرده است ناپسند آید، بگذارد که او را فدیه دهند، اما هیچ حق ندارد که او را به قوم بیگانه بفروشد؛ زیرا که بدو خیانت کرده است.»
[۷۱] سفر پیدایش، باب ۲۱، آیات۷ـ۸.

در واقع، زنان غربی تا اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، هیچ حق مالکیتی نسبت به اموال خود نداشتند. حتی مطابق تلمود، «خرده‌های نان روی میز هم به شوهر تعلّق دارد.» (San ۷۱a، Git، ۶۲a.)
در سنّت یهودی مسیحی، زن نه تنها در دوران حیات خود نسبت به اموال خود ملکیتی ندارد، بلکه پس از مرگ نیز از هرگونه ارثی محروم است، در حالی که مرد از زن ارث می‌برد و فرزندان مؤنث نیز در صورتی از ارث برخوردار می‌شوند که فرزند مذکّری وجود نداشته باشد.
[۷۲] سفر اعداد، باب ۲۷، آیات ۱-۱۱.

اما در اسلام، حرمت زن برای همیشه در خانواده محفوظ است؛ وی نه برده پدر خویش است و نه بنده همسر خود. بی‌آنکه ملک کسی باشد، مالک اموال خویش است؛ هم در کسب درآمد اقتصادی آزاد است، هم در استفاده از آن: «لِلرّجالِ نصیبٌ مِمّا اکتسبوا و لِلنّساءِ نصیبٌ مِمّا اکتسبنَ.»
زن مانند مردان ارث می‌برد. «لِلرّجالِ نصیبٌ مِمّا تَرَک الوالدانِ و الاقربونَ و لِلنساءِ نصیبٌ مِمّا ترکَ الوالدانِ و الاقربونَ مِمّا قلَّ مِنه او کثُر.» (گرچه به دلایلی کمتر از آنان) و وظیفه‌ای برای کسب درآمد ندارد. و این مسئولیت بر عهده مردان گذاشته شده است: «الرّجالُ قَوّامونَ علی النساءِ بِما فَضَّلَ اللّهُ بعضَهُم علی بعضٍ و بِما انفَقُوا مِن اَموالِهم.»

← عفّت و پاکدامنی


در اسلام، عفّت و پاک‌دامنی قبل و بعد از ازدواج، اختصاص به زن ندارد، بلکه زن و مرد هر دو باید عفیف باشند و از نظر دین اسلام، هیچ‌کدام از آزادی جنسیِ خارج از حدود شرعی برخوردار نیستند، در حالی که در سنّت یهودی مسیحی، این حکم مختص زنان است و مردان، به ویژه قبل از ازدواج، در داشتن روابط آزاد جنسی هیچ ممنوعیتی ندارند. در صورتی که مردی به اعمالی از این قبیل دست بزند، هیچ نوع محکومیتی در مورد او صادر نمی‌شود، در حالی که در مورد زنان، حکم دیگری قابل اجراست و در صورتی که زن دچار انحراف جنسی گردد. (حتی قبل از ازدواج) (نقل این قول به معنای نقد این تفکر نیست، بلکه دلالتی بر تبعیض مشهود در کتب مقدّس می‌باشد.) مرد حق دارد او را به خانه پدرش برگرداند و یا سنگسار شود.( Saimah Ashraf saimah op.cit.)
[۷۶] انجیل یوحنا، باب هشتم، آیه ۴-۵.


← طلاق


سنّت یهودی مسیحی حق طلاق زنان را نادیده گرفته است. در انجیل متی، فرازی نقل شده که دلالت بر ممنوعیت طلاق زن دارد و می‌گوید: «هر کس که همسرش را طلاق دهد، مگر به واسطه زنا، باعث زنا‌کردن او می‌باشد و هر کس که با زن مطلّقه ازدواج کند زناکرده است.»
[۷۷] سفر پیدایش، باب پنجم، آیات ۳-۳۲

با وجود منفور و مبغوض بودن طلاق در دین اسلام، برخورد دوگانه سنّت یهودی مسیحی با طلاق، زنان را با وضعیتی بحرانی مواجه می‌کند: از یک سو، با حرمت طلاق‌دادن زن روبه‌رو هستیم و از سوی دیگر، با تشویق یهودیان اولیه به طلاق، تا آنجا که در بخش‌هایی از تلمود آمده است که مرد می‌تواند در صورتی که همسر زیباتری پیدا کند، زن خود را طلاق دهد. (Git، ۹۰a-b.) ضایع نمودن حقوق زن، چه در قالب رفتارهای افراطی باشد، چه تفریطی و نادیده‌گرفتن حقوق و آزادی‌هایی که خداوند برای او معیّن کرده، در واقع، به معنای نادیده گرفتن و مخالفت با احکام الهی است.

← آزادی سیاسی و اجتماعی


گذشته از نادیده گرفتن حقوق فردی، برخوردار نبودن زنان غربی تا قرن ۱۹ از حداقل آزادی سیاسی (مثل حق رای) و نیز آزادی‌های اجتماعی، قابل انکار نیست که بنا به شهادت تاریخ، تا پیش از نهضت فمنیسم، زنان از رسیدن به حقوق‌ اندک خود نیز محروم بودند و متاسفانه پس از آن نیز بسیاری از ارزش‌های خود را از دست دادند. در حالی که ۱۴۰۰ سال قبل از آن، اسلام حقوق متفاوت اقتصادی، سیاسی و اجتماعی مثل حق مالکیت، حق رای، شرکت در مجامع سیاسی و نهادهای اجتماعی و پذیرش مسئولیت در جامعه را به زنان اعطا کرده است، اگرچه ممکن است با وجود حقّانیت دین اسلام و برتری آن از نظر محتوایی، در برخی از کشورهای اسلامی نیز حقوق زنان نادیده گرفته شوند؛ مثلاً، سلب فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی، حتی حق رای از زنان در عربستان و عدم تسلّط بر اموال خود و اجرای آداب و آیین هندو در کشور پاکستان از جمله معضلات این کشورها هستند.
اما از سوی دیگر، در برخی کشورهای غیراسلامی، مثل آمریکا و فرانسه، گرچه زنان از آزادی‌هایی مثل آزادی حق رای، ابراز عقاید و ایده‌های معمولی محروم نیستند، ولی با انجام فرامین دینی مسلمانان به شدت مخالفت می‌شود، به گونه‌ای که یک زن مسلمان در حالی که در این کشورها آزاد است تا از بهترین مواهب دنیوی برخوردار باشد و مانند دیگر مردم آزادانه زندگی کند، اما به محض پوشیدن حجاب، با مشکلات عدیده‌ای روبه‌رو می‌گردد. زنان مسلمان به خاطر پوشیدن روسری، از ادارات خود اخراج می‌شوند، در خیابان به آن‌ها بی‌احترامی می‌شود، پیوسته تحت نظر می‌باشند و به وضوح شاهد تغییراتی در رفتار مردم می‌باشند که تا قبل از پوشش، با آن‌ها مواجه نبودند.
طیّبه تیلور، سردبیر مجله سیسترز (Sisters) می‌گوید: «با تغییر در پوشش، مردم آمریکا فکر می‌کنند که من یک خارجی هستم، در حالی که مدت زیادی در بین آن‌ها زندگی کرده‌ام. من لباس آمریکایی‌ها را می‌پوشم، اما با وجود این، یک روسری بر سر دارم که این روسری اوضاع را کاملاً تغییر می‌دهد.» (Saimah Ashraf Saimah، op.cit.)

نکته پایانی

[ویرایش]

در کتاب‌های مقدّس تورات و انجیل، جدای از تلمود و آراء مفسّران، با دو رویکرد متفاوت مواجهیم: از یک سو، برخی آیات مؤیّد‌ اندیشه پست‌نگرانه نسبت به زنان بوده و در بسیاری موارد، فرعیت زن در خلقت به عنوان ریشه این نوع تفکر تلقّی شده است. از سوی دیگر، بعضی آیات از دیدگاه مساوات‌طلبانه در دو دین الهی نسبت به زن و مرد حمایت می‌کنند. مبارزات و فعالیت‌های اجتماعی هم‌عرض مردان توسط زنان در تاریخ یهودیت و مسیحیت و پذیرش آن‌ها از سوی خداوند، مؤیّد دیگری برای این رویکرد است.
برخی از متدیّنان یهودی مسیحی تاثیر یهودیت خاخامی و تلمود و تفاسیر کلیسا را عامل تحریف در دو دین الهی یهودیت و مسیحیت و وجود آیات دال بر نابرابری جنسیتی می‌دانند و توجیهاتی در این زمینه ارائه کرده‌اند. شواهد قرآنی مربوط به خلقت و شان زنان و فرامین دینی مرتبط با حقوق سیاسی اقتصادی و اجتماعی زنان در اسلام، حاکی از برتری اسلام در این زمینه‌ها هست و ادیان الهی یهودیت و مسیحیت به عنوان دو دین الهی تا آنجا که از حقّانیت الهی برخوردارند و با تحریفات آمیخته نشده‌اند، در زمینه آزادی جنستی در برخورداری از حقوق با اسلام شباهت دارند.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. آندره میشل، جنبش اجتماعی زنان، ترجمه هما زنجانی‌زاده، نشر نیکا، ۱۳۷۷، چ۲.
۲. حمیرا مشیرزاده، از جنبش تا نظریه اجتماعی، سپهر، ۱۳۸۳، ج۲.
۳. سیمون دوبوار، جنس دوم، ترجمه قاسم صنعوی، نشر قدس، ۱۳۸۰.
۴. جان استوارت میل، انقیاد زنان، ترجمه علاءالدین طباطبائی، هرمس، ۱۳۷۹.
۵. یان مگنزی و دیگران، مقدّمه‌ای بر ایدئولوژی‌های سیاسی، ترجمه م.قائد، نشر مرکز، ۱۳۷۵.
۶. شروط غیر معتبر و آثار حقوقی آن در کنوانسیون رفع کلیه اشکال تبعیض علیه زنان، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۸۲، بخش ملحقات، ص۹۱-۱۱۱.
۷. سفر پیدایش، آیه۲۸.
۸. سفر پیدایش، آیات ۷-۲۴.
۹. سفر پیدایش، باب دوم، آیه۷.
۱۰. سفر پیدایش، آیه۱۵.
۱۱. سفر پیدایش، آیات ۱۶-۱۷.
۱۲. سفر پیدایش، آیه۱۸.
۱۳. سفر پیدایش، آیه۲۳.
۱۴. سفر پیدایش، باب سوم، آیه۶.
۱۵. سفر پیدایش، آیات ۶-۷.
۱۶. سفر پیدایش، آیه۲۳.
۱۷. رساله به رومیان، باب ۵، آیات ۱۲-۱۴
۱۸. Pauls.T.،Feminism and the Church، ص۵.
۱۹. سفر پیدایش، باب سوم، آیه۱۶.
۲۰. سفر پیدایش، باب سوم، آیه۱۷.
۲۱. جامعه سلیمان، باب۷، آیه۲۶.
۲۲. جامعه سلیمان، آیه۲۸.
۲۳. Sirach، ch، ص۲۵.
۲۴. Verse، ص۲۳، The New American Bible United State Conference of Catholic Bishop، ۲۰۰۲.
۲۵. The New American Bible United State Conference of Catholic Bishop، ۲۰۰۲ Verse، ص۱۴.
۲۶. The New American Bible United State Conference of Catholic Bishop، ۲۰۰۲، Verse، ص۲۱.
۲۷. سفر پیدایش، باب دوم، آیات ۱۱-۱۴.
۲۸. Scovill، N.B.، "The Liberation of Women"، Religious Sources، ۱۹۹۵.
۲۹. سفر پیدایش، باب چهارم، آیات۴ به بعد.
۳۰. D.Armstrong، "Gender Roles، Male Priests، Equality and Feminism، ، ص۱.http://ic.net/erasmas/raz۱۱۶/htm.
۳۱. سفر پیدایش، باب سوم، آیات ۲۷ -۲۹.
۳۲. Stedman، E.A Womans Worth، Ch، ص۱۳.
۳۳. Stedman، E.A Womans Worth، Ch، ص۱۳.
۳۴. Stedman، E.A Womans Worth، Ch، ص۱۳.
۳۵. D.Armstrong، op.cit، ص۵-۶.
۳۶. D.Armstrong، op.cit، ص۵-۶.
۳۷. Pauls، T.، op.cit، ص۵
۳۸. Stedman، E."A Womans Identity"، (Discovery Publishing، a Ministry of Peninsula Church، ۱۹۹۵)، ص۲.
۳۹. سفر پیدایش، باب دوم، آیات ۱۷-۱۸.
۴۰. سفر پیدایش، باب پنجم، آیات ۲۲ـ۲۳.
۴۱. اعراف/سوره۷، آیه۱۹۲۲.    
۴۲. رساله پولس به قرنتیان، باب یازدهم، آیات ۸-۱۰.
۴۳. نساء/سوره۴، آیه۱.    
۴۴. بقره/سوره۲، آیه۱۸۷.    
۴۵. محمّدرضا زیبایی‌نژاد و محمّدتقی سبحانی، درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام، قم، دارالنور، ۱۳۸۱، ص۵۸..
۴۶. مجلسی، محمّدباقر، بحارالانوار، ج۱۱، ص۱۱۵-۱۱۶.    
۴۷. مجلسی، محمّدباقر، بحارالانوار، ج۱۱، ص۱۸۹.
۴۸. مجلسی، محمّدباقر، بحارالانوار، ج۱۵، ص۳۴-۳۵.    
۴۹. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، جزء ثالث، ص۵.
۵۰. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، جزء ثالث، ص۵۹.
۵۱. فیض کاشانی، مولی محسن، تفسیر الصافی، ج۱، ص۴۱۳.
۵۲. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، جزء ثالث، ص۵۹.
۵۳. فیض کاشانی، مولی محسن، تفسیر الصافی، ج۱، ص۱۰۱.
۵۴. Scovill.op.cit، ص۱۱.
۵۵. انعام/سوره۶، آیه۱۶۴.    
۵۶. آل عمران/سوره۳، آیه۱۹۵.    
۵۷. احزاب/سوره۳۳، آیه۳۵.    
۵۸. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۹۵.    
۵۹. غافر/سوره۴۰، آیه۴۰.    
۶۰. توبه/سوره۹، آیه۷۱.    
۶۱. نحل/سوره۱۶، آیه۹۷.    
۶۲. نحل/سوره۱۶، آیه۵۹.    
۶۳. زخرف/سوره۴۳، آیه۱۷.    
۶۴. تکویر/سوره۸۱، آیه۸-۹.    
۶۵. Sirach، Ch، ص۲۲، Verse ۳، op.cit.
۶۶. Sirach، Ch، ص۴۲، Verse ۱۱، op.cit.
۶۷. آل عمران/سوره۳، آیه۱۹۵.    
۶۸. توبه/سوره۹، آیه۱۹۸.    
۶۹. توبه/سوره۹، آیه۱۹۸.    
۷۰. Saimah Ashraf Saimah، op.cit، ص۲.
۷۱. سفر پیدایش، باب ۲۱، آیات۷ـ۸.
۷۲. سفر اعداد، باب ۲۷، آیات ۱-۱۱.
۷۳. نساء/سوره۴، آیه۳۲.    
۷۴. نساء/سوره۴، آیه۷.    
۷۵. نساء/سوره۴، آیه۳۴.    
۷۶. انجیل یوحنا، باب هشتم، آیه ۴-۵.
۷۷. سفر پیدایش، باب پنجم، آیات ۳-۳۲


منبع

[ویرایش]

سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «آزادی، جنسیت و ادیان الهی»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۱۱/۱۲.    


رده‌های این صفحه : مقالات پژوهه




جعبه ابزار