آخوند ملامحمد شریف بخاری

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بخاری، آخوند ملامحمد شریف پسر محمد حسینی علوی صِدّیقی مشهور به شریف بخاری و ملا شریف، محدّث و مفسّر قرآن در ماوراءالنهر در نیمه دوم قرن یازدهم ونیز «اعلم العلمای» بخارا بود. اوبیشتر به جهت شرح مشکاة المصابیح، مجموعه‌ای از احادیث ـ که حسین بغوی (متوفی ۵۱۶) گردآوری و خطیب تبریزی (قرن هشتم) آن را تنقیح کرده بود ـ شهرت دارد.


زادگاه محمد شریف

[ویرایش]

محمّد بدیع سمرقندی
[۱] محمدبدیع سمرقندی ملیحا، مُذکِّرالاصحاب، ج۱، ص۱۵، نسخه خطی کتابخانه دولتی فردوسی، دوشنبه، ش ۶۱۰.
زادگاه او را «شهر سبز» ذکر کرده و محمد امین بخاری (گ ۱۶۲ ر) تاریخ تولد اورا ۱۰۲۶ و تاریخ وفاتش را اول صفر ۱۱۰۹ آورده است.

مقام علمی محمد شریف

[ویرایش]

وی در حیات فکری بخارا در قرن یازدهم سهمی عظیم داشت. محمّد امین در تاریخ خود (۱۱۱۰) او را بزرگترین محدث زمان خویش در ماوراءالنهر خوانده و مدعی است که «همه علما و مدرّسان و طلبه بخارا شاگردان او بوده اند» (گ ۱۶۲ ر). مدرک صریحی دال بر ارتباط محمد شریف با یوسف بن محمد جان قراباغی (متوفی ۱۰۴۶)، عالم بخارایی در اوایل قرن یازدهم وجود ندارد؛
[۲] محمدامین بن محمد زمان بخاری، محیط التواریخ، نسخه خطی کتابخانه ملی فرانسه (I، ۴۷۲ Cat Bibliothهque Nationale,).
و در آن (همان، گ ۲۲۵ پ) آورده است که همه علمای برجسته ماوراءالنهر شاگردان قراباغی بوده‌اند و این نشان می‌دهد که محمّد شریف، اگر هم شاگرد او نبوده، دست کم وارث فکری او بوده است.

تدریس محمد شریف

[ویرایش]

محمّد شریف، مدتی پس از جلوس سبحانقلی خان طوغای تیموری (حک: ۱۰۹۱ـ۱۱۱۴) در بخارا، از منصب اعلم العلمایی و از «فَرْجه» مقام‌های تدریس کناره گرفت و در گُذَرِتَشْگَرانِ بخارا خانقاهی ساخت و در آن عزلت گزید و همان‌جا به تدریس و تألیف مشغول شد.
[۳] محمدبدیع سمرقندی ملیحا، مُذکِّرالاصحاب، ج۱، ص۱۴۹ـ۱۵۰، نسخه خطی کتابخانه دولتی فردوسی، دوشنبه، ش ۶۱۰.
هنگامی که محمد امین به تألیف محیط پرداخت، محمّد شریف سال‌ها بود که در خانقاه می‌زیست (گ ۱۶۲ ر). او شعر نیز می‌سرود و ازاین‌رو در مذکِّر الاصحاب محمدبدیع، بخشی به او اختصاص یافته است.
[۴] محمدبدیع سمرقندی ملیحا، مُذکِّرالاصحاب، ج۱، ص۱۴۸ـ۱۵۱، نسخه خطی کتابخانه دولتی فردوسی، دوشنبه، ش ۶۱۰.


تألیفات محمد شریف

[ویرایش]

آثار عمده بخاری به این شرح است: ۱) حاشیه بر الفوائد الضّیائیة، شرح معروف عبدالرّحمان جامی (متوفی ۸۹۸) بر الکافیه فی النحو ابن حاجب (متوفی ۶۴۶) ۲) حاشیه بر شرح دوانی (متوفی ۹۰۷) که شرحی است بر کتاب عضدالدین ایجی (متوفی ۷۵۶) به نام العقاید العضدیة ۳) حاشیه بر حاشیه خودش و نیز بر حاشیه یوسف بن محمّد جان قراباغی بر العقاید العضدیة این حاشیه را به شیخ عنایت الله بخاری، مشهور به «آخوند شیخ» نسبت می‌دهد؛ نویسنده محیط، محمّد شریف را به اسم «آخوند ملا» می شناخت، و شاید هردو به یک تن اشاره کرده باشند، زیرا در آثار فهرست شده محمّد شریف حاشیه ای بر رساله اثبات واجب قراباغی وجود دارد و این عنوان حاشیه قراباغی بر شرح دوانی بر العقاید العضدیة است ۴) حاشیه بر تهذیب،
[۵] محمدبدیع سمرقندی ملیحا، مُذکِّرالاصحاب، ج۱، ص۱۴۹، نسخه خطی کتابخانه دولتی فردوسی، دوشنبه، ش ۶۱۰.
که احتمالاً مقصود از آن اثر تفتازانی (متوفی ۷۹۱) به نام تهذیب المنطق والکلام است که در منطق مرجع مهمّی است. به ظّن قوی، حاشیه محمّد شریف حاشیه بر حاشیه دوانی بوده است.
یک اثر دیگر او حجة الذّاکرین لردّالمنکرین، شامل یک مقدمه، سه مقاله و یک خاتمه، است که در ۱۰۷۲ تألیف شده است
[۶] محمدتقی دانش پژوه، ص۲،ش ۲۴، نسخه های خطّی، دفتر هشتم: در کتابخانه های اتّحاد جماهیر شوروی،.
[۷] محمدتقی دانش پژوه، نسخه های خطّی،دفتر نهم، ص ۵۳، در کتابخانه های اتّحادجماهیر شوروی و اروپا و آمریکا، تهران ۱۳۵۸ ش.


علاقه محمد شریف به شاعری

[ویرایش]

نصرآبادی او را به عنوان یکی از «شعرای ماوراءالنهر» نام برده و از ملازمان عبدالعزیزخان، حاکم بخارا، دانسته
[۸] محمّد طاهر نصرآبادی، تذکره نصرآبادی، ج۱، ص۴۳۶، چاپ وحید دستگردی، تهران ۱۳۶۱ ش.
و در شرح حال فرزند او، ملابدیع سمرقندی، می گوید که ملاشریف بخاری مدرس مدرسه «امیر تیمور» سمرقند بوده و اکثر احکام شرعی و فتاوی، به مُهر او می‌رسیده است.
[۹] محمدبدیع سمرقندی ملیحا، مُذکِّرالاصحاب، ج۱، ص۴۴۳، نسخه خطی کتابخانه دولتی فردوسی، دوشنبه، ش ۶۱۰.
او همچنین یک رباعی از سروده‌های بخاری را ضبط کرده است
[۱۰] محمدبدیع سمرقندی ملیحا، مُذکِّرالاصحاب، ج۱، ص۴۳۶، نسخه خطی کتابخانه دولتی فردوسی، دوشنبه، ش ۶۱۰.

منابع :
(۱) محمدامین بن محمد زمان بخاری، محیط التواریخ، نسخه خطی کتابخانه ملی فرانسه (I، ۴۷۲ Cat Bibliothهque Nationale,).
(۲) محمدبدیع سمرقندی ملیحا، مُذکِّرالاصحاب، نسخه خطی کتابخانه دولتی فردوسی، دوشنبه، ش ۶۱۰.
(۳) محمدتقی دانش پژوه، نسخه های خطّی، دفتر هشتم: در کتابخانه های اتّحاد جماهیر شوروی،.
(۴) محمدتقی دانش پژوه، نسخه های خطّی، دفتر نهم: در کتابخانه های اتّحادجماهیر شوروی و اروپا و آمریکا، تهران ۱۳۵۸ ش.
(۴) محمّد طاهر نصرآبادی، تذکره نصرآبادی، چاپ وحید دستگردی، تهران ۱۳۶۱ ش.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. محمدبدیع سمرقندی ملیحا، مُذکِّرالاصحاب، ج۱، ص۱۵، نسخه خطی کتابخانه دولتی فردوسی، دوشنبه، ش ۶۱۰.
۲. محمدامین بن محمد زمان بخاری، محیط التواریخ، نسخه خطی کتابخانه ملی فرانسه (I، ۴۷۲ Cat Bibliothهque Nationale,).
۳. محمدبدیع سمرقندی ملیحا، مُذکِّرالاصحاب، ج۱، ص۱۴۹ـ۱۵۰، نسخه خطی کتابخانه دولتی فردوسی، دوشنبه، ش ۶۱۰.
۴. محمدبدیع سمرقندی ملیحا، مُذکِّرالاصحاب، ج۱، ص۱۴۸ـ۱۵۱، نسخه خطی کتابخانه دولتی فردوسی، دوشنبه، ش ۶۱۰.
۵. محمدبدیع سمرقندی ملیحا، مُذکِّرالاصحاب، ج۱، ص۱۴۹، نسخه خطی کتابخانه دولتی فردوسی، دوشنبه، ش ۶۱۰.
۶. محمدتقی دانش پژوه، ص۲،ش ۲۴، نسخه های خطّی، دفتر هشتم: در کتابخانه های اتّحاد جماهیر شوروی،.
۷. محمدتقی دانش پژوه، نسخه های خطّی،دفتر نهم، ص ۵۳، در کتابخانه های اتّحادجماهیر شوروی و اروپا و آمریکا، تهران ۱۳۵۸ ش.
۸. محمّد طاهر نصرآبادی، تذکره نصرآبادی، ج۱، ص۴۳۶، چاپ وحید دستگردی، تهران ۱۳۶۱ ش.
۹. محمدبدیع سمرقندی ملیحا، مُذکِّرالاصحاب، ج۱، ص۴۴۳، نسخه خطی کتابخانه دولتی فردوسی، دوشنبه، ش ۶۱۰.
۱۰. محمدبدیع سمرقندی ملیحا، مُذکِّرالاصحاب، ج۱، ص۴۳۶، نسخه خطی کتابخانه دولتی فردوسی، دوشنبه، ش ۶۱۰.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «بخاری»، شماره۶۱۹.    


رده‌های این صفحه : تراجم | علمای شیعه | علمای قرن یازدهم




جعبه ابزار