آداب دعا

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



آداب دعا، به دو قسم باطنی و ظاهری تقسیم می‌شود. یکی از آداب دعا با قلب پاک دعا کردن است که اگر دلی پر از وسوسه‌های شیطانی و هواهای نفسانی است نمی‌تواند با مبدا خیر و کمال مطلق در ارتباط باشد.


مقدمه

[ویرایش]

دعا رابطه‌ معنوی میان خالق و مخلوق و رشته‌ پیوند میان عاشق و معشوق است. دعا، یاد دوست در دل راندن و نام او بر زبان آوردن و کلید عطا و وسیله‌ قرب الی‌الله و مخ عبادت و حیات روح است.
[۱] حسن‌زاده آملی، حسن، نور علی نور، ص۹.
دعا روی آوردن بنده‌ فقیر محتاج بر درگاه خداوند بی‌نیاز و مشتاق است. چنان مشتاق بندگان خویش است که فرمود: «اگر به درگاه من نیایید و از من چیزی درخواست نکنید به شما توجهی نمی‌کنم». پس در این حال که حق‌تعالی باب دعا و مناجات را به روی بنده‌ خود گشوده و به او اجازه‌ حضور در محضر خود داده، بنده نیز باید ادب مقام مقدس ربوبیت را نگه دارد و چنان رفتار کند که سزاوار مقام حق تعالی است.
در اين نوشتار با استفاده از قرآن كريم و احاديث معصومين، اشاره‌اي اجمالي به آداب دعا شده است.
آداب دعا به دو قسم باطنی و ظاهری تقسیم می‌شود و آداب ظاهری به چهار قسم.

آداب باطنی

[ویرایش]

۱- دعا با توجه: دعاکننده باید توجه داشته باشد که مخاطب او مالک و خالق اوست پس باید با تمام وجود توجهش به دعای خود باشد و معلوم است که صرف حرف زدن بدون توجه در حقیقت بی‌اعتنایی به مخاطب است، هر چند خداوند متعال این بی‌اعتنایی را می‌بخشد اما نباید انتظار اجابت دعا را داشت. امام صادق (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: «خداوند متعال دعای دل غافل را مستجاب نمی‌کند پس هنگام دعا با تمام وجود رو به سوی خدا بیاور، پس از آن یقین به اجابت داشته باش».
۲- دعا با قلب پاک: دلی‌که پر از وسوسه‌های شیطانی و هواهای نفسانی است نمی‌تواند با مبدا خیر و کمال مطلق در ارتباط باشد وقتی دل در طلب گناه باشد بر زبان راندن دعا و درخواست خیر، فقط ابراز کردن چند جمله‌ دروغ است لذا امیرمومنان (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: «بهترین دعا آن است که از سینه‌ای پاک و قلبی پرهیزگار صادر شود.»
۳- دعا همراه خوف و طمع: اگر دعا با توجه باشد، هم خوف به همراه دارد و هم طمع؛ ترس از گناه که مبادا انسان را مبغوض حق تعالی کند و در نتیجه مانع اجابت دعا بشود. اما از طرفی فضل و کرم خداوند باعث طمع انسان به استجابت دعا می‌شود. خداوند می‌فرماید: «در حال خوف و طمع دعا کنید.»
۴- دعا با حال ذلت و گدایی: انسان همه‌ هستی خود را از خدا دارد و هیچ چیز او از خودش نیست. چه چیزهایی که مال شخص او، محسوب می‌شود و مخصوص خود اوست همچون روح و بدن. مال، همسر و فرزند؛ و چه نعمتهای عمومی که همه‌ بندگان خدا از آن بهره‌مندند و اغلب، این نعمت‌ها مورد غفلت و فراموشی هستند مثل خورشید، دریا، زمین و حتی قوانین طبیعی این جهان. بنابراین انسانها به معنای واقعی، فقیر هستند پس در دعا باید اول توجه به این فقر و ذلت خود داشته باشد و با همان حال دعا کند. امام صادق (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: «خداوند متعال به موسی وحی کرد: ‌ای موسی، وقتی در پیشگاه من هستی، همچون بنده‌ ذلیل و فقیر باش.»
۵- خوش گمانی به خدا: برآوردن حاجت بندگان به هر‌ اندازه بزرگ باشد برای خداوند، هیچ زحمتی ندارد و از طرفی خداوند کریم و بخشنده است و نعمت‌های بی‌شماری را به بندگان خود داده است پس شایسته است انسان وقتی دعا می‌کند به اجابت آن خوش گمان باشد چنانکه امام صادق (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: «وقتی دعا کردی در همان حال فکر کن حاجتت برآورده شده و حاضر است» همچنین پیامبر اسلام (صلّی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرمایند: به درگاه خداوند در حالی دعا کنید که یقین به اجابت دارید.
۶. اصرار در دعا: امام صادق (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: قسم به خدا، چون بنده‌ای در حاجت خود اصرار کند خداوند حاجتش را برآورد و پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرمایند: هر کس دری را پی‌در‌پی بکوبد و اصرار کند عاقبت گشوده شود.
[۱۰] آمدی، ابوالفتح، غررالحکم، ص۱۹۳.

مولوی همین حدیث را به نظم کشیده:
گفت پیغمبر که چون کوبی دری •••••• عاقبت زآن در برون آید سری

آداب ظاهری

[ویرایش]

این نوع از آداب دعا به چهار قسم تقسیم می‌شود:

← آداب قبل از دعا


۱- گفتن بسم الله: پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرمایند: «خداوند متعال فرموده است هر کار مهمی بدون بسم الله شروع شود، عقیم خواهد ماند.» و عقیم ماندن دعا به معنای اجابت نشدن آن است. در جای دیگر پیامبر اسلام (صلّی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرمایند: «دعایی که با بسم‌ الله‌ الرحمن‌ الرحیم شروع شود هرگز رد نخواهد شد.»
۲- حمد و ثنا: امام صادق (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: «هر دعایی که قبلش حمد خداوند نباشد، آن دعا عقیم است.» و پیامبر اسلام (صلّی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرمایند: «اول تمجید خداوند سپس دعا.» این ادب را خود معصومین در دعاها و مناجات‌های خود رعایت می‌کردند. صحیفه سجادیه شاهد این مدعاست.
۳- صدقه دادن: دعا طلب خیر است و دادن صدقه اثبات عملی خیرخواهی است. لذا پیامبر اسلام (صلّی‌الله‌علیه‌وآله) فرموده‌اند: «اول صدقه بدهید هر کس دعا را با صدقه شروع کند دعایش رد نمی‌شود.»
[۱۵] صدوق، محمد بن علی، عیون الاخبار‌الرضا، ج۲، ص۶۲.

۴- صلوات: امام صادق (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: «هر کس حاجتی از خداوند متعال دارد با صلوات بر محمد و آل او شروع کند پس حاجت خود را ذکر کند در آخر دعای خود را با صلوات ختم کند چرا که خداوند متعال کریم‌تر از آن است که دو طرف دعا را قبول کند و وسط آن را نپذیرد.»

← آداب همراه دعا


۱- دست‌ها را بلند کردن: امام حسین (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: «رسول خدا هنگام دعا دستانش را بالا می‌برد همچون مسکینی که غذا طلب می‌کند.» «از حضرت علی (علیه‌السّلام) پرسیدند: چرا باید دست‌ها را به سوی آسمان بلند کرد در حالیکه خداوند همه جا هست. حضرت فرمودند: به دلیل آیه‌ و فی السما رزقکم و ما توعدون چون رزق و روزی انسان از آسمان نازل می‌شود.»
۲- عمومیت دادن به دعا: پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرمایند: «وقتی کسی دعا می‌کند آن را عمومیت دهد (و برای دیگران نیز دعا کند) چرا که باعث استجابت دعا می‌شود.» خود معصومین (علیهم‌السلام) این نکته را رعایت می‌کردند. «امام حسن (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: یک شب مادرم به دعا ایستاد و من هر چه گوش کردم نشنیدم برای خودش دعا کند. پرسیدم چرا فقط برای دیگران دعا می‌کنید و خود را فراموش کرده‌اید. مادرم فرمود: الجار ثم الدار اول همسایه بعد اهل خانه.»
۳- پنهانی دعا کردن: خداوند می‌فرمایند: «پروردگارتان را در حال تضرع و مخفیانه بخوانید» امام رضا (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: «یک دعای پنهانی بنده برابر است با هفتاد دعایی که به صورت آشکارا وعلنی باشد.» چرا که بهترین راه برای فرار از ریا در عبادات، انجام مخفیانه آن است.
۴- دعای جمعی: به فرموده‌ حضرت علی (علیه‌السّلام) : «دست خدا همیشه همراه جماعت است.»
دعا نیز اگر با جماعت باشد امکان اجابت آن بیشتر است. امام صادق (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: «هرگاه چهار نفر یک چیز را با هم از خدا طلب کنند، قبل از متفرغ شدن، دعایشان اجابت می‌شود.» همچنین می‌فرمایند: «وقتی پدرم از پیشامدی ناراحت می‌شد، زن‌ها و بچه‌ها را جمع می‌کرد و دعا می‌فرمود و بقیه، آمین می‌گفتند.»

← آداب بعد از دعا


۱- صلوات: امام صادق (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: «دعا در حجاب می‌ماند و به آسمان نمی‌رود تا اینکه صلوات فرستاده شود بر محمد و آل محمد.»
[۲۷] طوسی، محمد بن حسن، الامالی، ص۶۶۲.

۲- دست به سر و صورت کشیدن و امام صادق (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: «وقتی کسی دعا می‌کند بعد از آن دستش را بر سر و صورت بکشد.»

← آداب دعا در همه حال


۱- عمل صالح: پیامبر اسلام می‌فرمایند: «دعا کننده‌ بدون عمل مثل تیرانداز بدون کمان است.» و روشن است که این عمل باید به گونه‌ای باشد که رضای خداوند در آن باشد بر همین اساس از مهمترین آداب دعا، همراه بودن آن با عمل صالح است چنانکه خداوند می‌فرماید: دعای کسانی اجابت می‌شود که ایمان دارند و عمل صالح انجام می‌دهند. این ادب حتی بعد از دعا نیز باید حفظ شود یعنی اعمال خلاف مانع اجابت آن می‌شود. امام باقر (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: «گاهی بنده‌ای از خداوند حاجتی را درخواست می‌کند این درخواست سزاوار اجابت است حال یا با تاخیر یا تعجیل، پس از آن بنده مرتکب گناه می‌شود خداوند به فرشته امر می‌کند حاجات او را برآورده نکن و او را از نعمت اجابت محروم کن چرا که او باعث غضب من و محرومیت از فضل و کرم من شد.»
۲- امر به معروف و نهی از منکر: امیرمومنان (علیه‌السّلام) فرمودند: «تقوای الهی پیشه کنید و عملتان را نیک گردانید. و درون خود را برای خدا خالص کنید و امر به معروف و نهی از منکر کنید تا خداوند دعای شما را اجابت کند.» حضرت علی (علیه‌السّلام) در وصیت‌نامه‌ خود می‌فرمایند: «امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید چرا که خداوند اشرار امت را بر شما مسلط خواهد کرد و آنگاه هر چه دعا کنید اجابت نخواهد شد.» امر به معروف، احساس مسئولیت تک تک مسلمانان در برابر جامعه است و بی‌تفاوتی نسبت به بندگان خدا باعث قطع ارتباط معنوی با خداوند شده، در نتیجه دعا به اجابت نمی‌رسد.
۳- شکر نعمت: اجابت دعا از جانب خداوند از باب رحمت و کرم خداوند است و این رحمت به کسی تعلق می‌گیرد که شکرگزار نعمتهای داده شده باشد. وقتی از امیرمومنان دلیل عدم اجابت دعا سوال می‌شود می‌فرمایند: «شما از نعمت‌های مولای خود استفاده کردید اما شکرگزار نبودید.»
۴- لقمه‌ حلال: امام صادق (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: «وقتی کسی از شما می‌خواهد دعایش مستجاب شود باید کسب حلال داشته باشد و حق‌الناس بر گردنش نباشد دعای بنده‌ای که در شکمش حرام باشد یا حق‌الناس بر گردنش باشد به سوی خدا بالا نمی‌رود.»

پانویس

[ویرایش]
 
۱. حسن‌زاده آملی، حسن، نور علی نور، ص۹.
۲. فرقان/سوره۲۵، آیه۷۷.    
۳. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج۲، ص۴۷۳.    
۴. احسائی، ابن ابی‌جمهور، عوالی‌اللآلی، ج۴، ص۱۹.    
۵. اعراف/سوره۷، آیه۵۶.    
۶. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۹۰، ص۳۱۳.    
۷. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۹۰، ص۳۰۵.    
۸. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۹۰ ص۳۰۵.    
۹. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج۲، ص۴۷۵.    
۱۰. آمدی، ابوالفتح، غررالحکم، ص۱۹۳.
۱۱. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل‌الشیعه، ج۷، ص۱۷۰.    
۱۲. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۹۰، ص۳۱۳.    
۱۳. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج۲، ص۵۰۴.    
۱۴. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۹۰، ص۳۱۷.    
۱۵. صدوق، محمد بن علی، عیون الاخبار‌الرضا، ج۲، ص۶۲.
۱۶. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج۲، ص۴۹۴.    
۱۷. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۹۰، ص۲۹۴.    
۱۸. ذاریات/سوره۵۱، آیه۲۲.    
۱۹. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۹۰، ص۳۰۸.    
۲۰. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج۲، ص۴۸۷.    
۲۱. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل‌الشیعه، ج۴، ص۱۱۵۰.    
۲۲. اعراف/سوره۷، آیه۵۵.    
۲۳. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج۲، ص۴۷۶.    
۲۴. امام علی (علیه‌السلام)، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۲۷، ص۱۱۹.    
۲۵. صدوق، محمد بن علی، ثواب‌الاعمال، ص۱۶۰.    
۲۶. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج۲، ص۴۸۷.    
۲۷. طوسی، محمد بن حسن، الامالی، ص۶۶۲.
۲۸. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج۲، ص۴۷۱.    
۲۹. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۹۰، ص۳۱۲.    
۳۰. شوری/سوره۴۲، آیه۲۶.    
۳۱. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل‌الشیعه، ج۷، ص۱۴۴.    
۳۲. نوری، حسین، مستدرک‌الوسائل، ج۵، ص۲۶۹.    
۳۳. امام علی (علیه‌السلام)، نهج‌البلاغه، نامه‌ ۴۷، ص۲۸۷.    
۳۴. نوری، حسین، مستدرک الوسایل، ج۵، ص۲۶۹.    
۳۵. مجلسی، بحارالانوار، ج۹۰، ص۳۱۷.    


منبع

[ویرایش]

سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله «آداب و شرایط دعا»، تاریخ بازیابی ۹۶/۳/۱۵.    

رده‌های این صفحه : مقالات اندیشه قم




جعبه ابزار