آخرالزمان (دوران)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



به واپسین دوران جهان، آخرالزمان گفته می شود؛ که به طور اخص منظور از آن دوران نزدیک ظهور امام زمان (عجل الله فرجه الشریف) می باشد.


معنای آخرالزمان

[ویرایش]

آخر به بخش پایانی هر مجموعه گفته،
[۱] الکلّیات، ج‌۱، ص‌۸۳‌.
و زمان در لغت بر وقت کم یا زیاد اطلاق می‌شود،
[۲] لسان‌العرب، ج۶، ص۸۶،
و مقصود از آن در این‌جا روزگار و عمر جهان است، «آخرالزمان» ترکیبی اضافی و به معنای بخش پایانی حیات دنیا است.

توضیح اجمالی

[ویرایش]

آخِرٌ الزَّمان، اصطلاحی که در فرهنگ ادیان بزرگ دنیا دیده می‌شود و در ادیان ابراهیمی از اهمیت و برجستگی ویژه‌ای برخوردار است. عقاید مربوط به آخر الزمان بخشی از مجموعه عقایدی است که به پایان این جهان و پیدایش جهان دیگر مربوط می‌شود و ادیان بزرگ درباره آن پیشگوییهایی کرده‌اند. در این مقاله نخست به بررسی عقاید مسلمانان پرداخته می‌شود و سپس به لحاظ قرابت میان اسلام و آیین یهود و مسیحیت ، عقاید این دو آیین آورده می‌شود. در پایان برای آگاهی از فرهنگ باستانی ایران قبل از اسلام، عقاید زردشتی درباره آخرالزمان به این مقاله افزوده می‌گردد.

آخرالزمان در قرآن

[ویرایش]

واژه آخرالزمان در قرآن به کارنرفته؛ امّا مطالب گوناگونی درباره این موضوع از آیات قابل استفاده است، قرآن‌ به‌طور کلّی، جهانیان را به دو بخش پیشینیان (الأَوّلینَ، المُستَقدِمینَ) و پسینیان (الأَخِرینَ، المُستَـخِرینَ) قسمت کرده است افزون بر آن، آیاتی در قرآن از میراث‌بری زمین به وسیله صالحان و مستضعفان، پیروزی نهایی حق بر باطل و گسترش اسلام در سرتاسر جهان سخن می‌گوید که پس از وقوع بلاها و فتنه‌های بسیار محقّق می‌شود، این آیات با دوره پایانی دنیا ارتباط دارند و برخی از نشانه‌های قیامت که از آن به «اَشْراط الساعة» تعبیر شده نیز در این بخش واقعند.

در روایات و تفاسیر

[ویرایش]

در روایات و تفاسیر، بسیاری از نشانه‌های آخرالزمان از اشراط‌الساعة نیز شمرده شده است؛ از این رو برای جدایی این دو موضوع مقاله آخرالزمان به حوادث و تحوّلات اجتماعی در واپسین دوره حیات بشری اختصاص یافته که معمولا در کتاب‌هایی تحت عنوان الْمَلاحِمُ والْفِتَن
[۱۵] الفتن والملاحم فی‌آخرالزمان، ابن‌کثیر.
[۱۶] الملاحم والفتن، ابن‌طاووس.
و کتاب‌های مربوط به غیبت امام زمان
[۱۷] الغیبه، طوسی.
(عج) بررسی می‌شوند و اشراط‌الساعة به حوادث طبیعی و دگرگونی‌های کیهانی در آستانه قیامت، مانند: طلوع خورشید از مغرب ، پوشیده شدن آسمان از دود ، تاریک شدن خورشید و ماه و ستارگان، متلاشی شدن کوه‌ها و... محدود شده‌است.
[۱۸] الکشّاف الموضوعی، ج۱، ص‌۹۷ ـ ۱۰۲.

تعبیر « الیوم‌الأخر » که در قرآن فراوان به کار رفته، با جهان آخرت مرادف و ناظر به این واقعیّت است که زندگانی آن جهان، در پی حیات دنیایی، سرانجامِ نهایی آن است
[۱۹] التحقیق، ج‌۱، ص‌۴۶، «أخر».
؛ در نتیجه، این اصطلاح نیز به بحث «آخرالزمان» مربوط نمی‌شود، از آن‌جا که مفهوم «آخر» نسبی است و در تاریخ انقراض دنیا اختلاف فراوانی وجود دارد
[۲۰] هزاره گرایی، ص‌۲۱.
و قرآن نیز از تعیین وقتی مشخّص برای آن پرهیز کرده محدوده آخرالزمان به دقّت قابل اندازه‌گیری نیست؛ با این حال، با استفاده از روایات می‌توان بعثت پیامبر خاتم را سرآغاز دوره «آخرالزمان» دانست
[۳۴] التحریر والتنویر، ج‌۲۶، ص‌۱۰۴.
؛ البتّه در بیش‌تر روایات، آخرالزمان به دوره پایانی که با ظهور مهدی (عج) مقارن است، اطلاق شده است.

در ادیان دیگر

[ویرایش]

بشر به مقتضای حبّ ذات و طبیعت جست و جو گر خود، همواره به سرانجام دنیا می‌اندیشیده است،
[۳۵] تاریخ ابن‌خلدون، ج‌۱، ص‌۳۰۳.
همه ادیان الهی و بیش‌تر مکاتب بشری ، درباره پایان تاریخ ، اظهار نظر کرده‌اند،
[۳۶] نجات بخشی در ادیان، ص‌۱۳ - ۱۴.
[۳۷] علی و پایان تاریخ، ص۱۵- ۲۵.
در همه پیش‌گویی‌های مربوط به آخرالزمان، خبرهای وحشتناک و نگران‌کننده‌ای وجود دارد؛
[۳۸] هزاره گرایی، ص‌۲۵.
ولی اغلب بر این امر اتّفاق نظر است که پایان کار بشر، روشن و سعادت‌آمیز است،
[۳۹] نجات‌بخشی در ادیان، ص‌۱۳ - ۱۴.
در تمام فرقه‌ها و مذاهب اسلامی، کم و بیش سرانجام سعادت‌مند بشر پیش‌بینی شده است،
در متون زرتشتی (از آیین‌های باستان) به صراحت از دوره طلایی بشر در پایان جهان یاد شده که به آشوب‌ها و بلاهای بسیار مسبوق خواهد بود و با ظهور واپسین منجی ( سوشیانس ) محقّق می‌شود،
[۴۱] اوستا، گاهان، یسنه ۴۶، ب‌۳ و یَشتها، اردیبهشت، ب‌۱۰ ـ ۱۷ و فروردین، ب‌۱۲۹.
[۴۲] نجات‌بخشی در ادیان، ص‌۳ ـ ۷۱.
در آیین هندوان نیز هر دوره انسانی به چهار قسمت تقسیم شده که قسمت چهارم آن، مظهر غروب و افول تدریجی معنویت اوّلیه است و از آن، به عصر ظلمت (Kali Yuga) تعبیر می‌شود؛
[۴۳] برخورد تمدّن‌ها و بازسازی نظم جهانی، ص‌۴۸۵.
[۴۴] بحران دنیای متجدّد، ص‌۱.
[۴۵] اوپانیشاد، ص‌۷۷۲ ـ ۷۷۴.
[۴۶] بحران دنیای متجدّد، ص‌۱.
[۴۷] اوپانیشاد، ص۷۳۷.

در متون بودایی نیز از این دوره، سخن به میان آمده است،
[۴۸] بودا، ص‌۵۱۸ - ۵۱۹‌.
[۴۹] علی و پایان تاریخ، ص‌۲۳.
در ادیان ابراهیمی ، بیش از آیین‌ها و مکاتب دیگر بر دوره طلایی بشر در پایان تاریخ، تأکید شده است، در عهد عتیق ، برقراری سعادت و عدالت در سرتاسر جهان پیش‌بینی شده که به وسیله « مشیح » محقّق می‌شود.
[۵۰] کتاب مقدّس، اشعیاء ۱۱ و ۱۲.
[۵۱] کتاب مقدّس، یوئیل ۳ - ۴.
[۵۲] کتاب مقدّس، زکریا ۹.
[۵۳] کتاب مقدّس، دانیال ۲: ۴۴.
[۵۴] کتاب مقدّس، دانیال ‌۷: ۱۳.
[۵۵] کتاب مقدّس، دانیال۷: ۲۷.

در عهد جدید نیز به این مطلب پرداخته شده
[۵۶] کتاب مقدّس، متی ۲۴: ۱۵ ـ ۴۴.
[۵۷] و‌رسل ۲: ۱۷ ـ ۲۱.
و مکاشفه یوحنا‌ به‌طور کامل به حوادث ناگوار آخرالزمان، اختصاص یافته و در پایان آن، به برقراری صلح و آرامش جهان تحت حاکمیت مؤمنان اشاره شده است،
[۵۸] کتاب مقدّس، مکاشفه یوحنا ۴ ـ ۲۲.
[۵۹] نجات بخشی در ادیان، ص‌۱۱۳ ۱۳۳


مکاتب بشری

[ویرایش]

در میان مکاتب بشری، پیش‌بینی « مارکس » از مدینه کمونیستی همراه با کمون نهایی ایجاد شده، تصویری از جامعه بی‌طبقه و بی‌نیاز از دولت را ارائه می‌دهد،
[۶۰] مارکس و مارکسیسم، ص‌۹۱ ـ ۹۴.
پیش‌بینی‌های « رنه‌گنون » عبدالواحد یحیی از افول و فروپاشی تمدّن مادّی غرب و ظهور مجدّد حقّ و حقیقت که با نظر به داده‌های آیین‌های باستان و ادیان ابراهیمی ارائه شده خبر می‌دهد،
[۶۱] بحران دنیای متجدّد، ص‌۲.
[۶۲] بحران دنیای متجدّد، ص۲۰.
[۶۳] بحران دنیای متجدّد، ص۵۵‌.
[۶۴] بحران دنیای متجدّد، ص۱۰۵.
بحران
[۶۵] دنیای متجدّد، ص۱۵۴.
[۶۶] بحران دنیای متجدّد، ص۱۸۶.
[۶۷] علائم آخرالزمان، ص‌۱۸۸ ـ ۱۹۹.
[۶۸] علائم آخرالزمان، ص۲۰۰.
[۶۹] علائم آخرالزمان، ص۳۱۸.
نظریّه پایان تاریخ « فوکویاما » پیروزی نهایی نظام غربی و حاکمیّت ابدی آن بر سرتاسر جهان را پیش‌بینی کرده است
[۷۰] «پایان تاریخ و آخرین انسانها» مجله اطلاعات سیاسی و اقتصادی، ص‌۲۲.
و نظریّه « برخورد تمدّن‌ها » از « هانتنگتون » جنگ جهانی تمدّن‌ها و نظم جهانی‌نوین براساس مرزهای تمدّنی را در پایان این دوره از جهان، پیش‌بینی می‌کند، برخورد
[۷۱] تمدّن‌ها و بازسازی نظم جهانی، ص‌۴۸۵.
[۷۲] برخورد تمدّن‌ها و بازسازی نظم جهانی، ص۵۱۶.


قرآن و پایان تاریخ

[ویرایش]

دیدگاه قرآن درباره سرانجام بشر، دیدگاهی خوش بینانه بوده، پایان دنیا پایانی روشن و سعادت آمیز دانسته شده است، سرانجامِ سعادت‌مند جهان، همان تحقّق کامل غرض از آفرینش انسان‌ها است که چیزی جز عبادت خداوند نخواهد بود: «و‌مَا خَلَقتُ الجِنَّ والإِنسَ إِلاَّ لِیَعبدونَ» عبودیّت الهی در سطوح گوناگون فردی و اجتماعی آن، براساس برنامه‌ریزی خداوند و در چارچوب اصل اختیار واقع شده و غالب انسان‌ها از آن بهره‌مند می‌شوند: «وَعدَاللّهُ‌الَّذینَ ءَامَنوا مِنکُم وعَمِلوا الصَّـلِحـتِ لَیَستخلِفنَّهُم فِی‌الأَرضِ... ولَیُمَکِّننَّ لَهُم دِینَهُم الَّذِی ارتَضی لَهُم و لَیُبدِّلنَّهُم مِن بَعدِ خَوفهِم‌أَمناً یَعبُدونَنِی لاَیُشرِکونَ بِی شَیئاً» «هُو الَّذِی أَرسَلَ رَسولَهُ بِالهُدی وَدِینِ الحَقّ لِیُظهِرَهُ عَلَی‌الدِّینِ کُلِّهِ.»
[۷۸] تاریخ الغیبة الکبری، ص‌۲۳۳ ـ ۲۳۹.
[۷۹] تاریخ ما بعدالظهور، ص‌۳۳.

آیات ناظر به آینده جوامع انسانی، بر عنصر خوش‌بینی در جریان کلّی نظام طبیعت و طرد عنصر بدبینی درباره پایان کار بشر تأکید ورزیده، به نوعی فلسفه تاریخ براساس سیر صعودی و تکاملی آن اشاره دارد.
از نگاه اسلام ، دین با پشت سر گذاشتن مراحل مختلف، در کامل‌ترین شکل خود به بشر عرضه شده: «اَلیَومَ أَکمَلتُ لَکُم دِینَکُم و أَتمَمتُ عَلیکُم نِعمَتی و رَضیتُ لَکُم الإِسلمَ دِیناً» و همواره با انتقال از جامعه‌ای به جامعه دیگر شکوفاتر می‌گردد: «مَنْ یَرتدَّ مِنکُم عَن دِینِه فَسوفَ یأتِی اللّهُ بِقَوم یُحِبُّهم و یُحِبّونَه»،
[۸۴] فلسفه تاریخ، ص‌۲۴۷‌ـ‌۲۵۱.

خداوند از پیامبران گذشته، پیمان گرفته‌ که‌ به ‌پیامبر خاتم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) ایمان‌آورده، به‌او یاری رسانند، بنابراین، تمام نبوت‌ها و شرایع پیشین، مقدمه و پیش درآمد شریعت ختمیّه‌اند،
[۸۶] نهج البلاغه، ص‌۲۰.
از ظاهر برخی آیات، چون «والسَّـبقونَ السَّـبقونَ • أُولــئِکَ المُقرَّبونَ... • ثُلَّةٌ مِن الأَوَّلینَ • وَ قَلیلٌ مِن الأَخِرین» و نیز بعضی روایات
[۹۰] صحیح بخاری، ج‌۴، ص‌۲۲۸ .
[۹۱] صحیح بخاری، ج‌۴، ص۲۲۹.
برمی آید که پیشینیان از مردم آخرالزمان، فضیلت و مرتبه بالاتری داشته‌اند؛
[۹۳] من وحی القرآن، ج‌۲۱، ص‌۳۲۹.

امّا اهل تفسیر ، سبقت گرفتگان را پیامبران و اصحابشان دانسته و سبقت را فضیلتی برای اقوام گذشته نشمرده‌اند؛ زیرا طبیعی است که اصحاب پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم)، نسبت به تمام پیامبران دیگر و اصحابشان بسیار کم‌تر باشند؛
[۹۴] نهج البیان، ج‌۵‌، ص‌۱۳۵.
[۹۵] نمونه، ج‌۲۳، ص‌۲۰۷.
البته روایاتی نیز حاکی از نسخ آیه مزبور نقل شده که درست به نظر نمی‌رسد؛و به دلیل سطح بالای معرفت مردم آخرالزمان معجزات حسّی اقوام گذشته، جای خود را در اسلام به معجزه عقلی و علمی (قرآن) داده
[۹۸] الاتقان، ج‌۲، ص‌۲۵۲.
و وحی قرآنی، با سخن از قرائت و علم و قلم، آغاز می‌شود: «اِقرَأ بِاسمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ • خَلَقَ الإِنسنَ مِن عَلَق • اِقرَأ و رَبُّکَ الأَکرَمُ • الَّذِی عَلَّمَ بِالقَلمِ • عَلَّمَ الإِنسنَ ما لَم یَعلَم».
و قرآن، از دوره ماقبل اسلام، به عنوان عصر جاهلیت در مقابل عصر علم و خرد یاد می‌کند: «الجَـهِلیَّةِ الأُولَی» از این رو، طبق روایات، سوره توحید و شش آیه آغازین حدید، برای اقوامی در آخرالزمان نازل شده که در کاوش‌های دینی، از اقوام پیشین ژرف‌اندیش‌تر و دقیق‌ترند.
در روایات متعدد دیگر نیز دوره آخرالزمان و مردم آن، به رغم وقوع فتنه‌ها و آشوب‌های بسیار، بهترین زمان و بهترین مردم شناسانده شده‌اند؛ بنابراین، میان دیدگاه خوشبینانه اسلام درباره پایان تاریخ و ظهور آفت‌های اجتماعی بسیار در آن دوره، هیچ گونه تنافی وجود ندارد، برخی از پیامبران نیز به دلیل فضیلت مردم آخرالزمان، از خداوند خواسته‌اند که نام و راهشان در میان آنان جاوید بماند.
[۱۰۷] تفسیر البرهان ، ج‌۴، ص‌۱۷۴.
قرآن ، امت پیامبر را معتدل‌ترین و در نتیجه کامل‌ترین: «و‌کَذلِکَ جَعلنکُم أُمَّةً وَسَطاً»
و بهترین امّت: «خَیرَ أُمَّة اُخرِجَت لِلنَّاسِ» معرفی می‌کند؛بر همین اساس، خوارق عادت در آخرالزمان به کمترین میزان رسیده خداوند از طریق سنت‌های طبیعی تاریخ، جوامع بشری را با آزمایش‌های مختلف به حدی از بلوغ ، شعور و تجربه می‌رساند که زمینه حکومت جهانی صالحان مهیا شده
[۱۱۲] تاریخ الغیبه الکبری، ص‌۲۴۲‌ـ‌۲۴۴.
و بر اساس سنّت همیشگی خویش، مؤمنان را بر همه موانع چیره ساخته، به فتح و پیروزی پایدار می‌رساند: «إِنَّهُم لَهمُ المَنصُورونَ • و إِنَّ جُندَنا لَهُم الغَــلِبون»، از مجموعه مباحث گذشته می‌توان نتیجه گرفت که دوره اسلامی، همان دوره آخرالزمان است که تحقق کامل دیدگاه مثبت اسلام درباره پایان تاریخ، در عصر ظهور امام مهدی (عج) به وقوع خواهد پیوست.

رخدادهای مهم آخرالزمان

[ویرایش]

ختم نبوت و نزول واپسین شریعت که با ظهور پیامبر اسلام تحقق یافت، نخستین نشانه پایان تاریخ به شمار می‌رود؛
[۱۱۵] تفسیر الفرقان، ج‌۲۶ و ۲۷، ص‌۱۰۹.
لذا مفسران، مقصود از نشانه‌های قیامت‌ را در آیه ذیل، بعثت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) دانسته‌اند که نسبت به عمر جهان، فاصله بسیار کمی تا قیامت دارد:
[۱۱۶] تفسیر مجمع البیان، ج‌۹، ص‌۱۵۴.
[۱۱۷] تفسیر قرطبی، ج‌۱۶، ص‌۱۵۹
«فَهَل یَنظُرونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَن تَأتِیَهُم بَغتَهً فَقَد جَاءَ أَشراطُها»، ( در آخرالزمان وقایع فراوان دیگری نیز پیش‌بینی شده که بیش‌تر به دوره پایانی آن (مقارن با ظهور مهدی) مربوط می‌شود.

← بحران معنویّت


پیش از ظهور امام‌زمان (عج) جوّ حاکم بر جهان، جوّ ستم، گناه و فساد خواهد بود، «اِقتَربَ لِلنَّاسِ حِسابُهُم و‌هُم فِی غَفلَة مُعرِضون» در این آیه، مردم آخرالزمان، به غفلت و اعراض از خداوند ، متّصف شده‌اند،
[۱۲۰] التفسیر الکبیر، ج‌۲۲، ص‌۱۴۰.
[۱۲۱] التحریروالتنویر، ج‌۱۷، ص‌۹.
در روایات نیز منظور از‌اشراط ‌الساعة که در آیه ۱۸ سوره محمد /۴۷ به‌آن اشاره شده، رواج بیش از حدّ کفر، فسق‌و‌ظلم دانسته و موارد متعدّدی از آن بر‌شمرده شده است.

← وقوع اختلاف‌ها و درگیری‌های بسیار


یکی از نشانه‌های آخرالزمان، اختلاف‌ها و درگیری‌های فراوان میان گروه‌های گوناگون است: «فَاختَلفَ الأَحزابُ مِن بَینهِم فَویلٌ لِلَّذینَ کَفَروا‌مِن مَشهَدِ یَوم عَظِیم»روایات، این آیه را به ظهور فرقه‌های مختلف در‌جهان اسلام مربوط دانسته‌اند که در آخرالزمان پدید آمده، موجب اختلاف‌های بسیار خواهند‌شد.
[۱۲۶] تفسیر البرهان ، ج‌۳، ص‌۷۱۲.

آیه «یَلبِسَکُم شِیَعًا و یُذِیقَ بَعضَکُم بَأسَ بَعض» نیز به وقوع اختلاف‌ها و قتل و کشتار در آخرالزمان تفسیر شده است،
[۱۲۸] تفسیر قمی، ج‌۱، ص‌۲۳۲.
بر‌اساس روایتی، آیه «ولَنبلونَّکم بشیء مِن الخَوف و الجُوع و نَقص من الأَمولِ و الأَنفُس...»به ترس و ناامنی، گرسنگی و قحطی و فقر و کشتار در آخرالزمان اشاره دارد.
[۱۳۰] نور الثقلین، ج‌۱، ص‌۱۴۲.


← ظهور دجّال


در هر سه دین آسمانی یهود ، مسیحیت و اسلام ، ظهور فاسدترین ومخرّب‌ترین جریان منحط در طول تاریخ، پیش بینی و از خطر آن پرهیز داده شده است،
[۱۳۱] کتاب مقدّس، عهد قدیم، زکریا ۹: ۶.
[۱۳۲] کتاب مقدّس، عهد قدیم، زکریا ۹: ۷.
[۱۳۳] کتاب مقدّس، عهد قدیم، دانیال ۷: ۱۹ ـ ۲۷.
[۱۳۴] کتاب مقدّس، عهد جدید، متّی ۲۴: ۱۵ ـ ۲۵.
[۱۳۵] کتاب مقدّس، عهد جدید، نامه اول یوحنا ۴: ۱ ـ ۶.
[۱۳۶] کتاب مقدّس، عهد جدید، مکاشفه یوحنا ۱۳: ۱۱ ـ ۱۷.
[۱۳۷] سفینة‌البحار، ج‌۲، ص‌۱۶۲.
[۱۳۸] سفینة‌البحار، ج‌۲، ص۱۶۳
دجّال که تجسّم کفر ، فریب و گمراهی است، در آخرالزمان ظاهر شده، مردم را به پرستش خویش می‌خواند، برخی از مفسّران، تفسیر آیه «لَخلقُ السّموت و الأرض أکبر من خلق النّاس» را به ظهور دجّال ناظر دانسته‌اند که دردید مردم، عظیم‌ترین موجود جلوه می‌کند؛
[۱۴۰] تاریخ مابعدالظهور، ص۱۳۹ـ۱۴۲.
[۱۴۱] علائم آخرالزمان، ص‌۳۰۳ ـ ۳۱۶
در حالی که خداوند ، او را از بسیاری مخلوقات دیگر کوچک‌تر می‌شمارد،
[۱۴۲] کشف‌الأسرار، ج‌۸‌، ص‌۴۸۲ ـ ۴۸۴.
سرانجام این پدیده به دست عیسی (علیه‌السلام) محو و نابود خواهد شد.
[۱۴۳] کشف‌الأسرار، ، ج۲، ص۱۴۱ ـ ۱۴۳.
[۱۴۴] الدرّالمنثور، ج۵‌، ص۶۷۴ .


← وقوع مصائب


برخی از آیات عذاب بر کافران و گنه‌کاران آخرالزمان که نزول عذاب را انکار می‌کنند؛ تطبیق داده شده است: «إن أتـکُم عَذابُهُ بَیَـتاً أَو نَهاراً مَا ذَا یَستَعجِلُ مِنهُ المُجرِمونَ» «فَإِذا نَزلَ بِسَاحَتهِم فَساءَ صَباحُ المُنذرین». با استفاده از آیه ۶۵ سوره انعام /۶ برخی از این عذاب‌ها بدین شرح گزارش شده‌اند: صدایی هراسناک و دود در آسمان و حاکمان ستمگر «قُل هُو القادِرُ عَلی أَن یَبعَثَ عَلیکُم عَذاباً مِن فَوقِکُم»، فرو رفتن برخی انسان‌ها در زمین «أَو مِن تَحتِ أَرجُلِکُم» اختلافات بسیار در دین، «أَو یَلبِسَکُم شِیَعاً» قتل و کشتار «و‌یُذِیقَ بَعضَکُم بَأسَ بَعض».
در این دوره زمانی،
[۱۵۲] تفسیر قمی، ج‌۱، ص‌۲۳۲.
ترس و ناامنی، گرسنگی و قحطی و فقر و کشتار نیز بسیار رخ خواهد داد: «وَ لَنبلُونَّکُم بِشَیء مِنَ الْخَوفِ والْجُوعِ و نَقص مِن الأَمولِ وَالأَنفُس....»

← خروج سفیانی


بیش‌تر مفسّران، از ظهور لشکری طغیان‌گر که آخرالزمان در کشورهای اسلامی به ستم و تعدّی پرداخته، سرانجام در صحرایی بیرون از مکّه ، گرفتار عذاب الهی می‌شوند، خبر داده و آیه «ولَو تَری إِذ فَزِعُوا فَلاَ فَوتَ و أُخِذوا مِن مَکان قَرِیب» را درباره آن لشکر دانسته‌اند، در روایات شیعه و سنّی ، نام رهبر این لشکریان، سفیانی ذکر شده است.
[۱۵۵] جامع‌البیان، مج‌۱۲، ج‌۲۲، ص‌۱۲۹.
آیه «أَفأَمِنَ الَّذینَ مَکَروا السَّیِّـَاتِ أَن یَخسِفَ اللّهُ بِهِمُ الأَرضَ....» نیز که توطئه‌گران را به فرو رفتن در زمین تهدید می‌کند، بر لشکر سفیانی تطبیق داده شده است،
[۱۵۹] تفسیر البرهان ، ج‌۱، ص‌۳۵۲.
[۱۶۰] تفسیر البرهان ، ج‌۱، ص۳۵۴ .
آیه «... ءَامِنوا بِما نَزَّلنا مُصَدِّقًا لِما مَعَکُم مِن قَبلِ أَن نَطمِسَ وُجوهًا فَنَرُدَّها عَلی أَدبارِهَا» نیز درباره بازماندگان لشکر سفیانی تأویل شده که صورت‌هایشان معکوس گشته، پشت سرشان قرار می‌گیرد.
[۱۶۲] تفسیر البرهان ، ج‌۱، ص‌۳۵۲.
[۱۶۳] تفسیر البرهان ، ج‌۱، ص۳۵۴


← ندای آسمانی


بنابر روایات شیعه، جبرئیل نخستین کسی است که با امام‌زمان (عج) بیعت و با صدایی بلند به گونه‌ای که به گوش همه جهانیان برسد، این آیه را تلاوت می‌کند: «أَتی أَمرُ اللّهِ فَلاَ تَستَعجِلُوهُ= فرمان خدا رسید؛ پس دیگر شتاب مکنید»، آیه «وَاستَمِع یَومَ یُنادِ المُنادِ مِن مَکان قَریب • یَومَ یَسمَعونَ الصَّیحَةَ بِالحَقِّ ذلِکَ یَومُ الخُروجِ» نیز درباره این حادثه، تأویل شده است.

← ظهور منجی بزرگ بشر


مهم‌ترین رخ‌داد آخرالزمان، ظهور دوازدهمین امام شیعیان برای رهایی انسان‌ها است: «جَاءَالحَقُّ و زَهقَ البـطِلُ إِنَّ البـطِلَ کانَ زَهوقًا» این آیه که از پیروزی چشم‌گیر حق بر باطل سخن می‌گوید، در روایات به ظهور مهدی (عج) تأویل شده است،
[۱۷۰] تفسیر البرهان ، ج‌۳، ص‌۵۷۶‌.
آیه ۱۴۸ سوره بقره /۲ (أَینَ ماتَکونُوا یَأتِ بِکُمُ اللّهُ جَمِیعًا) نیز بر یاران نخستین مهدی (عج) که خداوند آنان را گرداگرد حضرت حاضر می‌سازد، تطبیق داده شده‌است
[۱۷۱] مجمع‌البیان، ج‌۱، ص‌۴۲۶.
[۱۷۲] تفسیر البرهان ، ج‌۱، ص‌۳۴۷ ـ ۳۵۵.
آیه «فَإِن یَکفُربِها هـؤُلاَءِ فَقَد وَکَّلنا بِها قَومًا لَیسوا بِها بِکـفرین»
[۱۷۳] تفسیر البرهان ، ج‌۲، ص‌۴۴۸.
نیز چنین است.

← نزول حضرت عیسی


یکی از رخ‌دادهای آخرالزمان، فرود آمدن عیسی (علیه‌السلام) از آسمان است: «و‌إِنَّه لَعِلمٌ لِلسَّاعَةِ فَلاتَمتَرُنَّ بِها» (وإِن مِن أَهلِ الکِتـبِ إِلاَّ لَیُؤمِنَنَّ بِه قَبلَ مَوتِهِ.» مفسّران با استفاده از این آیات، ظهور دوباره عیسی (علیه‌السلام) در آخرالزمان را پیش‌بینی کرده‌اند
[۱۷۷] جامع‌البیان، مج‌۳، ج‌۳، ص‌۳۹۴ ـ ۳۹۶.
[۱۷۸] جامع‌البیان، مج ۴، ج‌۶‌، ص‌۲۵ ـ ۳۰.
[۱۷۹] جامع‌البیان، مج۱۳، ج۲۵، ص۱۱۵.
[۱۸۰] جامع‌البیان، مج۱۳، ج۲۵، ص۱۱۶.
[۱۸۱] کشف‌الأسرار، ج‌۹، ص‌۷۴.
[۱۸۲] کشف‌الأسرار ج‌۲، ص‌۱۴۳.
[۱۸۳] تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۱، ص‌۵۸۹.
[۱۸۴] تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۱، ص۵۹۰‌.
و در روایات نیز تصریح شده که وی در بیت‌المقدّس به نماز جماعت امام‌زمان (عج) اقتدا و در جنگ‌های ایشان نیز شرکت خواهد کرد،
[۱۸۵] مجمع‌البیان، ج‌۳، ص‌۲۱۱.
[۱۸۷] تفسیر روح المعانی، ج‌۱۴، ص‌۱۴۷.
براساس این تفسیر، فرود آمدن عیسی (علیه‌السلام) از آسمان، یکی از نشانه‌های نزدیکی قیامت شمرده شده و از ایمان آوردن همه اهل کتاب به حضرت عیسی (علیه‌السلام) در آخرالزمان که یکی از فرماندهان امام‌زمان به شمار می‌رود، خبر داده شده است.

← خروج جنبنده‌ای از زمین


قرآن با رمز و ابهام از خروج جنبده‌ای حکایت می‌کند که هنگام روی‌گردانی مردم از معنویّت، از زمین خارج شده، با مردم سخن می‌گوید، «و‌إِذا وَقعَ القَولُ عَلَیهِم أَخرَجنا لَهُم دابَّةً مِنَ الأَرضِ تُکَلِّمُهُم أَنَّ النَّاسَ کَانوا بِـَایـتِنا لاَیُوقِنون»، در تفاسیر، مطالب بسیاری درباره این موجود شگفت بیان شده
[۱۹۰] جامع‌البیان، مج۱۱، ج۲۰، ص۱۸ـ۲۰.
[۱۹۱] کشف‌الأسرار، ج۷، ص۲۵۶ـ۲۵۸.
[۱۹۲] قرطبی، ج‌۱۳، ص‌۱۵۶ ـ ۱۵۸.
که تا حدّ بسیاری غیر واقعی و بی‌اساس به نظر می‌رسد و در ظاهر برگرفته از منابع اسرائیلی است.
[۱۹۴] کتاب مقدّس، مکاشفه یوحنا ۱۳.


← هجوم یأجوج و مأجوج


قومی وحشی و فاسد با تخریب سدّ ذوالقرنین ، در اندک زمانی سرتاسر جهان را پر از ظلم و فساد خواهد کرد تا آن‌که بنابر روایات، در عصر ظهور مهدی، به طور کلّی از بین خواهد رفت،
[۱۹۵] جامع‌البیان، مج‌۱۰، ج‌۱۷، ص‌۱۱۵ ـ ۱۲۱.
[۱۹۶] تاریخ مابعدالظهور، ص‌۱۴۶ ـ ۱۵۰
«حَتَّی إِذا فُتِحَت یَأجوجُ و مَأجوجُ و هُم مِن کُلِّ حَدَب یَنسِلون» برخی، یأجوج و مأجوج را یکی از نژادهای انسانی، با صفات ظاهری خاص یا موجوداتی خارق‌العاده دانسته‌اند که از پشت مانعی مادّی خارج شده، به کشتار مردم و تخریب منابع طبیعی خواهند پرداخت،
[۱۹۸] کشف‌الاسرار، ج۵‌، ص۷۴۳ـ ۷۴۶.
برخی دیگر نیز آنان را نمادی از یک تمدّن مادّی مخرّب شمرده‌اند که سدّ معنویِ ساخته شده به دست پیامبران را منهدم و حیات طبیعی و معنوی را بر کره زمین تهدید خواهد کرد.
[۲۰۱] تاریخ ما بعد الظهور، ص‌۱۵۱.
[۲۰۲] علائم آخرالزمان، ص‌۲۰۰ ـ ۲۰۲.
[۲۰۳] تفسیر الفرقان، ج‌۱۵ و ۱۶، ص‌۲۱۳ ـ ۲۲۳ .

در هر حال، بیش‌تر مفسّران با استناد به آیه «وَ تَرَکنَا بَعضَهُم یومَئِذ یَموجُ فِی بَعض و نُفِخَ فِی‌الصُّورِ فَجَمَعنهم جَمعًا» که بنابر قول مشهور ، به هجوم آنان اشاره داشته و بی‌درنگ از قیامت سخن به میان آورده، آن را از نشانه‌های متّصل به قیامت شمرده‌اند و سخن از بازگشت برخی اقوام گذشته را هنگام خروج یأجوج و مأجوج مربوط به قیامت دانسته‌اند:
[۲۰۵] مجمع‌البیان، ج‌۷، ص‌۱۰۲.
[۲۰۶] کشف‌الأسرار، ج‌۶‌، ص‌۳۰۶.
[۲۰۷] کشف‌الأسرار، ج‌۶‌، ص۳۰۷.
«و‌حَرَامٌ عَلی قَریَة أَهلَکنها أَنَّهُم لاَیَرجِعونَ • حَتَّی إِذا فُتِحَت یَأجوجُ و....» برخی دیگر، این حادثه را به استناد روایات بسیار، به دوران ظهور مربوط دانسته
[۲۱۰] تفسیر الفرقان، ج‌۱۶ و ۱۷، ص‌۳۶۲ ـ ۳۶۵.
و اشاره به بازگشت برخی اقوام را به مسأله « رجعت » ارتباط داده‌اند.
[۲۱۱] تاریخ ما بعدالظهور، ص‌۱۵۰.
[۲۱۲] تفسیر الفرقان، ج‌۱۶ و ۱۷، ص‌۳۶۲-۳۶۵.


← رجعت


در آخرالزمان برخی از نیکوکاران و بدکاران زمان‌های گذشته، دوباره زنده می‌شوند، «وَ یَومَ نَحشُرُ مِن کُلِّ أُمَّة فَوجاً مِمَّن یُکَذِّبُ بِـَایـتِنا» این آیه فقط به برانگیخته شدن عدّه‌ای از مکذّبان و نه همه آن‌ها اشاره کرده؛ بدین جهت، روایات و مفسّران شیعه ، میان مصداق این آیه و قیامت، تفاوت قائل شده و آیه را به آخرالزمان مربوط دانسته‌اند که عدّه‌ای از نیکوکاران و بدکاران اعصار گذشته، زنده شده، هر یک نتیجه دنیایی اعمال خویش را خواهد دید،
[۲۱۴] مجمع‌البیان، ج۷، ص۳۶۶.
[۲۱۵] تفسیر البرهان ، ج۴، ص۲۲۸ ـ ۲۳۱.
مرگ و زندگی دوباره: «رَبَّنا أَمَتَّنا اثنَتَینِ و أَحیَیتَنَا اثنَتَینِ» عذاب پیش از عذاب بزرگ: «و‌لَنُذیقَنَّهُم مِنَ العَذابِ الأَدنَی دُونَ العَذابِ الأَکبَر» ظهور بندگان پیکارجو پیش از قیامت: «فَإِذا جاءَ وَعدُ أُولـهُما بَعَثنا عَلَیکُم عِباداً لَنا أُولِی بَأس شَدید» میثاق پیامبران با خداوند برای ایمان آوردن و یاری رساندن به پیامبراسلام: «و‌إِذ أَخَذَ اللّهُ مِیثـقَ النَّبِیّینَ... لَتُؤمِنُنَّ بِه و لَتَنصُرنَّهُ» و منّت الهی بر مستضعفان تاریخ: «و‌نُریدُ أَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الأَرضِ و نَجعلَهُم أَئِمَّةً و نَجعَلَهُم الورِثین» همگی به رجعت، تفسیر و تأویل شده‌اند؛ با این حال در تفسیر آیات پیشین، آرای دیگری نیز گفته شده است.
[۲۲۷] مجمع‌البیان، ج‌۷، ص‌۱۰۶.


← صلح و آرامش پایدار در سرتاسر جهان


پس از پیروزی حضرت مهدی (عج) و یارانش، آرامش و معنویّت بر جهان حاکم خواهد شد: «وَعَدَ اللّهُ الَّذینَ ءَامَنوا... وَ لَیُبدِّلَنَّهُم مِن بَعدِ خَوفِهِم أَمناً....»، «إِنَّ الأَرضَ لِلّهِ یُورِثُها مَن یَشاءُ مِن عِبادِهِ و العـقِبَةُ لِلمُتَّقین» ، «و‌قـتِلوهُم حَتَّی لاَتَکونَ فِتنةٌ و یَکونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلّه» ، «لِیُحِقَّ الحَقَّ و یُبطِلَ البـطِلَ.» این آیات و آیات دیگر که از میراث‌بری صالحان و مستضعفان و جانشینی آنان در زمین یاد می‌کند همگی بیان‌گر این واقعیّتند که سرنوشت این جهان، پس از جهادی الهی به امامت امام‌زمان (عج) سرانجام به دست مؤمنان افتاده و جهانیان همگی در سایه حکومت حضرت در صلح و معنویّت به سرخواهند برد.
[۲۳۹] تاریخ ما بعدالظهور، ص‌۶۳۲ ـ ۶۳۹‌.
[۲۴۰] تاریخ ما بعدالظهور، ص۶۴۷‌.

افزون بر این، تحقّق کامل آیات «وَ لَه أَسلَمَ مَن فِی‌السَّمـوتِ و الأَرضِ» و «یُحیِ الأَرضَ بَعدَ مَوتِها» و «الیَومَ یَئِسَ الَّذینَ کَفروا مِن دِینِکُم فَلاتَخشَوهُم وَ اخشَون» و «یَومئذ یَفرُح‌المؤمِنونَ • بِنَصرِاللّهِ...» نیز در این دوره زمانی دانسته شده است، در آن هنگام، همه نعمت‌های آسمان و زمین بر آن‌ها نازل و از آسایش و سعادت کامل بهره‌مند خواهند شد: «لَفَتحنَا عَلیهِم بَرکـت مِنَ السَّماءِ والأَرضِ....»چون این مردم در سایه حکومت حضرت مهدی به بالاترین حدّ رشد و بلوغ می‌رسند، بدین ترتیب، خلافت انسان بر زمین به کامل‌ترین حدّ خود خواهد رسید؛ در عین حال، وجود مقدّس امام معصوم (امام مهدی یا امامان دیگر هنگام رجعت) تا قیامت در دنیا حضور داشته، جامعه انسانی هیچ‌گاه از حضورشان بی‌نیاز‌نمی‌شود.
[۲۴۸] علیوپایان تاریخ، ص‌۸۲ ۹۲.


مقالات مرتبط

[ویرایش]

آخرالزمان در آیین اسلام
آخرالزمان در دین یهود
آخرالزمان در مسیحیت
آخرالزمان در دین زردشتی

← فهرست منابع


(۱)الاتقان.
(۲) انوارالتنزيل، بيضاوى.
(۳) اوپانيشاد.
(۴) اوستا.
(۵) الايقاظ من الهجعه.
(۶) بحارالأنوار.
(۷) بحران دنياى متجدّد.
(۸) برخورد تمدّن‌ها و بازسازى نظم جهانى.
(۹) البرهان فى‌تفسير القرآن.
(۱۰) بودا.
(۱۱) تاريخ ابن‌خلدون.
(۱۲) تاريخ الغيبة الكبرى.
(۱۳) تاريخ ما بعد الظهور.
(۱۴) التحقيق فى كلمات القرآن‌الكريم.
(۱۵) تفسير التحرير والتنوير.
(۱۶) تفسير العيّاشى.
(۱۷) تفسير القرآن العظيم، ابن‌كثير.
(۱۸) تفسير القمى.
(۱۹) التفسيرالكبير.
(۲۰) تفسير من وحى القرآن.
(۲۱) تفسير نمونه.
(۲۱) تفسير نورالثقلين.
(۲۳) جامع‌البيان عن تأويل آى القرآن.
(۲۴) الجامع لأحكام القرآن، قرطبى.
(۲۵) خاتميّت.
(۲۶) الدرّالمنثور فى التفسير بالمأثور.
(۲۷) روح‌المعانى فى تفسير القرآن العظيم.
(۲۸) سفينة‌البحار.
(۲۹) سيطره كميت و علائم آخرالزمان.
(۳۰) صحيح البخارى.
(۳۱) على و پايان تاريخ.
(۳۲) الغيبه، شيخ طوسى.
(۳۳) الفتن والملاحم فى آخرالزمان، ابن كثير.
(۳۴) الفرقان فى تفسير القرآن.
(۳۵) فلسفه تاريخ.
(۳۶) فى ظلال القرآن.
(۳۷) قيام و انقلاب مهدى.
(۳۸) الكافى.
(۳۹) كتاب مقدّس.
(۴۰) الكشّاف.
(۴۱) الكشّاف الموضوعى للقرآن‌الكريم.
(۴۲) كشف‌الأسرار و عدّة‌الأبرار.
(۴۳) الكليّات.
(۴۴) لسان‌العرب.
(۴۵) ماركس و ماركسيسم.
(۴۶) مجلّه اطلاعات سياسى و اقتصادى.
(۴۷) مجمع‌البيان فى تفسير القرآن.
(۴۸) الملاحم و الفتن، ابن طاووس.
(۴۹) الميزان فى تفسير القرآن.
(۵۰) نجات بخشى اديان.
(۵۱) نهج‌البلاغه.
(۵۲) نهج‌البيان.
(۵۳) هزاره‌گرايى.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. الکلّیات، ج‌۱، ص‌۸۳‌.
۲. لسان‌العرب، ج۶، ص۸۶،
۳. واقعه/سوره۵۶، آیه۱۳.    
۴. واقعه/سوره۵۶، آیه۳۹.    
۵. واقعه/سوره۵۶، آیه۴۹.    
۶. حجر/سوره۱۵، آیه۲۴.    
۷. اعراف/سوره۷، آیه۱۲۸.    
۸. نور/سوره۲۴، آیه۵۵‌.    
۹. قصص/سوره۲۸، آیه۵‌.    
۱۰. فتح/سوره۴۸، آیه۲۸.    
۱۱. قیام وانقلاب مهدی، ص‌۵ - ۶‌.    
۱۲. محمد/سوره۴۷، آیه۱۸.    
۱۳. تفسیر روح المعانی، مج۱۴، ج۲۶، ص‌۸۰ ۸۲‌.    
۱۴. نمونه، ج۲۱، ص‌۴۴۹ ۴۵۱.    
۱۵. الفتن والملاحم فی‌آخرالزمان، ابن‌کثیر.
۱۶. الملاحم والفتن، ابن‌طاووس.
۱۷. الغیبه، طوسی.
۱۸. الکشّاف الموضوعی، ج۱، ص‌۹۷ ـ ۱۰۲.
۱۹. التحقیق، ج‌۱، ص‌۴۶، «أخر».
۲۰. هزاره گرایی، ص‌۲۱.
۲۱. لقمان/سوره۳۱، آیه۳۴.    
۲۲. احزاب/سوره۳۳، آیه۶۳ و زخرف:۸۵.    
۲۳. بحارالانوار، ج‌۴۰، ص‌۱۷۷.    
۲۴. بحارالانوار، ج‌۲، ص‌۸۷‌.    
۲۵. بحارالانوار، ج‌۹، ص‌۳۱۹.    
۲۶. بحارالانوار، ج‌۱۲، ص‌۲۸۲.    
۲۷. بحارالانوار، ج‌۱۴، ص‌۸۳.    
۲۸. بحارالانوار، ج‌۱۴، ص۸۴‌.    
۲۹. بحارالانوار، ج‌۱۵، ص‌۲۰۳.    
۳۰. بحارالانوار، ج‌۱۶، ص‌۱۸ ۲۱.    
۳۱. بحارالانوار، ج‌۲۰، ص‌۲۲۲.    
۳۲. بحارالانوار، ج‌۲۱، ص‌۳۱۷.    
۳۳. بحارالانوار، ج‌۲۱، ص۳۵۱.    
۳۴. التحریر والتنویر، ج‌۲۶، ص‌۱۰۴.
۳۵. تاریخ ابن‌خلدون، ج‌۱، ص‌۳۰۳.
۳۶. نجات بخشی در ادیان، ص‌۱۳ - ۱۴.
۳۷. علی و پایان تاریخ، ص۱۵- ۲۵.
۳۸. هزاره گرایی، ص‌۲۵.
۳۹. نجات‌بخشی در ادیان، ص‌۱۳ - ۱۴.
۴۰. قیام و انقلاب مهدی، ص‌۵‌.    
۴۱. اوستا، گاهان، یسنه ۴۶، ب‌۳ و یَشتها، اردیبهشت، ب‌۱۰ ـ ۱۷ و فروردین، ب‌۱۲۹.
۴۲. نجات‌بخشی در ادیان، ص‌۳ ـ ۷۱.
۴۳. برخورد تمدّن‌ها و بازسازی نظم جهانی، ص‌۴۸۵.
۴۴. بحران دنیای متجدّد، ص‌۱.
۴۵. اوپانیشاد، ص‌۷۷۲ ـ ۷۷۴.
۴۶. بحران دنیای متجدّد، ص‌۱.
۴۷. اوپانیشاد، ص۷۳۷.
۴۸. بودا، ص‌۵۱۸ - ۵۱۹‌.
۴۹. علی و پایان تاریخ، ص‌۲۳.
۵۰. کتاب مقدّس، اشعیاء ۱۱ و ۱۲.
۵۱. کتاب مقدّس، یوئیل ۳ - ۴.
۵۲. کتاب مقدّس، زکریا ۹.
۵۳. کتاب مقدّس، دانیال ۲: ۴۴.
۵۴. کتاب مقدّس، دانیال ‌۷: ۱۳.
۵۵. کتاب مقدّس، دانیال۷: ۲۷.
۵۶. کتاب مقدّس، متی ۲۴: ۱۵ ـ ۴۴.
۵۷. و‌رسل ۲: ۱۷ ـ ۲۱.
۵۸. کتاب مقدّس، مکاشفه یوحنا ۴ ـ ۲۲.
۵۹. نجات بخشی در ادیان، ص‌۱۱۳ ۱۳۳
۶۰. مارکس و مارکسیسم، ص‌۹۱ ـ ۹۴.
۶۱. بحران دنیای متجدّد، ص‌۲.
۶۲. بحران دنیای متجدّد، ص۲۰.
۶۳. بحران دنیای متجدّد، ص۵۵‌.
۶۴. بحران دنیای متجدّد، ص۱۰۵.
۶۵. دنیای متجدّد، ص۱۵۴.
۶۶. بحران دنیای متجدّد، ص۱۸۶.
۶۷. علائم آخرالزمان، ص‌۱۸۸ ـ ۱۹۹.
۶۸. علائم آخرالزمان، ص۲۰۰.
۶۹. علائم آخرالزمان، ص۳۱۸.
۷۰. «پایان تاریخ و آخرین انسانها» مجله اطلاعات سیاسی و اقتصادی، ص‌۲۲.
۷۱. تمدّن‌ها و بازسازی نظم جهانی، ص‌۴۸۵.
۷۲. برخورد تمدّن‌ها و بازسازی نظم جهانی، ص۵۱۶.
۷۳. ذاریات/سوره۵۱، آیه۵۶.    
۷۴. نور/سوره۲۴، آیه۲۴.    
۷۵. توبه/سوره۹، آیه۳۳.    
۷۶. فتح/سوره۴۸، آیه۲۸.    
۷۷. صف/سوره۶۱، آیه۹.    
۷۸. تاریخ الغیبة الکبری، ص‌۲۳۳ ـ ۲۳۹.
۷۹. تاریخ ما بعدالظهور، ص‌۳۳.
۸۰. قیام و انقلاب مهدی، ص‌۶.    
۸۱. قیام و انقلاب مهدی، ص۱۴    
۸۲. مائده/سوره۵، آیه۳.    
۸۳. مائده/سوره۵، آیه۵۴.    
۸۴. فلسفه تاریخ، ص‌۲۴۷‌ـ‌۲۵۱.
۸۵. آل عمران/سوره۳، آیه۸۱.    
۸۶. نهج البلاغه، ص‌۲۰.
۸۷. خاتمیّت، ص‌۲۱.    
۸۸. واقعه/سوره۵۶، آیه۱۰‌‌۱۳.    
۸۹. واقعه/سوره۵۶، آیه۱۴.    
۹۰. صحیح بخاری، ج‌۴، ص‌۲۲۸ .
۹۱. صحیح بخاری، ج‌۴، ص۲۲۹.
۹۲. بتفسیر یضاوی، ج‌۵‌، ص‌۲۸۴.    
۹۳. من وحی القرآن، ج‌۲۱، ص‌۳۲۹.
۹۴. نهج البیان، ج‌۵‌، ص‌۱۳۵.
۹۵. نمونه، ج‌۲۳، ص‌۲۰۷.
۹۶. الدرّالمنثور، ج‌۸‌، ص‌۸‌.    
۹۷. الکشاف، ج‌۴، ص‌۴۵۹.    
۹۸. الاتقان، ج‌۲، ص‌۲۵۲.
۹۹. علق/سوره۹۶، آیه۱‌‌۵.    
۱۰۰. خاتمیت، ص‌۳۶‌‌۳۹.    
۱۰۱. احزاب/سوره۳۳، آیه۳۳.    
۱۰۲. الکافی، ج‌۱، ص‌۹۱.    
۱۰۳. بحارالأنوار، ج‌۵۲‌، ص‌۱۲۴.    
۱۰۴. بحارالأنوار، ج‌۵۲‌، ص۱۲۵.    
۱۰۵. کتاب الغیبه، نعمانی، ص۲۰۶.    
۱۰۶. شعراء/سوره۲۶، آیه۸۴.    
۱۰۷. تفسیر البرهان ، ج‌۴، ص‌۱۷۴.
۱۰۸. بقره/سوره۲، آیه۱۴۳.    
۱۰۹. خاتمیت، ص‌۱۹.    
۱۱۰. آل عمران/سوره۳، آیه۱۱۰.    
۱۱۱. نمونه، ج‌۲۳، ص‌۲۰۸.    
۱۱۲. تاریخ الغیبه الکبری، ص‌۲۴۲‌ـ‌۲۴۴.
۱۱۳. صافات/سوره۳۷، آیه۱۷۲-۱۷۳.    
۱۱۴. تفسیر فی ظلال القرآن، ج‌۵‌، ص‌۳۰۰۲.    
۱۱۵. تفسیر الفرقان، ج‌۲۶ و ۲۷، ص‌۱۰۹.
۱۱۶. تفسیر مجمع البیان، ج‌۹، ص‌۱۵۴.
۱۱۷. تفسیر قرطبی، ج‌۱۶، ص‌۱۵۹
۱۱۸. محمد/سوره۴۷، آیه۱۸.    
۱۱۹. انبیاء/سوره۲۱، آیه۱.    
۱۲۰. التفسیر الکبیر، ج‌۲۲، ص‌۱۴۰.
۱۲۱. التحریروالتنویر، ج‌۱۷، ص‌۹.
۱۲۲. قمی، ج‌۲، ص‌۲۷۹ ۲۸۲.    
۱۲۳. نورالثقلین، ج‌۵‌، ص‌۳۷.    
۱۲۴. مریم/سوره۱۹، آیه۳۷.    
۱۲۵. تفسیر عیاشی، ج‌۱، ص‌۶۴‌.    
۱۲۶. تفسیر البرهان ، ج‌۳، ص‌۷۱۲.
۱۲۷. انعام/سوره۶، آیه۶۵.    
۱۲۸. تفسیر قمی، ج‌۱، ص‌۲۳۲.
۱۲۹. بقره/سوره۲، آیه۱۵۵.    
۱۳۰. نور الثقلین، ج‌۱، ص‌۱۴۲.
۱۳۱. کتاب مقدّس، عهد قدیم، زکریا ۹: ۶.
۱۳۲. کتاب مقدّس، عهد قدیم، زکریا ۹: ۷.
۱۳۳. کتاب مقدّس، عهد قدیم، دانیال ۷: ۱۹ ـ ۲۷.
۱۳۴. کتاب مقدّس، عهد جدید، متّی ۲۴: ۱۵ ـ ۲۵.
۱۳۵. کتاب مقدّس، عهد جدید، نامه اول یوحنا ۴: ۱ ـ ۶.
۱۳۶. کتاب مقدّس، عهد جدید، مکاشفه یوحنا ۱۳: ۱۱ ـ ۱۷.
۱۳۷. سفینة‌البحار، ج‌۲، ص‌۱۶۲.
۱۳۸. سفینة‌البحار، ج‌۲، ص۱۶۳
۱۳۹. غافر/سوره۴۰، آیه۵۷.    
۱۴۰. تاریخ مابعدالظهور، ص۱۳۹ـ۱۴۲.
۱۴۱. علائم آخرالزمان، ص‌۳۰۳ ـ ۳۱۶
۱۴۲. کشف‌الأسرار، ج‌۸‌، ص‌۴۸۲ ـ ۴۸۴.
۱۴۳. کشف‌الأسرار، ، ج۲، ص۱۴۱ ـ ۱۴۳.
۱۴۴. الدرّالمنثور، ج۵‌، ص۶۷۴ .
۱۴۵. الدرّالمنثور، ج۵‌، ص۶۷۵.    
۱۴۶. یونس/سوره۱۰، آیه۵۰.    
۱۴۷. صافات/سوره۳۷، آیه۱۷۷.    
۱۴۸. بحارالانوار، ج‌۹، ص‌۲۱۳.    
۱۴۹. بحارالانوار، ج‌۹، ص۲۳۲.    
۱۵۰. بحارالانوار، ج‌۵۲‌، ص‌۱۸۵.    
۱۵۱. بحارالانوار، ج‌۵۳‌، ص۵۶‌.    
۱۵۲. تفسیر قمی، ج‌۱، ص‌۲۳۲.
۱۵۳. تفسیر نورالثقلین، ج‌۱، ص‌۱۴۲.    
۱۵۴. سبأ/سوره۳۴، آیه۵۱.    
۱۵۵. جامع‌البیان، مج‌۱۲، ج‌۲۲، ص‌۱۲۹.
۱۵۶. الدرّالمنثور، ج‌۶‌، ص‌۷۱۲ ۷۱۴.    
۱۵۷. تفسیر عیاشی، ج‌۲، ص‌۵۷.    
۱۵۸. نحل/سوره۱۶، آیه۴۵.    
۱۵۹. تفسیر البرهان ، ج‌۱، ص‌۳۵۲.
۱۶۰. تفسیر البرهان ، ج‌۱، ص۳۵۴ .
۱۶۱. نساء/سوره۴، آیه۴۷.    
۱۶۲. تفسیر البرهان ، ج‌۱، ص‌۳۵۲.
۱۶۳. تفسیر البرهان ، ج‌۱، ص۳۵۴
۱۶۴. نحل/سوره۱۶، آیه۱.    
۱۶۵. تفسیر عیاشی، ج‌۲، ص‌۲۵۴.    
۱۶۶. ق/سوره۵۰، آیه۴۱-۴۲.    
۱۶۷. تفسیر نورالثقلین، ج‌۵‌، ص‌۱۱۸.    
۱۶۸. تفسیر نورالثقلین، ج‌۵‌، ص۱۱۹.    
۱۶۹. اسراء/سوره۱۷، آیه۸۱.    
۱۷۰. تفسیر البرهان ، ج‌۳، ص‌۵۷۶‌.
۱۷۱. مجمع‌البیان، ج‌۱، ص‌۴۲۶.
۱۷۲. تفسیر البرهان ، ج‌۱، ص‌۳۴۷ ـ ۳۵۵.
۱۷۳. تفسیر البرهان ، ج‌۲، ص‌۴۴۸.
۱۷۴. انعام/سوره۶، آیه۸۹.    
۱۷۵. زخرف/سوره۴۳، آیه۶۱.    
۱۷۶. نساء/سوره۴، آیه۱۵۹.    
۱۷۷. جامع‌البیان، مج‌۳، ج‌۳، ص‌۳۹۴ ـ ۳۹۶.
۱۷۸. جامع‌البیان، مج ۴، ج‌۶‌، ص‌۲۵ ـ ۳۰.
۱۷۹. جامع‌البیان، مج۱۳، ج۲۵، ص۱۱۵.
۱۸۰. جامع‌البیان، مج۱۳، ج۲۵، ص۱۱۶.
۱۸۱. کشف‌الأسرار، ج‌۹، ص‌۷۴.
۱۸۲. کشف‌الأسرار ج‌۲، ص‌۱۴۳.
۱۸۳. تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۱، ص‌۵۸۹.
۱۸۴. تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۱، ص۵۹۰‌.
۱۸۵. مجمع‌البیان، ج‌۳، ص‌۲۱۱.
۱۸۶. تفسیر نورالثقلین، ج‌۱، ص‌۵۷۱‌.    
۱۸۷. تفسیر روح المعانی، ج‌۱۴، ص‌۱۴۷.
۱۸۸. تفسیر المیزان، ج‌۱۵، ص‌۳۹۶.    
۱۸۹. نمل/سوره۲۷، آیه۸۲.    
۱۹۰. جامع‌البیان، مج۱۱، ج۲۰، ص۱۸ـ۲۰.
۱۹۱. کشف‌الأسرار، ج۷، ص۲۵۶ـ۲۵۸.
۱۹۲. قرطبی، ج‌۱۳، ص‌۱۵۶ ـ ۱۵۸.
۱۹۳. تفسیر المیزان، ج‌۱۵، ص‌۳۹۶.    
۱۹۴. کتاب مقدّس، مکاشفه یوحنا ۱۳.
۱۹۵. جامع‌البیان، مج‌۱۰، ج‌۱۷، ص‌۱۱۵ ـ ۱۲۱.
۱۹۶. تاریخ مابعدالظهور، ص‌۱۴۶ ـ ۱۵۰
۱۹۷. انبیاء/سوره۲۱، آیه۹۶.    
۱۹۸. کشف‌الاسرار، ج۵‌، ص۷۴۳ـ ۷۴۶.
۱۹۹. الدرّالمنثور، ج‌۵‌، ص۶۷۴۶۷۷‌.    
۲۰۰. تفسیر المیزان، ج‌۱۳، ص‌۳۳۶ ۳۹۸.    
۲۰۱. تاریخ ما بعد الظهور، ص‌۱۵۱.
۲۰۲. علائم آخرالزمان، ص‌۲۰۰ ـ ۲۰۲.
۲۰۳. تفسیر الفرقان، ج‌۱۵ و ۱۶، ص‌۲۱۳ ـ ۲۲۳ .
۲۰۴. کهف/سوره۱۸، آیه۹۹.    
۲۰۵. مجمع‌البیان، ج‌۷، ص‌۱۰۲.
۲۰۶. کشف‌الأسرار، ج‌۶‌، ص‌۳۰۶.
۲۰۷. کشف‌الأسرار، ج‌۶‌، ص۳۰۷.
۲۰۸. تفسیر المیزان، ج‌۱۴، ص‌۳۲۶.    
۲۰۹. انبیاء/سوره۲۱، آیه۹۵- ۹۶.    
۲۱۰. تفسیر الفرقان، ج‌۱۶ و ۱۷، ص‌۳۶۲ ـ ۳۶۵.
۲۱۱. تاریخ ما بعدالظهور، ص‌۱۵۰.
۲۱۲. تفسیر الفرقان، ج‌۱۶ و ۱۷، ص‌۳۶۲-۳۶۵.
۲۱۳. نمل/سوره۲۷، آیه۸۳.    
۲۱۴. مجمع‌البیان، ج۷، ص۳۶۶.
۲۱۵. تفسیر البرهان ، ج۴، ص۲۲۸ ـ ۲۳۱.
۲۱۶. تفسیر المیزان، ج۱۵، ص۳۹۸-۳۹۷.    
۲۱۷. غافر/سوره۴۰، آیه۱۱.    
۲۱۸. بحارالأنوار، ج‌۵۳‌، ص‌۵۶‌.    
۲۱۹. سجده/سوره۳۲، آیه۲۱.    
۲۲۰. بحارالأنوار، ج‌۵۳‌، ص‌۵۶‌.    
۲۲۱. اسراء/سوره۱۷، آیه۵.    
۲۲۲. تفسیر نورالثقلین، ج‌۳، ص‌۱۳۸ ۱۴۰.    
۲۲۳. آل‌عمران/سوره۳، آیه۸۱.    
۲۲۴. تفسیر عیاشی، ج‌۱، ص‌۱۸۱.    
۲۲۵. قصص/سوره۲۸، آیه۵.    
۲۲۶. تفسیر نورالثقلین، ج‌۴، ص‌۱۰۷.    
۲۲۷. مجمع‌البیان، ج‌۷، ص‌۱۰۶.
۲۲۸. تفسیر عیاشی، ج‌۱، ص‌۱۸۳.    
۲۲۹. تفسیر عیاشی ج‌۲، ص‌۵۰.    
۲۳۰. تفسیر عیاشی ج‌۲، ص۵۶ ۶۱‌.    
۲۳۱. تفسیر نورالثقلین، ج‌۲، ص‌۵۷.‌    
۲۳۲. نور/سوره۲۴، آیه۵۵.    
۲۳۳. اعراف/سوره۷، آیه۱۲۸.    
۲۳۴. انفال/سوره۸، آیه۳۹.    
۲۳۵. انفال/سوره۸، آیه۸.    
۲۳۶. انبیاء/سوره۲۱، آیه۱۰۵.    
۲۳۷. اعراف/سوره۷، آیه۱۳۷.    
۲۳۸. قصص/سوره۲۸، آیه۵.    
۲۳۹. تاریخ ما بعدالظهور، ص‌۶۳۲ ـ ۶۳۹‌.
۲۴۰. تاریخ ما بعدالظهور، ص۶۴۷‌.
۲۴۱. آل‌عمران/سوره۳، آیه۸۳.    
۲۴۲. حدید/سوره۵۷، آیه۱۷.    
۲۴۳. مائده/سوره۵، آیه۳.    
۲۴۴. روم/سوره۳۰، آیه۴‌- ۵.    
۲۴۵. تفسیر نورالثقلین، ج‌۲، ص‌۵۲‌.    
۲۴۶. اعراف/سوره۷، آیه۹۶.    
۲۴۷. الایقاظ من‌الهجعه، ص‌۳۹۲ ۴۰۵.    
۲۴۸. علیوپایان تاریخ، ص‌۸۲ ۹۲.


منبع

[ویرایش]

دائرة المعارف قرآن کریم، برگرفته از مقاله «آخرالزمان»، شماره۱۰.    
کتاب فرهنگ شیعه، تالیف شده توسط جمعی از نویسندگان، ص۳۹.    
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ص۱۰۲، برگرفته از مقاله «آخرالزمان».    


رده‌های این صفحه : آخر الزمان | کلام | معاد شناسی




جعبه ابزار