آداب زیارت

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



اکنون مهمترین آداب زیارت معصومین را که در‌ مزار پاک و آستان مقدس آنان باید رعایت کرد، و محدثین ما در‌ مقدمه کتب زیارت نقل کرده‌اند، به زبان امروز بازنویسی و شرح می‌کنیم، باشد که در‌شناخت حقایق و تربیت اسلامی ‌ما مؤثر افتد.


ماخذ نویسنده

[ویرایش]

ماخذ نویسنده در‌ نقل آداب زیارت کتاب مفاتیح الجنان تالیف محدث پارسا شیخ عباس قمی ‌است، که در‌ مقدمه‌ی کتاب زیارت ـ باب سوم کتاب ـ آورده، و خود عصاره و گزیده‌ی تعلیماتی است که از معصومین رسیده یا علمای پیشین ذکر کرده‌اند. و ما پس از حذف بعضی و افزودن برخی توضیحات، بقیه را بازنویسی نموده آوردیم.

وضو و غسل

[ویرایش]

داشتن وضو و غسل. از مطالعه ی باب عبادات در‌ فقه اسلام این نتیجه‌ی کلی عاید می‌شود که در‌این آیین حنیف نخست طهارت است و بعد عبادت. این طهارت، بعد از پاک بودن بدن از نجاسات با وضو و غسل حاصل می‌شود. از آنجا که اعمال ظاهری اثری خاص در ‌روح انسان دارد، این شستشو و طهارت ظاهر که به قصد قربت انجام می‌گیرد، علاوه بر نظافت صوری و پاک شدن از بوی ناخوش بدن، در ‌ایجاد طهارت باطن و صفای دل نیز مؤثر خواهد بود، و آمادگی روانی لازم برای دیدار شخصیت‌های مقدس و کسب فیض از حضورشان را به انسان می‌بخشد وجود چنین فوایدی است که وضو گرفتن و غسل زیارت کردن را جزء آداب مقدماتی زیارت گردانده.
بجاست یادآوری شود بنا به نظر بعضی فقها، هرگاه کسی بعد از طلوع فجر غسل کند آن غسل تا شب برای هر عملی که غسل مستحب لازم دارد کافی است.

لباس پاک و عطر

[ویرایش]

پوشیدن لباس پاک و نو، که بهتر است سپید رنگ باشد، و خوشبو کردن خود با مواد معطر، جز در ‌زیارت سید الشهداء حسین بن علی (علیه‌السّلام).

ترک سخن لغو و مجادله

[ویرایش]

سخن بیهوده و لغو را ترک نماید، و از مجادله و بحث‌های خصومت انگیز جداً پرهیز کند. قرآن کریم حج گزاران را چنین می‌فرماید: پس هر که در‌این (ماه‌های معلوم) حج را (با احرام گرفتن، بر خود) واجب گرداند (بداند که در‌اثنای حج) باید آنچه در ‌زناشویی رواست ترک نماید، و کار ناشایست (چون دروغ و بدگویی و دیگر معاصی) و جدال را رها کند.

حضور قلب

[ویرایش]

هنگام رفتن به روضه‌ی مقدسه با وقار و آرامی‌ گام بردارد، و با حالت فروتنی و سر به زیر حرکت کند و به اطراف خود توجه ننماید، تا تجمع حواس و حضور قلب لازم را در‌خود فراهم آورد.

تسبیح و صلوات

[ویرایش]

با تسبیح و ستایش آفریدگار متعال زبان را به ذکر و دل را به عظمت الهی مشغول گرداند، و همچنین با فرستادن صلوات بر محمد و آل محمد حق امامت و هدایت آنها را سپاس گوید.

اذن ورود

[ویرایش]

اجازه‌ی ورود خواستن، چون به حرم و آستان رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) یا امام رسید بایستد و اذن دخول بخواند، یعنی اجازه ورود طلبد، چنان که خداوند می‌فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید به خانه‌های پیغمبر داخل مشوید مگر آن که به شما اجازه داده شود»، شایسته است زائر معنی اِذن دخول را بداند، و بتواند با فهمِ آن، مقاماتِ روحانی و عظمت معنوی حجت‌های الهی را که حاضر و ناظر حالات او هستند به خاطر آورد، و خود را خطاکار و مقصر در ‌ادای وظایف شمرد، به خصوص وظایف اجتماعی و رسیدگی به احوال شیعیان.

← علی بن یقطین و ابراهیم جمال


برای آگاه شدن از شرایط اصلی پذیرش امام و اجازه ورود دادن مناسب است نقل حکایت ذیل: (محدث قمی ‌نیز حکایت را در‌چنین موضعی جزء آداب زیارت نقل کرده.)، علی بن یقطین از شیعیانی بود که حضرتِ موسی بن جعفر (علیه‌السّلام) به او فرموده بودند در‌دستگاه حکومت هارون الرشید باشد و به کارگشایی شیعیان و دفع ستم از آنان بپردازد. یک روز ابراهیم جَمّال (شتربان) که از شیعیان بود خواست نزدش برود چون هم شان او نبود نتوانست در ‌مجلس علی بن یقطین راه یابد و عرض حال کند.
از قضا همان سال علی بن یقطین قصد زیارت مکه‌ی معظمه کرد، در ‌مدینه خواست خدمت حضرت موسی بن جعفر (علیه‌السّلام) برسد، اما بر خلاف انتظارش امام به او اجازه‌ی ورود نداد. روز دیگر علی در ‌بیرون خانه حضرت را ملاقات کرد، و از تقصیری که موجب شده اذن دخول نیابد جویا شد. موسی بن جعفر (علیه‌السّلام) پاسخ داد: به این علت که برادرت ابراهیم جَمّال را به مجلست راه ندادی، حق تعالی سعی تو را قبول نمی‌فرماید مگر پس از آن که ابراهیم تو را عفو کند و خشنود گردد! آن حاکم مؤمن و معتقد به عترت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) گفت: ‌ای سرور و مولایِ من ابراهیم را چگونه ملاقات کنم، در‌صورتی که من در‌ مدینه‌ام و او در‌ کوفه؟
امام فرمود: چون شب فرا رسد، بدون این که اصحاب و غلامانت بفهمند به بقیع برو. در‌آنجا شتری آماده خواهی دید، شتر را سوار شو و به کوفه برو. علی بن یقطین فرمان امام را پذیرفت، و شب هنگام به بقیع رفت و شتر را دیده سوار شد و روانه کوفه گشت، و زودتر از زمان معمول درِ خانه ی ابراهیم جَمّال رسید و در‌ را کوبید. ابراهیم جویای نام مراجعه کننده شد. گفت: علی بن یقطینم. ابراهیم با شگفتی گفت: علی بن یقطین بر درِ خانه ی من چه می‌کند؟ او کجا و من کجا! علی گفت: بیرون بیان که من مشکلی بزرگ دارم، و او را قسم داد که اذن دخول بدهد چون داخل شد گفت: ‌ای ابراهیم! امام و مولایم مرا نمی‌پذیرد، مگر آن که تو مرا ببخشی.
ابراهیم پاسخ داد: غَفَر الله لک. خدایت بیامرزد. اما علی بن یقطین ـ که رضای امام را طالب بود و کفّاره‌ی خود بزرگ بینی را می‌خواست ادا کند ـ قانع نشد و صورت بر خاک گذاشت و از ابراهیم خواست که پای روی صورتش بگذارد و گونه‌هایش را پایمال کند. ابراهیم خودداری کرد و ادب نمود. اما علی او را سوگند داد، و مصرّانه خواست که چنین کند. ابراهیم ناگزیر پا بر صورت آن دولت مردِ مؤمنِ متعهد گذاشت و به گونه‌هایش مالید، و علی می‌گفت: اللهمَ اشهَد! بار خدایا گواه باش...
علی بن یقطین چون به این کیفیت شتربان را از خود خشنود گرداند، و طاغوت نفس را لگدمال و ذلیل کرد، از خانه‌ی ابراهیم بیرون آمد و با همان وسیله به مدینه بازگشت. یک سر بر درِ خانه ی امام هفتم رفت و اذنِ دخول طلبید. اجازه یافت و وارد شد و مورد عنایت حجت خدا قرار گرفت. و این است اهمیت حقوق برادران مؤمن در ‌اسلام و چگونگی ادای آن. و این است راه ورود به خانه‌های مبارک ائمه‌ی معصومین ‌(علیهم‌السّلام) و پذیرفته شدن زائر در ‌نزد امام.

بوسیدن اشیاء مقدس

[ویرایش]

درباره‌ی بوسیدن اشیاء مقدس، هنگام ورود عتَبه و آستانه‌ی مبارکه را ببوسد. فقیه بزرگوار شیخ شهید می‌فرماید: اگر زائر در‌درگاه حرم سجده‌ی شکر کند که توفیق زیارت امام را یافت بهتر است.(ملا محمد باقر مجلسی عبارت شهید را با مقدمه‌ای نقل می‌کند: «شیخ شهید علیه الرحمه گفته است که مطلع نشدم در ‌باب بوسیدن عتَبه (= درگاه) بر نصّی که اعتماد بر آن داشته باشم، و لیکن فرقه‌ی امامیه برآنند که خوب است، و اگر...» سپس عبارت مذکور در ‌متن را می‌آورد و می‌افزاید «و گمان فقیر آن است که چون منعی از بوسیدن عتبه وارد نشده است اگر به عموماتی (= احکام کلی) که در‌باب تعظیم و تکریم ایشان وارد شده است به عمل آورد خوب است.»
[۵] مجلسی، محمد باقر، تحفة الزائر، ص۲۳- ۲۴.
بنابراین معلوم می‌شود بوسیدن در ‌یا درگاه اگر مستحب هم باشد چندان اهمیتی ندارد، و آدابی بس مهمتر در‌نظر شارع هست که باید بیشتر به آنها پرداخت، بلی از نظر عاطفی همه شوقی به آن دارند چنان که در ‌متن بیان شد.)

← سخن نویسنده مقاله


واضح است که بوسیدن نشان علاقه و اظهار محبت است، و همان طور که شاعر عرب در‌چنین مواردی گفته «عشق خانه و کاشانه نیست که تا ژرفای دلم نفوذ کرده و مرا بی تاب نموده، بلکه این عشق کسی است که در‌خانه مسکن گزیده.»
آری بوسیدن و دست مالیدن بر در‌و دیوار یا گرفتن ضریح سیمین و زرین، هیچ گاه مستقلاً مورد توجه زائر ـ حتی عوام از آنان ـ نیست. بلکه از نظر انتسابی است که به امام یافته، و به سبب قرب جواری که دارد محبوب گشته تعظیم و تکریم می‌شود. در‌واقع چون زائر به شوق دیدار پیشوای عزیز و کریم خود رو به خانه‌اش می‌آورد، اما به او دسترسی پیدا نمی‌کند، بدین طریق شعله عشق مقدس خود را نمایان می‌کند و التهاب درون را آرامش می‌بخشد، و چه کوتاه فکرند و بدور از عالم محبت و معرفت، کسانی که این گونه احترامات طبیعی را ناروا می‌شمرند، در‌صورتی که بسا خود نسبت به تصویر یا دستمال فرزندِ مُرده یا دوست از وطن دور مانده! چنین احساساتی را ابراز می‌کنند.

← نظر موافق علمای اهل سنت


بجاست که نظر موافق علمای اهل سنت را نیز در‌اینجا نقل نمائیم: صاحب الغدیر تحت عنوان «تبرک به قبر شریف رسول خدا (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) با چسباندن و خود را بر خاک مرقد مالیدن و بوسیدن آن» می‌نویسد: «قول به حرمت این عمل را از هیچ یک از علمای صاحب نظر مذاهب اربعه نیافتم» سپس به آنچه ناقلان اخبار و صاحبان آثار از سیره‌ی رایج اصحاب و سلفِ صالح ذکر کرده‌اند، استناد نموده که از آنهاست:

←← زیارت مرقد مطهر نبی معظم


رفتار مشتاقانه و زیارت سوزناک حضرت زهرا (علیهاالسّلام) و بلالِ مؤذن از مرقد مطهر نبی معظم (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) که نقل شد، و همچنین روایت امام علی (علیه‌السّلام) درباره‌ی عربی که سه روز بعد از دفن پیامبر اکرم (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) به زیارت آمد، و شیفته وار خود را بر مدفن حضرتش ‌انداخت و خاک بر سر ریخت، و با آن روح مقدس به راز و نیاز نشست و جواب گرفت.

←← روایت ابو ایوب انصاری


اما جالب تر روایتی است صحیح (مؤلف الغدیر بعد از نقل آن حدیث توضیح می‌دهد که چند تن از بزرگان اهل سنت مانند حاکم در ‌مستدرک و ذهبی در‌تلخیصش آن را صحیح دانسته‌اند) که داود بن ابی صالح ناقل آن است، و شاهدی است بر جواز روی بر قبر نهادن و با محبوب خدایی ارتباط روحی برقرار نمودن ـ که موضوع بحث است ـ و هم دلیلی روشن بر حق حاکمیت و ولایت «اهل دین» و فقهای جامع الشرایط برای اجرای احکام دین خدا، و اینک ترجمه‌ی آن:
روزی مروان (مقصود مروان بن حکم است که خود و پدرش از دشمنان عنود اسلام بودند. پس از حاکمیت اسلام به حکم پیغمبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) تبعید شده بودند. حَکَم مشاور خاص و محرم اسرار معاویه بود، و مورد انتقاد شدید ابوذر غفاری صحابی مبارز معروف.
[۸] فیاض، علی اکبر، تاریخ اسلام، ص۱۳۷.
ظاهراً ابو ایوب انصاری می‌خواهد در‌جواب مروان، منکر اصلی و بزرگ امت اسلام را که ولایت کسانی چون معاویه و حکَم و مروان و همه‌ی بنی امیه است یادآور شود.)، (به مرقد شریف نبوی) توجه کرد. مردی را دید که روی بر قبر نهاده. گردنش را گرفت و گفت: آیا می‌دانی چه می‌کنی؟ زائر رو به سویش کرد، ناگهان معلوم شد که ابو ایوب انصاری (صحابی بزرگ و محبوب رسول خدا (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم)) است، و گفت: آری: (آگاه به کار خودم)، زیرا که من نزد سنگ نیامدم، واقعاً پیش رسول الله (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) آمدم، پیش سنگ (جماد) نیامدم.
سپس برای تنبیه آن اموی بی عقیده علت اساسی انحطاط مسلمین و خرابی دین را که از ناحیه ی حکّام غاصب بی دین است از زبان پیامبر اکرم (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) چنین بازگو کرد: از رسول خدا (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) شنیدم که می‌گفت: «لاتَبکُوا علی الدینِ اذا ولیَه اهلُه ولکن ابکوا علی الدین اذا ولیّه غیر اهلِه»: زمانی که اهل دین (دین شناسان پرهیزگار) ولایت دینی را بر عهده گیرند (و سرپرست شرعی مسلمین شوند) بر دین گریه مکنید، لیکن بر دین بگریید وقتی که غیر اهلش ولایت و (حکومت) یابند. آیا تاریخ سیاسی کشورهای اسلامی‌جهان گواه صحت و صدق حدیث مذکور نیست؟

←← سخن علامه امینی


مرحوم امینی از این خبر نتیجه‌ی دیگری ـ در‌موضوع زیارت ـ نیز می‌گیرد و می‌گوید: «این حدیث به ما خبر می‌دهد که منع از توسل به قبرهای طاهره همانا که از بدعت‌های امویان و ضلالت‌هایشان استکه از زمان صحابه بوده، و گرنه گوش دنیا هرگز نشنیده که یک صحابی هم منکر توسل شود، غیر از زاده‌ی خانه‌ی امیه، یعنی مروان خائن کینه توز...».
همچنین از حافظ ابن حجر نقل می‌کند که می‌گوید: «بعضی علما از مشروعیت بوسیدن حجر الاسود استنباط کرده‌اند که بوسیدن آنچه مستحق تعظیم و شایسته‌ی بزرگداشت است ـ از انسان و غیر او ـ جایز است. اما بوسیدن دست آدمی ‌پس پیشی جستن در ‌اظهار ادب است»، یعنی کاری پسندیده است.

←← سخن مرحوم مجلسی


مرحوم مجلسی می‌نویسد: «احوط آن است که سجده بر قبر نکند، اما پهلوهای صورت را بر قبر گذاشتن و دعا و تضرع نمودن سنّت است.»
[۱۳] مجلسی، محمد باقر، تحفة الزائر، ص۲۶.
(امروزه که قبور مطهر ائمه در‌پوشش ضریح هست، برای عموم زائران عمل به چنین سنتی ممکن نیست، و لذا صورت را بر ضریح می‌گذارند، و بدین وسیله ادای احترام و اظهار اشتیاق به صاحب مرقد می‌نمایند.)

خواندن تکبیر قبل از زیارت

[ویرایش]

چون قبر مطهر را دید پیش از شروع به خواندن زیارت تکبیر گوید و خدای تعالی را به بزرگی یاد کند. چنان که بعضی علمای ما یادآور شده‌اند، ظاهراً حکمت تکبیر قبل از خواندن زیارت این باشد که از پیدا شدن حالت مبالغه (مبالغه: صفات پسندیده (یا ناپسند) شخصی را به صورتی بیان کردن که دور از ذهن باشد یا محال، و از این راه عظمت و تعالی (یا بدی) او را نشان دادن) یا غفلت از عظمت حق تعالی جلوگیری شود.

نزد ضریح زیارت خواندن

[ویرایش]

در‌صورتی که مزاحمتی نباشد نزد ضریح مطهر برود، به طوری که بتوند خود را به آن بچسباند و زیارت بخواند. این فکر که دور ایستادن ادب است خیالی است باطل، که در ‌روایت تکیه کردن به ضریح و بوسیدن آن وارد شده. بدیهی است رعایت این ادب در‌صورتی است که موجب مزاحمت و آزار دیگر زوار یا تماس با بانوان نشود. در ‌ازدحام زوار سزاوار است کسانی که سبقت به ضریح گرفته‌اند، زیارت خود را کوتاه کنند و زودتر بیرون روند تا دیگران نیز به قُربِ ضریح نایل گردند.
نا آشنایی عامه مردم با آداب و سنت‌های اصیل اسلامی ‌این پندار را در ‌اکثر عوام به وجود آورده که زیارت یعنی گرداگرد ضریح گشتن و آن را لمس کردن و بوسیدن، چنان که اگر به واسطه ی کثرت جمعیت موفق به چنین کاری نشوند زیارت خود را ناقص می‌شمرند و ‌اندوهگین می‌شوند، در‌حالی که زیارت با حضور زائر نزد مَزور حاصل می‌شود. در‌حقیقت همان توجه قلبی به امام و اظهار احترام و سلام کردن و پیوند روحی با او برقرار نمودن اصل زیارت است، و خواندن زیارتنامه‌ها نیز برای افزایش معرفت و ایجاد چنین حال و روحیه‌ای است.
بنابراین در‌اطراف ضریح مطهر گردیدن و به آن دست مالیدن، گرچه در‌ خلوت مطلوب است، اما بجا نیاوردن آن هم خللی به اصل زیارت وارد نمی‌کند، به خصوص که بزرگانی چون علامه محمد باقر مجلسی دور ضریح طواف کردن را محل تامل دانسته‌اند.

ایستاده زیارت خواندن

[ویرایش]

اگر عذری از ضعف و دردِ پا ندارد زیارت را ایستاده بخواند.

ایستادن هنگام زیارت خواندن

[ویرایش]

هنگام زیارت خواندن پشت به قبله و رو به قبر منوّر بایستد، (ابن حجر و حَفّاجی در‌این مورد می‌نویسد: پشت به قبله و رو به وجه شریف رسول الله (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) ایستادن مذهب ما (پیروان شافعی) و همه‌ی علمای (اهل سنت) است. ) و چون از آن فارغ شد گونه‌ها را به ضریح گذارد و تضرَّع و دعا کند و سپس به طرف سر مطهر برود و رو به قبله ایستاده دعا کند.

خواندن زیارت‌های ماثوره

[ویرایش]

زیارت‌های ماثوره و منقول از ائمه‌ی معصومین ‌(علیهم‌السّلام) را بخوند، و از خواندن عبارت مَجعول و ساخته‌ی ذوق افراد اجتناب کند.

نجوای زیارت

[ویرایش]

هنگام خواندن زیارت صدای خود را بلند نکند، چنان که آیه‌ی مربوط پیش از این نقل شد.

نماز زیارت

[ویرایش]

دو رکعت نماز به نیت نماز زیارت بخواند، و بهتر است در‌بالای سر مطهر این نماز را بجا آورد. (چون فضای بالای سرِ امام محدود است و زائران فراوان، سزاوار است مؤمنان بعد از خواندن نمازِ زیارت، محل را برای فیض بردن بقیه برادران ترک کنند.)

خواندن دعاهای وارده

[ویرایش]

بعد از نماز دعاهای وارده را بخواند، یا آنچه به خاطر او می‌رسد برای خود و بستگان و حق داران از پروردگار متعال بخواهد.

تلاوت قرآن برای امام

[ویرایش]

قرآن تلاوت کند و هدیه نماید به روح مقدس امام. مرحوم مجلسی در‌ تحفة الزائر به استحباب قرآن خواندن نزد ضریح هر امام تصریح کرده.

نماز مقدم بر زیارت

[ویرایش]

اگر ورود زائر به حرف مصادف با اقامه‌ی جماعت شود، ابتدا نماز به جا آورد و سپس زیارت بخواند. همچنین اگر در‌بین زیارت نماز بر پا شد مستحب است که زیارت را قطع کند و به نماز روی آورد.

رعایت حجاب برای بانوان

[ویرایش]

بانوان هنگام زیارت رعایتِ حفاظ و حجاب و خویشتن داری باید بنمایند، و محل عبور و زیارت خود را در‌جایی انتخاب کنند که موجب اختلاط و رویارویی با مردان نشود.

احسان و انفاق در غربت

[ویرایش]

بر مسکینان و درماندگان به خصوص افراد آبرومندی که در ‌غربت تهی دست شده‌اند، احسان و انفاق کند.

ادب بعد از زیارت

[ویرایش]

چون حظّ روحانی خود را از زیارت به دست آورد، در ‌بیرون رفتن از حرم مقدس شتاب کند، نه اینکه در‌گوشه و کنار برای استراحت بنشیند و به سخنان دنیوی یا بیهوده خود را سرگرم نماید، که این خلاف ادب حضور و بزرگداشت حجت خداست. (برای آگاهی از نظر علمای اهل سنت دربار ه‌ی آداب سفر و زیارت مرقد مطهر نبوی و شباهت‌های زیاد با آنچه نقل شد، رجوع کنید به: )

پانویس

[ویرایش]
 
۱. طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۵، ص۶۴، ح۲۰۴.    
۲. قمی، عباس، سفینة البحار، ج۳، ص۵۱۷.    
۳. بقره/سوره۲، آیه ۱۹۷.    
۴. احزاب/سوره۳۳، آیه ۵۳.    
۵. مجلسی، محمد باقر، تحفة الزائر، ص۲۳- ۲۴.
۶. امینی، عبد الحسین، الغدیر، ج۵، ص۱۴۶- ۱۴۸.    
۷. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۴، ص۱۸۲.    
۸. فیاض، علی اکبر، تاریخ اسلام، ص۱۳۷.
۹. امینی، عبد الحسین، الغدیر، ج۵، ص۱۴۸.    
۱۰. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۴، ص۱۸۶.    
۱۱. امینی، عبد الحسین، الغدیر، ج۵، ص۱۴۹.    
۱۲. امینی، عبد الحسین، الغدیر، ج۵، ص۱۵۳.    
۱۳. مجلسی، محمد باقر، تحفة الزائر، ص۲۶.
۱۴. امینی، عبد الحسین، الغدیر، ج۵، ص۱۳۴.    
۱۵. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۴، ص۲۱۰.    
۱۶. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۴، ص۱۸۶- ۲۱۰.    


منبع

[ویرایش]
سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله «آداب زیارت»، تاریخ بازیابی ۹۵/۳/۹.    






جعبه ابزار